“Bu sinema, gerçeklikle hiçbir ilgisi olmayan çok bir kolaylaştırma. Güçlü bir sendikal ve öğrenci hareketi olan, katı siyasal partilere ve faal bir insan hakları hareketine sahip politik olarak sofistike bir ülkede 15 yıllık diktatörlüğün akabinde, ansızın Meksikalı reklamcı bir adamın kaykayı ile gelip ‘Beyler, aslında yapmanız gereken şey şu’ demesi; işte bu bir karikatür. Yaşananlar bu türlü değildi. Şayet bu türlü olsaydı, bu hakikaten harika olurdu ve Washington’da yahut New York’ta ofisler açardık ve her yerde diktatörleri devirirdik. Bu, gerçek olmayacak kadar güzel.”
Genaro Arriagada, Şili’de 1988 tarihli “Hayır” kampanyasının yöneticisi, 1969 tarihli Şilili Patronların Oligarşisi kitabının ve 2014’te yayımlanan Troçki ve Marilyn başlıklı romanın muharriri (1)
Türkiye, bir “tek adam” rejimi manasına gelecek anayasal değişiklikleri oylamak ismine referanduma gidiyor. Süreç bekleneceği üzere ağır bir niteliğe sahip. Lenin’in sözüyle birkaç haftaya yıllar sığıyor. Başkanlık sistemine dayanak manasına gelen “Evet” kampanyası ufak adımlarla da olsa başladı bile. Kampanya yeni başlıyor diyoruz, lakin elbette 7 Haziran 2015 tarihinden bugüne Türkiye’nin üzerine şuurlu olarak çöken kara bulutların bütünü başkanlık rejimine toplumsal istek yaratmanın gayretleriydi. Bu istek kanla ve gözyaşıyla yaratılmaya çalışıldı, tekrar de muvaffakiyete ulaşılamadı. Referanduma kadarki müddet boyunca Saray’ın bu rızayı makul kısımlara havuç göstererek, belli kesitlere de sopa kullanarak üretmeye çalışmaya devam edeceği açık.
Referandum sürecinin bir de “Hayır” cephesi var. Cephe diyoruz lakin bu organik bir birleşime sahip olduğu için değil. Birçok farklı siyasal ve toplumsal kesim, birçok faklı argümanla “Hayır” kampanyasına başlamış durumda. Nasıl “Hayır” denmesi yahut neden “Hayır” denmesi gerektiği üzerinden süren bir metodoloji tartışması da yaşanmıyor değil. Tartışmanın boyutu yalnızca taktiksel düzlemle sonlu değil; birebir vakitte stratejik bir bağlama da ister istemez değiniyor. Bir de tartışma sırasında sıkça değinilen bir sinema var. Pablo Larrain’in direktörlüğünü yaptığı ve Şilili diktatör Pinochet’yi iktidarından eden(2) 1988 tarihli referandumda “Hayır” cephesini anlattığını tez eden NO isimli sinema. Fakat üzücü bir halde görülen o ki, sinemanın aktardığı olayların, bu olayları aktarış stilinin ve odaklandığı muhakkak tarihî kesitlerin doğruluğu yahut yanlışlığı sorgulanmadan kabul ediliyor. Halbuki genelde Latin Amerika, özelde ise Şili tarihine, bilhassa de bu kıta ile ülkenin uğraş tarihine aşina olan herkesin sineması birinci izlediğinde vereceği birinci reaksiyon, tekrar yazılmış bulunan bir tarihin bu yalancı karakterine nasıl olur da kimsenin itiraz etmediğine şaşırmak olmalı.
Bilmeyenler için mevzuyu kısaca özetleyelim. Şili’de 5 Ekim 1988’de gerçekleşen referandum öncesinde taraflara 27 günlük propaganda mühleti tanınır. Taraflar ulusal televizyonda 27 gün boyunca her akşam 15 dakikalık bir propaganda hakkına sahip olur. Sinemanın bakış açısından “Hayır” cephesi bu referandumda başarılı olmak için güzel bir reklamcı olan ve siyasetle ilgilenmeyen René Saavedra’yla çalışmaya başlar. Sinemadaki Saavedra karakteri, gerçekte “Hayır” kampanyasının reklamlarını yaratan iki kişinin bir birleşimidir. Saavedra’ya nazaran bu referandum, geçmişte yaşanan berbatlıklar hatırlatılarak değil, tam bilakis “mutluluklar” ve “güzellikler” vaat edilerek kazanılabilir. “Komünistlerin” iç karartan, sıkıcı kampanyalarının ne kadar fonksiyonsuz olduğu sinemada vurgulanır. René Saavedra’nın çektiği “renkli” ve “Şili, memnunluk çok yakında” sloganlı reklam sinemaları sayesinde referandum kazanılır.
