1 Şubat 1933’te, Cumhurbaşkanı Hindenburg Hitler’in seçim talebini onayladı. Çabucak akabinde, Hitler kelamda “komünist terör faaliyetlerine” yönelik bir kararnameyi gündeme getirdi. “Alman Halkının Korunmasına Yönelik Kararname” cumhurbaşkanının onayıyla 4 Şubat 1933’te İçişleri Bakanı Wilhelm Frick’e gösteri ve yürüyüşleri ve kamu nizamı güvenliği açısından “tehlikeli” olduğu sav edilen yayınları yasaklamak için mahallî polisle çalışma imkânı sağladı. Ayrıyeten, Frick’in bakanlığına ve polise kıymetli bölgelerde grevleri yasaklama yetkisi de verildi. Yasaklı faaliyetler hakkında bilgisi olan lakin bunu yetkililere bildirmeyenlerin de gözaltına alınabileceği, genişletilmiş gözaltı yetkisi de verildi. “Alman Halkının Korunmasına Yönelik Kararname” sonuç olarak iktidara seçim gününe kadar komünist ve toplumsal demokrat adayları yakalama ve muhalif kampanyaları felç etme imkânı tanıdı.
8 Şubat 1933 tarihli kabine toplantısında Hitler “yeniden silahlanma” planını açıkladı. Hindenburg tarafından atanan Savunma Bakanı Werner von Blomberg çabucak duruma müdahil olup Alman ordusunun mevcut durumunda, yine silahlanmanın mutlak öncelik olduğunu tabir etti. İktidar lakin bu hallolduğu vakit öteki gayelerine yönelebilecekti. Bu toplantının tutanakları yeni başbakan ile Alman ordusu ortasında bir mutabakat muahedesi olduğunu gösterir tiptendi. Dahası, Hitler kendinden evvelkilerden çok daha uzun mühlet başbakan kalmaya niyetliydi, iktidara geldiğinin birinci haftasında Almanya’yı tekrar silahlandırma planını hayata geçirmeye başlamıştı.
Genel olarak Alman iş dünyası bir evvelki seçimlerde Nazilere besbelli bir dayanak vermemişti. Lakin Hitler durumu değiştirmeyi umuyordu. 20 Şubat 1933’te Hermann Göring Almanya’nın önde gelen yirmi kadar sanayicisi ve finansörü ile zımnî bir toplantı gerçekleştirdi. Donanımlı bir 1. Dünya Savaş pilotu ve tam bir hedonist olan Göring iş dünyasının seçkinleri ortasında, gösterişsiz Avusturyalılığı, hantal üslûpçuluğu ve demagojik yapısıyla, önde gelen iş adamlarını endişelendiren Hitler’den daha sıkı bağlar peşindeydi. Tıpkı gün 1923-1930 yılları ortasında Reichsbank’ın başında bulunan Dr. Hjalmar Schacht de ordaydı. Siyasi yelpazede kendisine bir yer tutmuş Schacht, 1920’lerin sonuna hakikat sağa kaymaya başlamıştı. Hitler’in iktidara geldiği tarihe kadar zati Nazilerle uzun müddettir flörtleşiyordu. Haliyle Schacht’in de toplantıda bulunması iş dünyasını cesaretlendirdi, rahatlattı. Schacht böylelikle iktidarın seçim kampanyası için finansal dayanak ve bağış toplamayı başardı. Schacht sonraki ay Reichsbank’ın başındaki vazifesine yine atandı, bu kez yeni Nazi rejimi altında.
Reichstag Yangını
27 Şubat 1933’te Reichstag (Parlamento) binası yakıldı. Kundaklayanın akıl sıhhati kuşkulu genç bir Hollandalı komünist olan Marinus van der Lubbe olduğu sav edildi. Olay yerinde yakalanmış, sonraki yıl idam edilmişti. Yüksek rütbeli Nazi yetkilileri derhal yangını iktidarı devirmek için inkârı imkânsız bir Komünist komplosunun ispatı olarak yorumladılar. Daha sonra Dresden’de hoca olacak olan Victor Klemperer, anılarında olayı şöyle anlatacaktı: “Kimsenin bir Nazi tezgâhı dururken olayı komünist faillerin yaptığına inanacağını sanmıyorum”. O gece olanların ikna edici ve detaylı bir dökümünü daha sonra devrin Gestapo şefi Rudolf Diels hazırladı. 1949 tarihli otobiyografisinde, Diels Marinus van der Lubbe’yi ikna edici bir biçimde tek kundakçı olarak tanım ediyordu.
