Aristo’nun çözülemez sorunlarından biri olan, Kant’ın üzerine oldukça baş yorduğu, Darwin’in insanlığın bir gizemi olarak gördüğü bir soru bu. Müziğin neden evrildiği ve nasıl bu kadar güç kazandığı büyük bir muamma. Birileri bu muammayı gıdıklamış ve bir neden bulmuş üzere görünüyor.
Müzik, kültürel ve ruhsal olarak uzunca bir müddettir ve nörolojik olarak da son periyotlarda üzerine düşünülen, anlaşılmaya çalışılan “insani” bir olgu. İnsan evriminde birçok bilişsel sistemin, fizikî değişikliğin, kültürel davranışın sebebine dair kolektif insan zihninin bir fikri var. Örneğin lisanın evriminin gelişkin niyete yol verdiğini, düşünmenin lisan üzerinden yürüyen bir bilişsel düzenek olduğunu biliyoruz. Karmaşık fikirleri zihninde işleyebilen, duyusal datayı bilişsel bilgiye dönüştürüp, bu bilgileri zihninde arşivleyebilen ilkel insan, bunu yapamayan ya da âlâ yapamayandan daha güzel beslendi, kendini daya güzel korudu, hayatta kaldı ve en kıymetlisi daha çok üredi. Müziğin de motamot bu formda bir temele oturması, insanlara evrimsel süreçte bir avantaj sağlamış olması gerekiyor. Bu kadar yaygın ve bu kadar güçlü bir halde varolagelmesinin fonksiyonel bir nedeni, sağladığı bir yarar olmalı.
Fizik, matematik, bilişsellik, lisan, müzik ve estetik üzere hayli geniş bir yelpazede çalışmalar yapmış Dr. Leonid Perlovsky’nin başını çektiği bir küme akademisyen, bu gizemi çözdüklerini düşünüyorlar: Müzik “Bilişsel Uyumsuzlukla” (Cognitive Dissonance) baş etmeye yardımcı oluyor olabilir. Pekala, bilişsel uyumsuzluk nedir?
1957’de toplumsal psikolog Dr. Leon Festinger tarafından ortaya atılan ve bağlantı teorileri kapsamında da bedellendirilen teoriyi son derece yüzeysel bir formda “kedi uzanamadığı ciğere mundar dermiş” olarak açıklamak mümkün. İnsanın zihninde tıpkı anda birbiriyle çelişen iki bilgiyle nasıl baş ettiğini açıklamaya çalışıyor teori. Kedinin zihnindeki karışıklık üzerinden biraz detaya girelim:
Bilgi 1: Kedi, başarılı bir kedidir. İstediğini elde eder, son derece kafidir. Kedi aslandır, kedi kaplandır. Kedi kendinden mutludur.
Bilgi 2: Ciğer lezzetlidir, ciğer istenilendir. O ciğer ne biçim de yenir.
Gerçekleşen: Kedi ciğere ulaşamamıştır.
Sıkıntı (Bilişsel Uyumsuzluk): Kedi şayet evvelce düşündüğü üzere başarılı ve kâfi bir kedi olsaydı, istediği ciğere ulaşabilirdi. Bu durumda ya ciğer aslında o kadar lezzetli değildir ya da kedi aslında o kadar başarılı değildir. Bu durum başedilmesi pek kolay olmayan bir gerilim yaratır. Festinger’in öne sürdüğü üzere beşerler, bu gerilimden kurtulmaya yönelik içgüdüsel ve kalıtsal bir yönelim sahibidir. Motamot açlık, susuzluk üzere, zihnimiz ve vücudumuz bu gerilimden kurtulmak için bize sorun çıkarır.
Çözüm: İki bilgiden biri değişikliğe uğramalıdır. Ya kedi kendi zannettiği kadar matah bir kedi değildir ya da ciğer mundardır.
Mekanizma bu. Haydi bunu biraz daha genel bir çerçeveye taşıyalım ve Perlovsky’nin savını öne sürelim: Edinilen her yeni bilgi, evvelce sahip olunan diğer bir bilgiyle en azından bir noktada çelişir.