Elbette Şilili personeller ve devrimciler bu arthouse sineması izlediklerinde şaşırdılar, akabinde da öfkelendiler. 1988 muvaffakiyetinin, akılda kalıcı modifiye bir pop melodisinden ve ucuz bir reklam kampanyasından çok daha ziyadesiyle elde edildiğini hatırlattılar. “Hayır” kampanyasının reklamlarında gözüken cet binen çiftlerin yahut dans eden modellerin, kendilerinin sanayi merkezlerinde yürütmüş oldukları faaliyetlerin kazanımlarına bu sinema aracılığıyla el koymasına karşı çıktılar. Sinemanın sav ettiğinin tersine Pinochet’yi deviren dalga muhaliflerin yıllar süren siyasal çalışmalarının ve platformlar aracılığıyla ortak düşmana karşı bir ortaya gelişlerinin bir sonucuydu. Apolitik bir reklamcının kolay ve kaba fikirleri değil, politik çaba insanlarının aksiyonları belirleyici oldu. Pinochet 3000 devrimciyi sorgu sırasında “kaybetmesine”, 30 binini tutuklamasına ve 200 binini sürgüne göndermesine karşın ülke içerisinde ulusal bir sınıflar ortası diyaloğa ve barışa – yani “istikrara” – imza atamamıştı.
Öncelikle sinemanın, “Hayır” kampanyasının televizyonda yayınlanan reklamlarına, gerçekteki tesirlerinin ötesinde yüklediği manalar ile başlayalım. Çünkü bu TV reklamlarının Şilili işçi sınıfların “Hayır” oyu kullanmasındaki rolü, neredeyse hiçtir. Neden mi? 1998 yılında Şili’de bin şahsa düşen TV sayısı 205’ti.(3) Yani televizyon sahiplerinin oranı her 10 bireyden 3 şahsa dahi ulaşamıyordu. Referandum ise bu bilginin toplandığı tarihten (1998) tam olarak 10 sene evvel gerçekleşti. Yani bin şahsa düşen TV sayısının çok daha düşük olduğunu ve aslında TV sahiplerinin de varlıklı sınıflardan aileler olduğunu düşünmememiz için hiçbir somut sebep yok. O halde referandumdan evvelki 27 gün boyunca 15 dakika formunda yayınlanan reklamlar, Şili nüfusunun ezici bir çoğunluğunu oluşturan “televizyonsuz” sınıfları “Hayır” oyu vermeye nasıl ikna etmiş olabilir? Evet olamaz! Tam olarak bu sebeple NO sineması, Pinochet diktatörlüğünün devrilmesini mümkün kılan mücadeleci dalların mirasını hiçe sayarak ve bu başarıyı kolay ve yüzeysel bir reklam kampanyasının popülerleşmesine indirgeyerek, neslimiz tarafından katiyetle ciddiye alınmaması gereken kurgusal bir teklifin temsilcisidir.
Şilili devrimciler 1988 referandum süreci boyunca çetin bir çaba verdiler. Öncelikle son derece faal sendikal hareket içerisindeki çalışmalarını “Hayır” oyu istikametinde yenilediler. Stratejilerini yeni kaideler eşliğinde dönüştürdüler. Yeniden hayli faal öğrenci hareketi içerisinden birçok militan takım, bu süreç sırasında merkezi bir kampanya yürüttü. Lakin Şilili devrimcilerin en büyük başarısı, referandumdan evvel seçmen olarak resmi kayıtları bulunmadığı için yasal olarak oy verme hakkı olmayan 7,5 (yedi buçuk) milyon emekçiyi teker teker seçmen olarak kaydettirmeleri olmuştu. Meskenlerinde televizyonları olmadığı için gökkuşağı renklerine boyalı “mutluluk dolu” “Hayır” reklamlarını izleyemeyen bu 7,5 milyon emekçi, kendilerini resmi seçmenler olarak kaydeden sosyalist partilerin siyasal önderliğini benimseyerek “Hayır” oyu kullandı. Şili’de Pinochet’yi koltuğundan eden referandumun yazgısını, ne reklamcıların ne de liberal “Hayır”cıların varlıklarını umursamadığı bu emekçiler belirlemişti. Larrain’in sineması ne çalışanları seçmen olarak kaydetme seferberliğinden, ne de bu seferberliğin sonucu asıl belirleyen faktör olmasından hiçbir biçimde bahsetmiyor.