Olayı çalışan tarihçiler ortasında artık Lubbe’nin olaydan tek başına sorumlu olduğu istikametinde bir ortak kanı kelam konusu.Wilhelm Frick, Reichstag yangınına karşılık olarak iktidara daha geniş polis yetkileri veren süreksiz bir yasa taslağı hazırladı. “Halkın ve Devletin Korunması Kararnamesi”, 28 Şubat 1933’te onaylanmasının akabinde, anayasa ile teminat altına alınmış olan söz özgürlüğü, basın özgürlüğü, şov ve yürüyüş hakkı, posta ve telefon bağlantısında zımnilik ikinci bir emre kadar askıya alındı. Mesken aramaları ve mal, mülk müsadereleri kolaylaştırıldı. Ferdî hak ve özgürlükler kısıtlandı, hükümet şahısları mahkeme olmaksızın ama aşağı üst yasal temelde tutuklama yetkisi aldı. Sonuç olarak, şayet (yetkili) bir kişi bile sistem ve güvenliğin tesisi konusunda uygun tedbirleri almamış ise Reich hükümeti, devletin polis gücünü ve iç hizmetini devralıp direkt harekete geçebilecekti.
Kişisel özgürlükleri tahribe ek olarak, tıpkı vakitte “Reichstag Yangını Kararnamesi” olarak da bilinen bu kararname, Almanya federal sisteminde merkezi ve eyalet hükümetleri ortasındaki bağlantıyı düzenleyen eski anayasal istikrar ve denetim sisteminden kalan ne varsa yok etti. Reichstag Yangını Kararnamesi ile birlikte Hindenburg’un bu kararnameyi de imzalaması Nazilere muhaliflerini savurmak için devasa bir ortam yarattı. Kararnameler sonradan uzun vadeli tedbirler olarak kaldı, o denli ki Üçüncü Reich’ın 12 yıllık iktidarı boyunca kaldırılmadı.
5 Mart 1933 seçimleri, Nazilere daha büyük bir çoğunluk getirdi: Yüzde 43,9 oranında oy ve parlamentoda 288 koltuk. Koalisyon ortakları Alman Ulusal Halk Partisi (DNVP) (nerdeyse %8) ile bir arada artık küçük bir farkla da olsa çoğunluk onlarındı. Ama Toplumsal Demokratlar (%18,3), Komünistler (%12,3) ve Katolik Merkez Partisi (%11,2) en olumsuz şartlarda bile seçmenlerinin birçoklarını koruma etti. Devlet takviyeli terör, sindirme, yıldırma ve propagandaya rağmen Naziler hala parlamentoya tek başlarına hakim olamamışlardı. Yeniden de seçim sonuçları, Reichstag yangını ve kararnameler Hitleri daha da güçlü hale getirmişti.
7 Mart 1933 kabine toplantısı protokolü gösteriyor ki Hitler de Frick de Lubbe’yi asmak istiyordu ancak bunu mevcut yasa dahilinde yapamıyordu ve Lubbe kundakçılıktan lakin mahpusa mahkûm edilebilmişti. Maksatlarına ulaşabilmeleri için Frick kundakçılığı düzenleyen yasanın geçmişe dönük olarak (ex post facto) katılaştırılabileceğine inanan üç hukuk profesörü buldu. Adalet Bakanı Franz Schlegelberger, Cumhurbaşkanı Dairesi Lideri Otto Meissner (Devlet Başkanlığı Dairesi makamının başında bulunan ve Hindenburg’u Hitleri Başbakan olarak atamaya ikna eden ilk isimlerden) gibi parti üyesi olmadan yüksek makamlarda bulunan bürokratlara makul imtiyazlar sağlamak istiyorlardı, ama bu isimler ayrıyeten olayın vukuunda sonra geriye dönük olarak işleyecek yasalar hazırlamak konusunda da pek kolay olmayan, haliyle Lider Hindenburg’u da dertli bir duruma düşüren isimlerdi.
