Müziğinizi nasıl alırdınız?

iPod’u icat ederek dijital müzik ihtilalini ateşleyen Steve Jobs, hayatı boyunca MP3 dinlemedi. Bunun yerine yalnızca plaklardan müzik dinledi. Ona nazaran müziği dijital bir formatta dinlemenin anlamsız bir tarafı vardı. Yarattığı eserin gösterdiği muvaffakiyete, bu kadar çok insanın özgür iradesiyle, “kullanışlılık ve fiyatı” kaliteye tercih etmesine ziyadesiyle şaşırmıştı. Şüphelenmek için mantıklı sebepleri de vardı.

Dijital durdurulamıyor

Bugün dinleme prosedürlerimize dair hiçbir şey fizikî bir albümün uyandıracağı dikkati uyandırmıyor yahut fizikî bir albümün kalitesini vaat etmiyor. Plağa geri dönüş eğilimi olmasına karşın streaming giderek daha fazla güç kazanıyor. Bu noktada, müzik dinleme tecrübemize dair yepisyeni bir paradigma ortaya çıkıyor.

Ancak dijital ihtilalin yalnızca müziği nasıl tükettiğimizi değil, müziğin bize ve bizim için neler yapabildiğini de değiştirdiği daha açık bir biçimde ortaya çıkıyor. Uzman biliminsanları çevrimiçi müzik dinlemenin müziğin dinleyici üzerindeki gücünü neredeyse büsbütün kısırlaştırabildiği ihtimali üzerinde durmaya başladılar.

Peki, vardıkları sonuç? Kısırlaştırıyor, üstelik epeyce güçlü bir biçimde kısırlaştırıyor.

Atlamak ve sekmek

Dolby Laboratuvarları’ndan biliminsanı ve Stanford’ın Müzik ve Akustikte Bilgisayar Araştırmaları Merkezi’nde danışmanlık yapan Poppy Crum, dijital müziğin dinleme alışkanlıklarımız üzerindeki ruhsal tesirlerini anlattı.

“Bir müzik yapıtına duyulan gerçek aşk yahut takdir, bu müziğe ait bilgimizin derinliğiyle ortaya çıkar” diyen Crum, müzikle yaşanan gerçek bir tecrübesi yaratan üç değerli etkeni sıraladı: tekrarlanan maruz kalma, yineleme ve gaye. Bu döngü de, “tadına bak ve bırak” dünyasında çok kısa bir müddette tamamlanabilir. Ona nazaran, ulaşılabilir ve geniş çerçevedeki müzik beğenisi açısından streaming’in yararları, streaming alışkanlıklarının duygusal tecrübemiz üzerindeki potansiyel olumsuz tesirlerine nazaran daha ağır basıyor.

Crum, “Memnuniyet, keyif ve tatmin üzere coşkulu duygusal yansılar lakin süratli streaming’e ve birçok farklı şeye daima maruz kalmanın zıddı şartlarda ortaya çıkabilir” diyor. Dikkatsizce dinlemek ve atlamak bu durumda bu bağları kurmanın yolunu tıkıyor. “Böylece bu tecrübe daha baştan yaşanmıyor, ‘tadına bak ve bırak’ merkezli bir streaming dünyasında bu tecrübe gerçekleşmeden yanından süratlice ilerleniyor.”

Bu tam da günümüzde nasıl müzik dinlediğimizi tanımlıyor. Yeni toplanan bir Spotify verisi, müzikal dikkatimizin genişliğinin ne kadar daraldığını resmediyor. Bir müziğin sonunu getirme ihtimalimiz yalnızca yüzde 50. Beşerler bir müziğin tamamını ne kadar ender dinliyorlarsa, duygusal bağları kurmak için geriye dönme ihtimalleri de bir o kadar az oluyor. Dönseler bile bu duygusal bağları üzerine inşa edecekleri güçlü bir temele sahip olamıyorlar.

