2003–2011 ortasında University College Dublin’den iki araştırmacı (Conrad Lee & Pádraig Cunningham) tarafından last.fm’deki 200’ü aşkın kentten 60 milyar dinleyici tercihini kullanarak yapılan ve 2012’de yayımlanan araştırmaya nazaran indie müzik dinleyicileri tarafından müziği en çok dinlenilen kentin Montreal olduğu ortaya çıktı. Quebec eyaletinin en büyük ve Kanada’nın ikinci büyük kentini takip eden yeniden bir Kanada kenti: Toronto. Bunların gerisinden da ABD’den Los Angeles ve Boston geliyor. Tanınan müzikteki sıralama farklı: Atlanta birinci kentken, Chicago ikinci ve Montreal yeniden en çok dinlenenler ortasında üçüncü sırada yer alıyor.
Buradaki dinleme tercihleri elbette indie müzik yapan küme sayısının en yüksek olduğu kentin Montreal olduğu manasına gelmiyor. Küme sayılarına bakarsak, araştırmacıların da vurguladığı üzere, New York City üzere farklı kentler de ön plana çıkabilir. Bu araştırmada baz alınan dinleyicilerin tercih ettiği müziklerin yüklü olarak çıktığı kentler. Araştırmacılar her ne kadar çalışmalarını şimdi devam etmekte olan bir taslak olarak nitelendirseler de, ortaya çıkan sonuç yeni ve farklı kümeleri keşfetmeye meraklı bir müzik dinleyicisinin kolaylıkla yapabileceği bir müşahedeyle de örtüşüyor aslında.
Ne vakit yeni bir indie müzik hoşuma gitse, çıkış noktası olarak Montreal’i karşımda bulduğumdan ötürü bir müddettir merak ediyorum. Montreal ve indie müzik sahnesinin üretkenliği ortasında nasıl bir alaka var? Nasıl oluyor da bu kent bilhassa günümüzde bu kadar ön plana çıkıyor? (bu ortada “indie” müzik derken tipten değil, büyük ve çok uluslu plak şirketlerinden bağımsız müzik manasındaki olgudan bahsediyoruz.)
2005’te Arcade Fire’in Funeral albümünün çıkışıyla, dünya müzik piyasası Montreal’i yeni bir müziğin doğuş kenti olarak gözden kaçırmaması gerektiğini anladı. İkinci albümleri The Suburbs ile 2011’de Grammy’de “En güzel Albüm” mükafatını kazandıklarında ise bu durum pekişti. Halbuki kent bilhassa 1970’lerden beri müzikal yaratıcılığı besleyen bir altyapıyla sayısız müzisyene mesken sahipliği yapıyordu esasen. Bu manada Montreal zati üretken bir yer olsa da, internet ile müziğin yayılma suratı artınca buradaki kümeler dünyanın her yerinden duyulmaya, dinlenmeye başladı. Müzik dinleme siteleri buna ziyadesiyle katkıda bulundu. Ürettiklerinin yayılmasıyla, ünlenmeleri ve popülerleşmeleri de hızlandı. Dünyanın farklı yerlerinden pek çok müzikseverin Kanadalılarla tıpkı anda pek çok müzikal gayretten haberdar olması kolaylaştı ve biz bir anda Montreal’den daha fazla bahseder olduk.
Aslında Arcade Fire’dan yıllar evvel, 1994’te kurulan Godspeed You! Black Emperor (GY!BE) kümesi Montreal’dan çıkan müziği dünyaya taşımıştı. 1997–2002 ortasında çıkardıkları üç albümü takip eden değerli çaptaki Avrupa ve ABD turneleriyle kendilerini farklı coğrafyalara tanıtmış ve Kanada dışında da albüm satışlarında başarılı olmuşlardı.
GY!BE yurtdışında ün kazanmasına karşın yeniden de geldiği kente renk katmayı tercih etti. Tahminen de Montreal’daki müzik ruhunu en güzel ortaya koyan hareketleri, kümenin kurucularından Mauro Pezzente’nin eşi Kiva Stimac ile yaptığı Montreal’in günümüzde en değerli müzikal duraklarından kabul edilen the Mile End bölgesinde bir gayrimenkul alarak bunu müzikal bir yere dönüştürmeleri oldu. Burada bir restoran ve konser mekânını (Casa del Popolo) buluşturan ikili, ilerleyen vakitte birebir caddede ikinci bir mekân daha (Sala Rossa) açarak kente, indie kümelerin çalabileceği yeni platformlar kazandırmak konusunda en dikkat cazibeli adımları attı.
Diğer GY!BE üyeleri de boş durmadı, onlar da bir sanat galerisi olarak başlayan ve hala kıymetli bir müzik stüdyosu olma özelliği sürdüren Hotel2Tango’yu açtılar. Arcade Fire’in çıkışını yaptığı Funeral albümünün, Wolf Parade ve Lhasa de Sela üzere isimlerin de çeşitli çalışmalarının kaydedildiği stüdyo burası.