Aslında direktör Pablo Larrain’in Pinochet’yi deviren sürecin karakterini, sınıflar çabasının dinamiklerinden bu kadar uzakta buluyor – yahut arıyor – olması bir tesadüf değil. Larrain’in geldiği toplumsal durum, Şili’deki mücadeleci süreçlere bakış açısını belirleyen kıymetli bir etken. Direktörün sınıfsal aidiyeti, “Hayır” kampanyasına getirdiği sinematik yorumun tabiatına işlemiş vaziyette. Larrain’in babası Hernán Larraín eski bir Senatör ve daha da kıymetlisi Pinochet yanlısı bir siyasal partinin genel lideri. Bu misyonunu hala gururla sürdürüyor. Direktörün annesi Magdalena Matte ise Pinochet taraftarı tıpkı partinin bir üyesi. 2010’da seçilen muhafazakar hükümette bir bakan olarak yer aldı. Lakin en kıymetlisi o bir Matte. Yani Şili burjuvazisinin en güçlü ailesinin bir üyesi! Forbes dergisi 2007 yılında bu ailenin servetini 2,7 milyar dolar olarak varsayım etmişti.(4) Direktör Larrain’in, pro-Pinochet karakterli kapitalist bir aile şirketinin mirasçısı olarak 1988 yılında Şili varoşlarında verilen “Hayır” gayretinin stratejik tabiatını kavrayamamış ve anlamlandıramamış olması son derece mümkün. Fakat Türkiye’deki referandum sürecinde, bu sinemanın içerdiği düşünülen derslerden yola çıkarak bir strateji tahayyül etmek, düpedüz saflık olur. Bu sebeple Sosyalist Parti milletvekili Francisco Vidal “Pinochet’in bir TV logosu ve jingle yüzünden referandumu kaybettiğine inanmak, yaşananlardan hiçbir şey anlamamaktır.” derken, haklı bir noktaya parmak basıyor.
Tarihi bir dipnot: Gerçek propagandacılara hürmet duruşu
Şili’de 1970 yılındaki parlamenter seçimler yaklaşırken, sosyalist hareketin çeşitli bileşenleri mural (duvar) ressamlarından oluşan “tugaylar” kurdular. Bu tugaylar Meksika ve Küba’daki devrimci mural ve afiş geleneğinden esinlenerek oluşturulmuştu. 1970’ler boyunca sınıflar gayretinin şiddetlendiği ve militanlaştığı Şili’de tugaylar tesirli bir propaganda fonksiyonu gördü. Bunlar ortasında en bilineni, 1969’da komünist Danilo Bahamondes tarafından kurulan ve ismini 1946’daki bir şovda öldürülen emekçi Ramona Parra’dan alan Ramona Parra Tugayı (Brigada Ramona Parra – BRP) idi. Allende iktidara geldiğinde Şili’de 120 BRP kolektifi yaratılmıştı bile. Pinochet’nin darbe aracılığıyla iktidarı ele geçirmesinin akabinde BRP aksiyoncuları tutuklanarak azap gördü, birçoğu sürgüne gitti. Lakin bu tugaylar Pinochet zıddı görsel propaganda faaliyetini asla terk etmediler. Santiago’nun fakir bölgelerinde, Chillan ve Lota üzere personel mahallelerinde, ülkenin güney varoşlarında, bilhassa Villa Francia ve La Victoria duvarlarında Şili’nin ezilenleri ismine çalışmaya devam ettiler. Referandumdan iki sene evvel Villa Francia’da yapılan 1986 tarihli “Şimdi uğraş zamanı! Yarınlar bizim!” yazılı meşhur mural, bugün dahi tıpkı duvarda yerini korumaktadır ve tarihi eser niteliği kazanması münasebetiyle duvara ziyaretler düzenlenmektedir. 5 Ekim 1988’de referandum olacağı katılaştığında “Hayır” kampanyasını desteklemek üzere onlarca yeni mural tugayı ortaya çıktı. İşte televizyonları olmayan ve “Hayır” oyu kullanan milyonlarca personele, bu gözü pek devrimci duvar ressamları ulaştı.
1. Arriagada bir devrimci değil, tersine bir burjuva siyasetçisi. Fakat NO sinemasının tezlerini cevaplarken, 1988 yılındaki referandum sürecinde mücadeleci dalların sonucu belirlediğini teslim etmesi hasebiyle, ondan alıntı yapıyorum.
2. Bu noktayı açıklığa kavuşturmak ismine ekleyelim: 1988 referandumunu kaybeden Pinochet 1990’da vazifeden ayrılmış lakin 1998’e kadar ordunun başında kalmayı sürdürmüştür. 2006’da ise yargılanamadan ölmüştür.
3. Bkz. Multimedya Ansiklopedi 5 – Dünya Atlası – Antiller ve Güney Amerika, Boyut Yayın Kümesi, sayfa 182.
4. forbes.com
Kaynak: iscicephesi.net