Birçok müzik profesyoneli de bu bağın eksikliğinden bahsediyor ve bunun hatalısı olarak kalitesi azalan ses belgelerini görüyorlar. Plak şirketleri, özgün haliyle tonlarca bilgi taşıyan kayıtları dijital formata dönüştürdüğünde, çok daha az yer kaplayan MP3 formatına sokuyorlar.

Fakat bu sıkıştırma süreci, temel müzikal bilginin yüzde 91’ini çıkarıp atıyor ve açılan boşlukları algoritmalar kullanarak dolduruyor. Bu kaybolan ayırt edici özelliklerin eksikliğini gidermek için de ses düzeyi yükseltiliyor ve sonunda ulaşılan dalga biçiminin eski hâlinden eser kalmıyor. Yalnızca bu da değil, bu formatı dinlemek kulaklarınızı yorabiliyor da. Sonuç olarak ulaşılan format, dizayncı Christopher Clark’ın hazırladığı “A Visual History of Loudness” infografiğinin açıkladığı üzere, katı bir ses tuğlasına benziyor.

Mastering mühendisi Bob Ludwig’e nazaran, insanların albümlerle eskisi kadar ağır bağlantı kurmamasının en temel sebeplerinden biri bu. Ludwig, NPR’a verdiği söyleşide “Bir albümün tamamını bu halde sıkıştırılmış bir formatta dinlediğinizde kulaklarınız yorgun düşüyor. Müzikten keyif alabiliyorsunuz lakin geri dönüp tekrar dinleme hevesiniz olmuyor” diyor.

Araştırmalar müzik kalitesinin verdiğimiz duygusal reaksiyonlar üzerinde çok büyük bir tesiri olduğunu gösteriyor. DTS’te çalışan ses araştırmacıları, yakın tarihte yaptıkları bir çalışmada bir küme dinleyiciyi iki kümeye ayırdı. Bir küme, Spotify’ın varsayılan ses formatı olan 96 kbps’de bir görüntü izlerken, öteki küme da tıpkı görüntüyü 256 kbps ses formatında izledi. 256 kbps ile dinleyenlerin beyinlerindeki reaksiyonlar, hafıza yaratımını ölçen istatistiklerde %14 daha güçlüyken, tatmine yönelik reaksiyonlar ise yüzde 66 daha yüksek çıktı. Ki bu yalnızca 96 ile 256 kbps ortasında fark.

Vinil plakların ise tam 1000 kbps’de çaldığı iddia ediliyor. Müzik dijitale çevrildiğinde yalnızca pahasını değil duygusal gücünü de yitirebiliyor.

Pekala, gelecekte neler olacak?

Müziğe duygusal ve entelektüel reaksiyonlar verebilme kabiliyetimizin dijitale geçişle birlikte darbe almasına karşın müziğin hâlâ beşerler üzerinde muazzam bir güce sahip olduğu aşikar. Olmasaydı, sınırsız bir streaming servisine muhtaçlık duymazdık zati.

Öte yandan, biz teknolojinin hükmettiği ve durmadan dijitalleşen dünyamızın daha da derinlerine inerken, müziğin fonksiyonu de değişebilir.

Crum, “Müzik geçmişte çok daha fazla odaklandığımız ve daha fazla dikkatimizi ayırdığımız bir tecrübe olmuş olabilir. Birtakım açılardan varlığını hâlâ bu formda sürdürüyor. Şimdilerde dikkatimizi bölüştürdüğümüz aksiyonlardan birine dönüşüyor” diyor. Crum’a nazaran, streaming sayesinde her yerden ulaşılabilir olan müzik, dikkat müddetimizi bölmeye devam eden bir dünyada odaklanmayı sağlayabilmemiz için hayati bir araca dönüşebilir.

Ama tekrar de bir şey daima eksik kalacak, yalnızca bir plağın kapağı yahut bir platin albümün varlığı değil. Yeni formatlar ve yeni müzik dinleme alışkanlıklarımızla kaybettiğimiz şey kendimizden bir modül, cebimizde değil, kalbimizde sakladığımız müzikal tarafımız.

*Bu yazı, Merve Evirgen tarafından Tom Barnes’ın mic.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.