Kimliklerimizi sarsılmaz ve harici baskılardan ziyadesiyle azade görme eğilimindeyiz. Lakin onlarca yıllık araştırmanın ve terapi tecrübesinin akabinde ekonomik değişimin yalnız kıymetlerimizin değil kişiliklerimizin üzerinde de büyük tesiri olduğuna kanaat getirdim. Aman vermez “başarı” baskısı normatif hale geldikçe neoliberalizm, hür piyasa güçleri ve özelleştirmeler hepimizde büyük kayıplara sebep oldu. Bunu kuşkuyla okuyorsanız, size şöyle kolay bir sözle açıklayayım: Meritokratik (liyakata dayalı) neoliberalizm muhakkak kişilik niteliklerini onaylar, başkalarını de cezalandırır.
Artık meslek yapabilmek için belli karakter özellikleri gerekiyor. Birincisi kendini söz etme mahareti, emeli da olabildiğince fazla insanın beğenisini kazanmak. Temas yüzeysel olabilir lakin bu temas günümüzde beşerler ortasındaki etkileşimin birçoklarıyla uyuştuğu için fark edilmez bile.
Kendi yeteneklerinizi övebildiğiniz kadar övmek de kıymetli: Çok fazla insan tanıyorsunuz, yığınla deneyime sahipsiniz ve yakınlarda büyükçe bir projeyi tamamladınız. Beşerler bunların havacıva olduğunu anlayacaklar, fakat daha evvel kandırıldıkları gerçeği de diğer bir kişilik özelliğinizi öne çıkarıyor: İkna edici palavralar söyleyebiliyorsunuz, pek de suçluluk duymuyorsunuz. Bu yüzden asla kendi davranışlarınızın sorumluluğunu üstlenmiyorsunuz.
Üstüne üstlük, esnek ve fevrisiniz, her vakit yeni gayretler için fırsat kolluyorsunuz. Pratikte tehlikeli davranışlara neden olabilir fakat aldırmayın, diğerlerinin yaralarını siz sarmayacaksınız. Pekala, bu listenin ilham kaynağı mı? Günümüzde psikopati konusunda en tanınmış uzman olan Robert Hare’in psikopati denetim listesi.
Bu detaylı tasvir, elbette çoka kaçan bir karikatür. Yeniden de makro-sosyal düzeydeki finansal kriz (örneğin Eurozone ülkeleri ortasındaki anlaşmazlıklar), neoliberal meritokrasinin insanları ne hale getirdiğini gösteriyor. Dayanışma değerli bir lükse dönüşüp süreksiz ittifaklara neden olurken, zihinlerin asıl meşgalesi hep durumdan rakibinize nazaran daha fazla görev çıkarabilmek. İşletmelere ve şirketlere olan duygusal bağlılık üzere, çalışma arkadaşları ortasındaki bağlar da zayıflıyor.
Zorbalık vaktiyle yalnız okullarda olurdu, artık işyerlerinin de ortak özelliklerinden biri. Bu, hüsranı zayıf olanın üzerine boca ederek etkisizce dışavurmanın tipik bir belirtisi, psikolojide “yönlendirilmiş saldırganlık” olarak bilinir. Performans korkusundan tutun da tehdit oluşturan ötekinin yarattığı daha büyük toplumsal fobilere kadar her yerde derinlere itilmiş bir kaygı hissi var.
İşyerindeki aralıksız değerlendirmeler bağımsızlığın azalmasına ve sıklıkla değişen harici normlara bağımlılığın artmasına neden oluyor. Bu da sosyolog Richard Sennett’in yerinde tarifiyle “çalışanların çocuklaşması” olarak sonuçlanıyor. Yetişkinler çocuk üzere feveran ediyor, ufak tefek şeyleri kıskanıyor (yeni bir ofis koltuğu aldı, ben almadım), beyaz palavralar söylüyor, üç kağıda başvuruyor, oburlarının düşüşüyle keyifleniyor ve intikam hisleri besliyorlar. Bunlar, insanların bağımsız düşünmesini engelleyen ve çalışanlara yetişkin üzere davranmayı beceremeyen ekonomik sistemin yapıtı.