Bu erken hâlde bile Hitler tekrar de manilerin etrafında hareketler yapabileceği konusunda kendinden emindi. Mağrur Alman (ve Prusya) Hukuk Devleti geleneği süratli bir biçimde yok oluyordu. İzleyen birkaç haftada, kısmen planlanmış, kısmen irticalen, kısmen parti aktivistleri ve SA üyelerince başlatılan bir süreç içinde Naziler gücü farklı seviyelerde süratlice sağlamlaştırdılar. Bu esnada olanlar en üst seviyede organize edildi – örneğin Hitler, İktisat Bakanı Dr. Alfred Hugenberg muhalefetini ezip Halkı Aydınlatma ve Propaganda Bakanlığı’nı kurdu ve uzun vadeli Nazi propaganda şefi olarak Joseph Goebbels’i tayin etti. Yeni bakanlık devlet radyo yayınlarında denetimi çabucak aldı ve muhalif görüşleri her türlü medya alanından uzaklaştırdı.
Goebbels çeşitli organlara komuta ediyordu ve seçmeni komünist ihtilalden korkutacak, çok daha güçlü bir Almanya hayalini tahkim edecek bir retorik sağanağı başlattı. Birebir anda SS (Koruma Timi- Hitler’in ferdî muhafızlığını yapmak üzere kurulan birlikler) başında bulunan Heinrich Himmler Münih dışında bulunan Dachau’da birinci toplama kampını açtı. Toplumsal Demokrat ve Sosyalist muhalifler Bavyera polisi tarafından toplanıp oraya gönderildiler.
Nazi kademelerinde de resen şiddet olayları baş gösterdi, “Kahverengi Gömlekliler” (SA Birlikleri) ve partili gaziler düşmanla hesaplaşmak ve Nasyonal Sosyalist Devrim’in ganimetini ele geçirmek istiyordu. Komünistler, Toplumsal Demokratlar ve Museviler akınlarının en büyük gayesi oldu. Bugün tarihçiler, Nazi ihtilalinin hangi ölçüde tabandan ya da doruktan kaynaklandığını belirlemek için kaynakları hala inceliyor. Tekrar de kesin olan Nazi yetkililerinin şiddeti, merkezi hükümetin birtakım merkezi polis gücü üstünde denetim sağlayabilmesi için bir mazeret olarak kullandığıdır. Bu, “koordinasyon” (Gleichschaltung) süreç içinde Nazilerin, sayesinde merkezi hükümet üstündeki hakimiyetini başka tesir alanlarına gerçek genişletmesine imkan sağlayan ögelerden biriydi.
Kendinden evvelki başbakanlar üzere Hitler de kendini parlamentonun uyguladığı siyasi kısıtlamalardan kurtarmak için başkanlığın süreksiz maddelerini kullandı. Lakin artık Hitler’in aksi istikametteki kalkışmasının vakti gelmişti: Seçilen yeni parlamentoyu kullanarak bu harikulâde yetkilere bağımlılıktan kurtulmak. Hükümet bu nedenle “Millet ve Devlet Üzerindeki Buhranı Giderme Kanunu” isimli ve ayrıyeten “Ermächtigungsgesetz” olarak bilinen (Yasadışılığı Legal Kılan Kanun Kararı ya da Anayasa Hususu Kararında Kararname) esnek bir paket getirdi. Bu tasarı Frick tarafından hazırlanmış, kabinece onaylanmıştı. Tasarı kanun koymanın çok kolay bir yolunu çiziyordu – şansölye kanunu hazırlar, kabine yasalaştırır ve resmi gazetede yayınlanır. Diğer bir deyişle, tasarı Hitler kabinesine, anayasadan uzak, ona ters ya da onu değiştiren maddeleri, parlamentonun onayı olmaksızın “meşru” kılacak yetkiyi veriyordu. Tek bir kısıtlama kelam konusuydu, bu kararname çatısında geçecek yasalar, parlamento temsilciler meclisi ve liderin gücüne dokunamazdı. Ama tekrar de bu kısıtlama bahsi geçen yetkilerin tamamının önemli ölçüde sarsmaya kararlı bu kanunun kendisiyle de bağdaşmıyordu.