Öğrenmek, bilişsel uyumsuzluklara neden olur. Bu uyumsuzluklar gerilim yaratır. Fakat bilişsel evrim ve zihinsel bilgi arşivinin oluşumu, yeni bilgilerin edinilmesi, muhakeme edilmesi, kanıların oluşması ve bilginin uygun görülen zihinsel pozisyonda depolanmasını gerektirir. Bu düzeneğin muhakeme süreci işin kritik noktası. Yeni bilgi üretimi o sırada oluyor. Perlovsky diyor ki bu işin gerilimli bir süreç olduğunu da göz önünde bulundurursak, daha güç kararlar, daha karışık bilgiler zannedildiği üzere bu muhakeme basamağında başkalarından daha fazla kalmıyor. Tersine, bir karar ya da bir fikir ne kadar gerilim yaratıyorsa, şuurlu ya da bilinçsiz olarak muhakeme etabında o kadar az kalmaya çalışıyoruz. Yani nitelikli bilgi oluşumu için gerekli olan sıkıntı muhakemeleri yapmayı pek sevmiyoruz. İşte müzik bu noktada devreye giriyor.
Perlovsky’nin 2012 yılında Dr. Nobuo Masataka ile bir arada yayımladığı makale[i] kapsamında yapılan deneyde, 4 yaşındaki çocuklar bilişsel uyumsuzluğa maruz bırakıldı. Çocuklara, gözetmenler eşliğinde bir küme oyuncakla oynamaları için muhakkak bir vakit verildi ve akabinde oyuncakları en sevdiklerinden en sevmediklerine sıralamaları istendi. Çocuklar istenen sıralamayı yaptıktan sonra gözetmen odadan kısa bir müddetliğine ayrılması gerektiğini, bu sırada çocuğun oyuncaklarla oynamaya devam edebileceğini lakin, sıralamada ikinci sıraya konulan oyuncakla oynamanın yasak olduğunu söyledi. Çocuk bu yeni bilgiyle odada bırakıldıktan muhakkak bir mühlet sonra gözetmen odaya geri döndü ve çocuktan oyuncakları hangisini daha çok sevdiğine nazaran bir kere daha sıralaması istendi. Yeni sıralamada yasaklanan iki numaralı oyuncağın pahasının azaldığı ve daha alt sıralara düştüğü gözlendi. Yani bir değersizleştirme kelam konusu. Çocuk uzanamadığı oyuncağa mundar dedi. Tıpkı süreç bütün süreç boyunca müzik eşliğinde tekrarlandığında, bu değersizleştirmenin kimi deneklerde gözlemlenmediği, başkalarında ise değersizleştirmede azalma olduğu görüldü. Yani müzik, bilişsel uyumsuzluğun çözülmesi ismine gerçekleştirilen değersizleştirmeyi hafifletiyor. Birbiriyle çelişen bilgiler, zihinde tıpkı birebir anda daha rahat barındırılabiliyor.
Dil ile bir arada, insanın vokal yeteneklerinin ikincil bir kesimi olarak evrilen müzik, bilince ve bilişsel düzeneklere pek çok yerden art kapılarla bağlı. Üstelik farkındalık, müziğin bu kapılardan girip çıkmasını sağlamak için gerekli değil. Hipotez şu: Müzik, bilişsel uyumsuzlukların yarattığı gerilimi denetim edebilmemizi sağlayarak, birbiriyle çelişen bilgileri daha uzun müddet aklımızda tıpkı anda bulundurup, daha nitelikli ve daha karmaşık bilgi üretimi yapmamızı sağlıyor.
Bu süreç boyunca müziğe verdiğimiz estetik reaksiyonun şahsiliğiyle bir arada kelam konusu müziğin niteliği ya da ton, tempo, ritm, tını üzere müzikal değişkenlerin nörolojik tesirlerinin önemli tesirleri olduğu bilinse de, müziğin, lisan ve doğal olarak niyet ile olan evrimsel kardeşliğinin pek derinlerde daha uygun düşünmemizi sağlayan tesirleri var. İşte müzik tahminen de bu yüzden bu kadar yaygın, bu kadar güçlü. Güzel ki müzik var, zira müzik sayesinde daha güzel düşünebiliyoruz.
[i] Masataka, N., & Perlovsky, L. (2012, April 1). Music can reduce cognitive dissonance. Nature Proceedings.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan güçlü şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