Oysa daha değerlisi, insanların özsaygılarının uğradığı hasar. Hegel’den Lacan’a filozofların da açıkladığı üzere, özsaygı daha çok diğerlerinin bizi onaylamasına bağlıdır. Bugünlerde çalışanların temel sorusunun “Bana kim gereksinim duyuyor?” olduğunu fark ettiğinde, Sennett de emsal bir sonuca varıyor. Birçok insan için yanıt muhakkak: Hiç kimse.
Toplumumuz daima olarak gereğince çaba ederse herkesin başarılı olabileceğini ilan ediyor, bir yandan da imtiyazları destekliyor ve bitkin düşmüş yurttaşlara giderek artan oranda baskı uyguluyor. Artık daha fazla insan başarısız oluyor, kendini aşağılanmış, hatalı yahut mahcup hissediyor. Bize sürekli hayatımızın istikametini belirlemekte eskisinden çok daha özgür olduğumuz söyleniyor, meğer muvaffakiyet anlatısına uymayan seçimler yapabilecek kadar özgür değiliz. Dahası, başarısız olanlar toplumsal güvenlik sistemimizi istismar eden “kaybedenler” ve “beleşçiler” olarak görülüyorlar.
Neoliberal meritokrasi bizi muvaffakiyetin şahsî uğraşa ve yeteneklere bağlı olduğuna inandırdı, bu da sorumluğun sadece bireye ilişkin olduğu ve bu gayeye ulaşmak için yetkililerin insanlara olabildiğince özgürlük tanımaları gerektiği manasına geliyor. Sınırsız seçim özgürlüğü masalına inananlar için özerklik ve özyönetim en önde gelen politik bildirilerdir, özellikle özgürlük vaat ediyormuş üzere görünüyorlarsa. Kusursuzlaştırılabilir birey kanısı sayesinde Batı’da sahip olduğumuza inandığımız özgürlük çağımızın en büyük palavrası olabilir.
Sosyolog Zygmunt Bauman çağımızın paradoksunu kısaca şöyle özetlemişti: “Hiç bu kadar özgür olmamıştık. Hiç bu kadar aciz hissetmemiştik.” Dini eleştirebilmemiz, seks konusunda “bırakınız yapsınlar” anlayışından faydalanabilmemiz ve dilediğimiz siyasi akımı destekleyebilmemiz açısından sahiden de öncesine nazaran daha özgürüz. Tüm bunları yapabiliyoruz zira artık ehemmiyetleri yok, böylesi bir özgürlük kayıtsızlığa yol açıyor. Öte yandan, gündelik hayatımız da Kafka’yı çaresiz bırakabilecek bir bürokrasiyle daima çabaya dönüştü. Ekmekteki tuz oranından kentte kümes hayvanları yetiştiriciliğine kadar her şeyin bir yönetmeliği var.
Sahip olduğumuzu sandığımız özgürlük tek şarta bağlı: Başarılı olmak zorundayız, yani kendimizi geliştirmeliyiz. Örnekler için uzaklara bakmanıza gerek yok. Ebeveynliği mesleğinin önüne koyan yetenekli bir kişi tenkide maruz kalıyor. Yeterli bir işe sahipken öbür şeylere vakit ayırabilmek için terfiyi reddeden bir kişi aptal olarak görülüyor, o öbür şeyler başarıyı garantilemeyecekse. Ebeveynleri, ilkokul öğretmeni olmak isteyen genç bir bayana iktisat alanında yüksek lisansla başlamasını salık veriyor –bir ilkokul öğretmeni mi, ne düşünüyor olabilir ki?
Kültürümüzdeki kuralları ve kıymetleri güya yitirdiğimize dair bitmek bilmeyen ağıtlar yakılıyor. Tekrar de bu kurallar ve pahalar kişiliğimizin olmazsa olmaz bir modülünü oluşturuyor. Münasebetiyle kaybolamazlar, yalnızca değişirler. Olan da tam olarak bu: Değişen bir iktisat değişen ahlak kurallarını yansıtıyor ve değişen kimliklere yol açıyor. Mevcut ekonomik sistem, içimizdeki en kötüyü ortaya çıkarıyor.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Paul Verhaeghe’nin The Guardian‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