Anayasa kararlarını tahrif eden bu kanunun geçmesi için iktidar, parlamentonun üçte iki çoğunluğuna gereksinimi vardı. 23 Mart 1933’te yeni parlamentonun üyelerinin birçok – en azından tutuklu olmayanlar – Berlin Kroll Operasında yeni devir açılışı için toplandılar. Tahrip olmuş parlamento binası kullanılamaz durumdaydı. O gün, tamamı ya tutuklu olan ya da saklanmaya mecbur bırakılan Komünist Parti üyesi kimse yoktu. Geriye kalan 94 kişi oradaydı. Açılış konuşmasında Hitler Marksizm’i yerle bir etmeye ve ihaneti barbarca bir acımasızlık ile cezalandırmaya ant içti.
Hitler’in Katoliklerin haklarına hürmet duyacağı kelamına aldanan ve iktidara meydan okumanın sonuçlarından korkarak bölünen Merkez Partisi kendi içinde yasa lehinde bir tavrı oyladı ve 73 vekile küme kararını kabul ettirdi (örgüt disiplini). Hitler hükümeti artık gereksinimi olan oy oranına ulaşmıştı. Toplumsal Demokrat (SPD) önderler yasa dışı tasarıları protesto için hiçbir vakit bir şiddet eğilimi içinde olmadılar ve artık o noktada bu türlü bir davet yapmak için çok geç olduğu ve bu davetin tehlikeli olduğunu gördüler. Kahverengi Gömlekliler ve SS subayları binayı gerçek manada işgal altında tutarken, SPD başkanı Otto Wels partisinin prensipleri ve emellerine bağlı kaldığı gözü pek bir konuşma yaptı. Hitler umarsızdı, Toplumsal Demokratlar için lakin hakaretler ve küfürler kelam konusuydu.
Kanun, yalnızca Toplumsal Demokratların verdiği hayır oyları ile 441’e karşı 91 ile geçti. Öbür müzakere gerek olmaksızın, Temsilciler Meclisi oy birliği ile tasarıyı onayladı. Esasen 1 Nisan 1937’de son bulacak halde planlanan tasarı, Üçüncü Reich periyodu boyunca yürürlükte kaldı. Tasarının geçmesi ile birlikte Nasyonal Sosyalistler Alman demokrasisinin bitiş düdüğünü çalmış oldu. Artık başka hiçbir partinin en ufak bir güce ya da tesire sahip olması mümkün değildi. Hugenberg gibi Parti üyesi olmayan kabine üyeleri çabucak istifa ettiler ya da yerleri değiştirildi.
1933 yazı ardından, Nazi Partisi başka partileri ortadan kaldıran bir dizi adım attı. Allgemeiner Deutscher Gewerkschaftsbund ADGB (Alman Ticaret Konfederasyonu), Allgemeiner freier Angestelltenbund AFA (Özgür Çalışanlar Federasyonu) üzere sendikalar uzun vakittir Toplumsal Demokratlarla anılıyordu. Nazi iktidarında iki kurumun da kimi yetkilileri SPD ile münasebetlerini keserek tesirlerini koruma etmek için yeni rejime bağlılıklarını sundular. İsmen sosyalist bir parti olarak, Nazilerin kendi küçük sendikaları vardı, başka sendikal faaliyetleri bozmak niyetini açıkça gösteren Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation (Nasyonal Sosyalist Fabrika Örgütlenmesi) üzere. Eski toplumsal ve politik farklılıkları temsil eden çeşitli ‘ayrılıkçı’ tertipleri bertaraf ederek, Nazi rejimi ve parti aktivistleri Nazi denetiminde birleşik ve fonksiyonel bir sendikal örgütlenme arayışı içindeydiler.