Montreal müzik sahnesi üzerine yapılan bir araştırmaya nazaran, 90’ların sonunda ekonomik açıdan bir sakinliğe giren Montreal’de GY!BE üyelerinin açtığı bu yeni yerler müzik piyasasına kıymetli bir canlılık kattı (Shevaughn Battle, 2009). Duyumlara nazaran, GY!BE’nin yaptığı üzere yeni müzikal sahneler oluşturma hevesi Montreal kökenli öteki müzisyenler tarafından irili ufaklı mekânlara dönüşerek devam ediyor.
Bu yeni yerlerle karşılıklı birbirini besleyen öteki bir oluşum ise sayıları artan bağımsız plak ve yapım şirketleri oldu. Ünlü Constellation Records üzere pek çok plak şirketinin de GY!BE üyelerinin yaptığı üzere Montreal’dan çıkanı Montreal’e verme geleneğini sürdürerek, buradaki müziği beslemeye çaba ettiklerini anlıyoruz. Birtakım plak şirketleri sadece Fransız ya da yalnızca İngilizce müziğe yük verse de, Dare to Deva Records üzere ikisini tıpkı çatı altında buluşturanlar da mevcut.
Montreal’e damgasını vuran diğer bir müzikal oluşum ise 13 yaşındaki Pop Montreal şenliği. Yeniden müziğin içinden gelen isimler tarafından yaratılan şenlik, yüzlerce performansı kentin 50’ye yakın mekânına taşıyor ve çoğunlukla yeniden Mile End semtinde toplanıyor. Dala yerleşmiş olan işbirliği kültürü, şenlikler ortasında da yaygın ve pek çok vakit şenlikler yeni isimlerin ünlenmesine büyük katkı sağlıyorlar. (Acaba Kadıköy Yeldeğirmeni de İstanbul’da bir Mile End olabilir mi? Şimdilik güç gibi)
Peki, Montreal’i Montreal yapan yalnızca müzik aktörlerinin eforları mı? Tam olarak değil. Devlet de bilhassa müzik dalına verdiği teşvik ve fonlarla sanatkarların albüm, görüntü, tanıtım ve cins üzere masraflarına dayanak oluyormuş. Ayrıyeten kendi yayın organı radyolarda da ağır olarak lokal müziklerin çalınması tarafında uygulamalarla geçmişte bölüme ziyadesiyle tanıtım dayanağı sağlamış.
Radyoda özel olarak yeni çıkan kümelere, indie müzisyenlere vakit ayıran programlarla Kanadalıların hoş ve yeni müzikleri keşfetmelerine imkan verilmiş. Şimdilerde oluşan müzikal zenginlik aslında radyoların da televizyonların da gözardı edebileceği bir seviyesi çoktan aştığı için bunun bir değeri kaldığını sanmıyorum. Şu anda Kanada İçerik Regulasyonu’na nazaran, her yayının en az %35’inin Kanadalı yerli içerikten oluşması gerekiyor.
Montreal’de resmi lisan Fransızca olsa da, sanat ve müzik topluluğuna hakim iki lisanlı yapı bir yandan İngilizce öteki taraftan Fransızca müziklerin çıkışına müsaade veriyor. Hem Anglofon hem de Frankofon müzisyenlerin başvurabildiği farklı eyalet ve devlet fonları var. Mesela Factor isimli dernek yeni müzisyenlerin gayretlerini ekonomik olarak da teşviklerle destekliyor. Demolar, videoklipler ve çeşitler için devlet ve dernek dayanaklarına başvuran kümeler ortasında The Dears, The Starts and the Unicorns isimli kümeleri sayabiliriz.
Anlaşılıyor ki, Kanada devletinin lokal artistik teşebbüsleri desteklemesinin gerisinde 70’lerde giderek popülerleşen ve yayılan Amerikan kültürünün hâkimiyeti ele geçirmesini engellemek de yatıyormuş. Kanada’daki üretim şirketlerinin, müzisyenlerin giderek artan ve Amerikanlaşan rekabet ortamında tahminen de kendileri üzere kalabilmek ve bağımsızlıklarını korumak için sahiden desteklenmeye gereksinimleri vardı.
Artistik ve kültürel projelere fonların akışı o kadar alışılagelmiş ki, 2008’in Ağustos’unda hükümetin sanat ve kültür fonlarını yaklaşık 45 milyon Kanada Doları kesintiye uğratacağı haberi bilhassa Montreal’de önemli ölçüde protesto edildi.
Indie müziği destekleme siyasetleri yalnızca Montreal’la hudutlu değil doğal. Bu insiyatiflerin sonucu olup olmadığını tam olarak ölçmek mümkün olmasa da Kanada’da bağımsız müziğe olan ilgi albüm satışlarına da yansıyor. Kanada Bağımsız Müzik Derneği’nin (Canada Independent Music Association) 2012’de Nielsen’e yaptırdığı bir araştırmaya nazaran ülkede satılan her 100 Kanadalı albümden 60’ı bağımsız plak şirketlerine ilişkin. Müzikal altyapının gereğince destekleyici olduğunu söyleyebiliriz. Pekala, hepsi bu mu? Montreal’le ilgili dikkatimi çeken öteki noktalar da var.
