Müziğin giderek kişiselleştiği, genelgeçer algıların gücünü yavaş yavaş kaybettiği, değişken ve bir o kadar da muğlak ferdî zevklerin kutsallaştığı bir devirde, tabiri caizse “nefsin yüzyılı”nda yaşıyoruz. Tüketim toplumunun getirdiği kıymetsizleşme, daha doğrusu paradigma değişimini bir kenara bırakırsak, pozitivizmden, determinizmden uzaklaşan bir toplum anlayışıyla birlikte katı kuralların egemenliğinden çıkan, kişiselleştikçe özgürleşebilen bir müzik algısının oluşumu büyük ölçüde çağdaş dünyanın eseri.
Nörobilimci ve müzisyen Daniel Levitin, This Is Your Brain On Music (2006) isimli kitabında, müzik algımızı yaratan, kodlayan birkaç değişkenden bahsediyor: Ton, frekans (pitch), ritim, tempo, çevrit (contour), tını, pozisyon ve yankılanma (reverberation). Detaya girmeye gerek görmeden, beyninizin bu değişkenlerin motiflerine, hudutlarına, uyumlarına bakarak bilinçsiz olarak neyin müzik olup neyin olmadığına karar vermenizi sağladığını söyleyebilirim. Dahası hangi şarkıyı sevip, hangi şarkıyı sevmediğinizi bile bu değişkenleri kullanarak oluşturulacak bir cümleyle açıklamak mümkün. Hudut dışına, motif dışına çıkan bir değişken olduğu vakit, estetik algımız birtakım hesaplamalar yapıyor ve garipsiyoruz. Lakin artık müzikal olarak hudutların ve motiflerin o kadar da katı olmadığı bir periyotta yaşıyoruz. O halde öteki estetik algılarının da varlığını kabul etmek yüzyılımızın ruhuna uygun bir hal olur. Tezim şu: Müzikte kusurluluk estetiği makul bir olgudur.
Kusuru, özgürlüğün bir yan tesiri olarak görmek elbette bir seçim. Ben biraz daha farklı bakıyorum. Hayal edilen, hedeflenen ve ulaşılamayan harikalık bağlantı kurulması o kadar da kolay bir şey değil. Açıkçası biraz nahoş dinî bir tarafı de var. Neyin kusur olduğunu belirleyen ferdî ve toplumsal şuur, kendindeki kusurları da görmezden gelemiyor (İnsanlık ve kendi isminize kusurlarınızın farkında olduğunuzu umuyorum). Defoluyuz ve aslında bu bir sorun değil. Sorun olarak algılanmasının tek nedeni ruhsal bir ekip boşluklarımızı doldurmak için ürettiğimiz harikaya şartsız iman. Bu inanç olmadan, kusurluluğumuzun farkındalığıyla, kusursuz olmayanla daha yeterli bağlantı kuruyoruz. Vakit zaman yanılgı yapabileceğini bildiğimiz birinin yanında yanılgı yapmaktan daha az çekiniyoruz. O halde ortada bir ufak tefek kusurlar duyduğumuz müziğe da daha yakın hissetmek muhtemel bir reaksiyon diyebiliriz.
Bu kusurluluğu hissettiğimiz müziklerdeki fazladan ya da noksan şeye “sıcaklık” diyoruz, “insan faktörü” diyoruz. Kusurlu müzikleri birden fazla vakit “samimi” buluyoruz. Bana kalırsa bu son derece takdire şayan, son derece mütevazı bir kabullenme içeriyor. Müziğimizi yanlışlarıyla seviyoruz.
Kendi başına sonlara, kurallara, klâsik batı estetiğine bir başkaldırı olan, ragtime’dan olma, blues’dan doğma caz, bilhassa “Free Jazz” üzere alt çeşitlerinde, doğaçlamayı o denli yerlere taşıyor ki, nispeten daha kusurlu müziklerle alıştırma yapmadan dinlenirse kelamını ettiğim garipsemenin tabanına vurabiliyorsunuz. Binlerce yıllık müzik külliyatının kültürel girdisini yok saymak pek kolay değil. O nedenle soranlara genelde “Free Jazz” tavsiye etmem, burada da paylaşmayacağım. Lakin çok merak ediyorsanız Ornette Coleman’dan “Dancing in Your Head” kesimini dinleyebilirsiniz, 8 dakikalık yapıtın 3. dakikasına dahi gelmeden bahsettiğim tabana vurmanın gerçekleşmesi mümkün. Biraz daha sabrederseniz Coleman saksofondan kemana geçiyor.
Onun yerine eskilerden daha işinin ehli bir caz örneği vereyim: Bir gün kazara üzerine oturduğu için yamulduğu rivayet edilen trompetiyle, elastik yanaklı Dizzy Gillespie ve caz kültürünün üzerinde tahminen Miles Davis’le bir arada hak tez edebilecek yegâne müzisyenlerden Louis Armstrong’tan bir düet. Bilhassa bu performansı sırasında Gillespie’nin şarkıyı söylerken “parasol” sözcüğünde Armstrong’un yüzüne hafifçe tükürmesi ve Armstrong’un yüzünü silerken buna verdiği “your parasol is juicy boy” yansısı ile ünlü bir eser “Umbrella Man”. Doğaçlamanın ve özgürlüğün çizgilerinde dolaşmıyor, fakat yayımlandığı 1959 yılının estetik anlayışını en azından bir kesim gıdıkladığını söylemek yanlış olmaz.
Kusurlu müziğin türleştiği bir başka hoş örnek de ergenliğimi egemenliğinde geçirdiğin Punk ve Punk Rock. Bana bu yazıyı yazdıran bir müzik kelamıyla durumu özetleyebilirim sanırım. Kaliforniyalı punk rock kümesi NoFX’in 2004’te Rock Against Bush Vol.1 albümünde yayımlanan “Jaw, Knee Music” isimli bir müziğinden kelam ediyorum. Kelamların aşağıdaki kısmı hariç tamamı öbür punk müziklerine referans verir, ismi de pek manidardır. Derler ki:
The record player spinning the best times I never had (Pikap hiç yaşamadığım hoş vakitleri çalıyor)
So why do my old records make me sad? (Peki, neden eski plaklarım beni mutsuz ediyor?)
‘Cause they’re so bad (Çünkü çok kötüler)
And no one seems to understand (Ve görünüşe nazaran kimse anlamıyor)
The glory of guitar, when out of tune (Gitarın görkemini, akordu bozukken)
The off timing (Zamanlama hatalarını)
The singers who can’t sing (Şarkı söyleyemeyen şarkıcıları)
The beauty of flaw (Kusurun güzelliğini)
Toyluğu, ergenliği, yapamamayı ve başkaldırıyı estetiğe dönüştüren punk’ın önünde hürmetle eğiliyorum.
Sterilize edilmemiş, formülasyonu en küçük ortak paydaya nazaran yapılmamış olmak kaydıyla birçok müzikal yapıtın yazımında, icrasında ya da kaydında sevilesi ufak yanlışlar duyabilirsiniz. Bu yanlışlar müzikle sizi yakınlaştırır, zira aslında müzik de son derece insanidir. Bunu takdir edebiliyor olmayı insani ve bir modül da manevî gelişim olarak görmek mümkün. Bir sonraki adımla gelen bundaki hoşluğu görüp takdir edebilme yetisi ise epey eğlenceli.
Bu biçim bahislerde hayli aforizma üretmiş afili delikanlı Leonard Cohen’in “Anthem” isimli müziğinde dediği üzere: “There is a crack in everything, that’s how the light gets in” (Bir çatlak var her şeyde, ışık bu türlü girer içeri)