1 Mayıs Sosyalist Enternasyonal’in klasik miting günüydü. Naziler 1 Mayıs’ı Marksist bağlamından koparıp devasa propaganda kampanyalarının yapıldığı bir ulusal güne çevirdi. 1 Mayıs 1933’te 500 bin kişilik bir kalabalık Berlin Tempelhof havalimanı yakınında bir alanda Hitler’in konuşmasını dinlemek için toplandı. Almanya genelinde o gün kutlamalarda ADGB’nin de isteyerek iştirakiyle toplamda 10 milyon personel yer aldı. 1 Mayıs aktiflikleri kısmen rejimin bir sonraki atağına taban oluşturmayı amaçlıyordu – Toplumsal Demokrat tüm sendikaları yok etmek. Ülke sathında sendika binaları işgal edilecek, sendika yetkilileri gözaltına alınacak ve mallara el konulacaktı.
2 Mayıs 1933’te “ayrılıkçı” sendikalar lağvedildi ve yerlerine Nazi Partisi NSDAP örgütlenmesinden sorumlu Dr. Robert Ley öncülüğünde sarı-sendika (quasi-union) Alman Personel Cephesi DAF getirildi. Alman Emekçi Cephesi çalışanlar içinde, onlara kendi ekonomik çıkarları için pazarlık yapabilecekleri rastgele bir objektif ortam sunmaksızın Üçüncü Reich tarafından pahalı görüldükleri hissini yaratmayı amaçlıyordu.
22 Haziran 1933 tarihinde, hükümet sonunda Toplumsal Demokrat Parti’yi yasakladı. Her ne kadar “Marksist” kurumları yıkıp geçmeye büsbütün kararlıydıysa da Hitler Katolik çıkarlar ile bir ölçüde uzlaşmayı istiyordu. Weimar Cumhuriyeti hükümetleri, Alman Katolik yetkilileri ve Vatikan ile hiçbir vakit, devlet ve kabaca Alman nüfusunun üçte birinin mensup olduğu beynelmilel muktedir kilise ortasında uygun bağ kaideleri temelinde bir mutabakata varamamıştı. Hitler hükümeti bunu yapmakla kalmadı, Katolik Kilisesini hiç olmazsa örtük olarak, uzun müddet Almanya Katoliklerinin dindar ve seküler çıkarlarını teminat altına almayı misyon bilmiş Merkez Partisinin bertaraf edilmesi üzere, kendi gayelerine dayanak vermeye çekti. 20 Temmuz 1933 tarihinde Alman Reich temsilcileri ve Katolik Kilisesi bu iki hukuksal kişiliğin alakalarını düzenleyen bir antlaşma imzaladı.
14 Temmuz 1933’te, Reich Antlaşması imzalanmadan 6 gün evvel Hitler bir kabine toplantısı düzenledi. Hitler, protokolün öngördüğü biçimde bu antlaşmanın rejimi, milletlerarası Yahudi cemaati ile savaşa yardım ederek onu destekleyeceğinden emindi. Hitler Vatikan’ın Almanya’nın karşısında bulunan, Musevileri bundan dolayı suçladığı kısıtlama ve yaptırım gayretlerini desteklemeyeceğine inanmış üzereydi. Katolikler Nazi hareketi içindeki anti-Hristiyan tavırlardan hoşlanmasa da Nazi devleti ile resmi bir alaka içinde bulunmak ve Katolik piskoposları ona takviye ile görevlendirmek istiyordu. Aynı gün Nazi Partisi Almanya’nın tek meşru partisi olarak ilan edildi. Bu iki adım birlikte – Reich Antlaşması’nın imzalanması ve başka tüm partilerin kapatılması – Nazi diktatörlüğünün konsolidasyonunu bariz hale getirdi.
Teknik olarak ihtiyar Hindenburg hala Cumhurbaşkanı olsa da artık kelamda bir liderden öbür bir şey değildi. Nadiren Hitler’in tahriklerini yumuşatıyor lakin onlara asla mani olmuyordu. Hitler ve yakın etrafında bulunan yüksek Nazi yetkilileri artık devletin doruğunu ve polis güçlerini denetim ediyordu. Tekrar de hükümetin birçok, 1933 öncesinde çalışanlardan oluşuyordu. Memuriyet devam ediyordu; ordu, dışişleri ve yargı kurumları muhakkak bir yere kadar Nazi nüfuzu altındaydı. Tamamlayıcı kuruluşların düzeni ile Nazi Partisi ve devlet ortasındaki ilgi meçhuldü. Hitler devlet üzerinden mi parti üzerinden mi hükmetmeyi tercih ederdi?