Mesela ömür masrafları… Numbeo isimli siteden incelediğim kadarıyla çıkan tabloyu şöyle özetleyebilirim. Kiralama dâhil ortalama ömür masrafları endeksi Londra’dan 51%, Los Angeles’tan %33, Boston’dan %45, Paris’ten %32, Toronto’dan %15, Vancouver’dan %19 daha düşük olan Montreal yaşama maliyeti açısından müzisyenlere ve sanatkarlara daha rahat nefes alma alanı ve geçim korkusunun geri planda olduğu bir yaratıcılık imkanı sunuyor. Bu yüzden buradaki kümeler, ticari muvaffakiyetten çok farklı bir kulvar açmanın, ana akımları takip etmek yerine yeniliklerin gerisinden gidebiliyorlar. Godspeed You!Black Emperor üzere kümeler kendi açtıkları yolda ilerliyor ve neyin sattığına bakıp taklit etmekten çok ne yapmak istediklerine odaklanabiliyorlar.
Kanada’nın Polaris Müzik Ödülü’nün yaratıcısı Steve Jordan’a nazaran Montreal’daki kümeler deneysel ve farklı bir müzik yaratmak için çekinmeden ve ticari başarıyı düşünmeden cesurca üretebiliyorlar. Bu yüzden de olabilir, Polaris ödüllerinde aday olan kümelerin genelde yaklaşık üçte biri Montreal’dan çıkıyor.
İşin değişik tarafı Montreal’de müzik yapan kümelerin hepsi bu kentte doğmuş büyümüş değil. Bu güçlü ve yürek verici müzikal oluşumları gördükçe buraya Kanada’nın ve dünyanın diğer kentlerinden de beşerler müzik yapmaya geliyor. 2010’dan beri piyasada olan Half Moon Run kümesi buna bir örnek. Asıl olarak British Columbia, Ottawa ve Ontario’da yaşayan küme üyeleri 2009’da Montreal’de kümelerini kurdular.
Şehir, ekonomik kaynakları hudutlu müzisyenlere saatlerce stüdyolarda vakit geçirme (çünkü stüdyo kiralama fiyatları de dünyanın pek çok müzik kentine nazaran daha ucuz) kendilerini düzgünleştirme ve yaratıcılıklarını ateşleme imkânı veriyor.
New York Times’da 2005 yılında yayımlanan yazısında David Carr Montreal’i Seattle ve Austin üzere karanlık ancak müzikal açıdan üretken kentlere benzeterek, berbat havanın müzikal yaratıcılığı olumlu etkilediğinden dem vurmuştu. Evet, insanları kapalı kapılar arkasında saatlerce müzik yapmaya teşvik edebilecek soğuklar Montreal’in vazgeçilmezi. Bu kentten çıkan ünlü Frankofon kümelerden Malajube’nin “Montreal -40°C” kesimi tam da bundan bahsediyor aslında, “Oh Montreal, o kadar soğuksun ki…” diyerek.
Şehrin bir öteki ön plana çıkan özelliği de aslında yerleşmiş olan komüniteryen kültürü. Bilhassa Mile End tarafında da görülen bu kültür kentin tarihî olarak içinde barındırdığı paylaşımcı siyasetlerin da bir yapıtı olabilir. Ekonomik açıdan hâkim olan komün duygusu müzisyenler ortasında ziyadesiyle ağır basıyor. Tahminen de müzisyenlerin kentin boş ve terkedilmiş alanlarında envai çeşit yeni performans sahnesi yaratmalarına, kendi ortalarında biraraya gelip DIY usulü (do-it-yourself) müzikal tertiplere imza atmalarına ilham veren de bu his. Daha çok müzik yapmak ve daha çok müzik dinlemek üzerine kurulu bir müzik komünitesi.
Ticari muvaffakiyet olsa da olmasa da orada bulunmaktan, orada müzik yapmaktan, olağan ki ortada öteki seyircilerle cinsler, konserler, internet aracılığıyla biraraya gelmekten de keyif alan sanatkarlar topluluğu diyebiliriz onlara tahminen. Bu kentte müzikle uğraşanların birden fazla da dünya müzik piyasasının da dikkatini çeken kente mahsus olan durumun dünya burayla ilgilensin ya da ilgilenmesin devam edecek bir yaratıcı kültür olduğuna inanıyorlar. Montreal’de paylaşımcı bir ruh haliyle kendinden beslenen ve işbirlikleriyle büyüyen sanatsal bir altyapı var.
Hayır, Montreal’de yaşamadım, şimdi oraya seyahat dahi edemedim. Fakat oradan yayılan müziğe o kadar çok kulak kabarttım ki Montreal’in sanatkarlarına özel bir platform sunduğunu anlamam güç olmadı. Umarım o kentten çok farklı ve ruhumuzu besleyen sesler duymaya devam edeceğiz.Yazıyı Montreal’in Frankofon müzisyenlerine örnek olarak, son zamanlardaki favorim Jimmy Hunt ile noktalamak yerinde olacak. Umarım bir gün kendisini bir İstanbul performansında dinleyebiliriz.