Uzun Bıçaklar Gecesi
SA başında bulunan Ernst Röhm Nazi Partisi’nin kendi içindeki potansiyel yıkıcı güçlerin bir özetiydi. Askeri bir kumandan olarak Röhm, Hitler’in küçük Münih kulübü Alman Emekçi Partisini erken 1920’lerde devasa bir tertibe dönüştürdü. Doğuşçu, ünlü bir eşcinsel ve seçkin nizam karşısında aşağılayıcı bir tavra sahip bir aktivist olan Röhm, klasik hükümeti ve özel teşebbüsleri parçalamaktan fazlasını istiyordu. Ancak Röhm ve onun SA birliği çok geçmeden Almanya’nın askeri gücünün inşasına çalışan Naziler karşısında bir mahzur, hatta bir tehdide dönüşecekti çünkü Savunma Bakanlığı (Reichswehr) kendini devasa kademelerini dolduran sokak serserileri karşısında risk altında hissediyordu. Röhm, Stahlhelm gazilerini de SA’ya dahil edince 4 milyondan fazla şahsa komuta eder hâle geldi.
Nazi hareketi içinde söylentiler dramatik bir kırılmayı getirdi. SS lideri Heinrich Himmler ve Luftwaffe şefi ve birebir zamanda Prusya eyalet başkanı Hermann Göring, Röhm’ü ve adamlarını şahsi faaliyetleri ve amelleri karşısında bir tehdit olarak görüyorlardı. Sonuç olarak SA’nın Savunma’ya bir darbe hazırlığı içinde olduğu söylentilerini yaydılar ve Hitler’i, Röhm’ün kendisini devirmek istediğine ikna ettiler. Başta her ne kadar gönülsüz olsa da, Hitler sonuç olarak en eski kumandanlarından biri olan Röhm’ü bertaraf etmeyi istedi.
30 Haziran-2 Temmuz 1934 ortasında Himmler’in seçilmiş SS mangaları 85’ten fazla SA başkanını öldürdü ve rejim muhalifleri paklığını “Sinekkuşu Operasyonu” (Uzun Bıçaklar Gecesi) koduyla gerçekleştirdi. 30 Haziran sabahı Röhm yakalandı ve 1 Temmuz’da SS tarafından infaz edildiği Münih Stadelheim hapishanesine götürüldü. Reich Başbakanı Kurt von Schleicher ve karısı da SS saldırısı sırasında öldürülenler içindeydi; çift konutunda vurulmuştu. Kıymetli bir politik güç olan SA tek bir atakta yok edilmişti. Hitler artık Almanya’nın askeri gücünü nizamlı silahlı kuvvetler temelince genişletebilirdi.
Kimi askeri yetkililer, Schleicher ve Ferdinand von Bredow üzere iki eski generalin de tasfiye sırasında vurulduğu gerçeğine göz yumarak, 30 Haziran’ı bir zafer üzere kutlayacak kadar ahmaklaştılar. Lakin geriye bakında, Uzun Bıçaklar Gecesi’nin gerçek ehemmiyeti, hükümetin başında bulunan kişinin, büsbütün özgürce ve kendi insiyatifi ile hareket edip, geniş kapsamlı toptan bir katliamı rastgele bir yasal süreç olmaksızın yasal kılmayı başarmış olması ve ülkenin genel olarak bu saldırıyı gerekli gösteren Nazi propagandasını kabul etmiş olmasıydı. Kabine harekete olayın akabinde yasallık kazandırmıştı. Victor Klemperer bile en azında kısmen aldanmıştı ve hatıratlarında şöyle yazacaktı: “Hitler bir katil olduğunu düşünmüyor. Hatta muhtemelen yasal müdafaa çerçevesinde hareket etti ve aslında daha büyük bir katliamı engelledi. Ancak her ne olursa olsun, bu şahısları görevlendiren ve bu mutlakiyetçi sistemi yaratan odur… Temel dehşetli olan ise bir Avrupa ulusunun kendisini böylesi bir sapkın hata şebekesine teslim etmesi ve hâlâ da ona tahammül ediyor olması.”
* Bu yazı, “German History in Documents and Images” başlıklı web sayfasından kısaltılarak çevrilmiştir.
