Sosyal hayatın şekillenmesinde şahsî inanışların ve hislerin objektif gerçekliklerden daha tesirli olduğu bir periyotta yaşadığımızı kabul etmemiz gerekiyor. Seçim, referandum anketleri üzere niceliksel çalışmaların yanılgı hisseleri devasa boyutlarda, finansal bilgiler “reddediliyor”, deliller yok sayılıyor, yoktan delil üretiliyor, geçmiş tekrar yazılıyor ve bütün bunlar dünyayı yerinden sarsmak için kâfi olmuyor.
Oxford sözlüğü “post-truth” yani “doğru ötesi” ya da “gerçek ötesi” manasına gelen bu yapma kavramı 2016 yılının sözcüğü seçti. “Post-truth”, yani kozmik gerçeği geçiyorsun çabucak birinci sağda. Brexit’in, Donald Trump’ın seçilmesinin ve Batı’daki radikal sağa meylin bu derece popülist bir biçimde gerçekleşmesinin nedenlerinden biri olarak görülüyor, lakin biz buralarda güya biraz daha uzun müddettir konuya aşinayız. İsmini yeniden biz koyamadık.
Bunu cehaletle yahut bilgiye ulaşım fırsatlarının eşitsizliğiyle açıklamak mümkün olabilir, fakat bu yaklaşımın yakın vakitte hiç kimseyi hiçbir yere götüreceğini zannetmiyorum. Çünkü bilginin ehemmiyeti, oturaklılığı değişmiş üzere görünüyor. 2+2’nin 4 etmesinin bir bağlayıcılığı, hem 3 hem 4 yahut 5 ile işleyebilen sistemler vasıtasıyla ortadan kalkıyor. Bu da hâliyle bilen insanın toplumsal bedelini sorgulatıyor. Üstelik bu yaklaşım yeri geldiğinde bilgiselliğe de sığınabiliyor. Objektif bilgi ortadan kalkmıyor tahminen, fakat “seçilerek” tüketiliyor. 4’ü bazen reddediyor, bazen kabul ediyoruz. Dahası bilen de (bilmeden) bilmeyen kadar bu duruma boyun eğiyor. Kutupsal hatta şahsî gerçekler oluşuyor. Bir gerçeğin başkasından daha geçerli olması artık onun üniversal objektif gerçeğe, yani 4’e ne kadar yakın olduğuyla ilintili olamıyor. Çünkü toplumsal hayatta süreç 2+2’den çok daha karmaşık. Üniversal gerçeğe ulaşma yolunda bilen ile bilmeyen ortasındaki fark, sadece sürecin kaçıncı basamağında kaybolunup inançlara ve dünya görüşlerine sığınıldığı üzerinden besbelli olabiliyor.
Mevzu temel olarak “bilimsellik”, “evrensel gerçek” üzere bahislerin toplumsal hayatta ve yeni siyasette yerini inanışlara ve hislere bıraktığını, bunun seçimler vs. “toplumsal” hareketlerle yasallaştığını anlatıyor. Şayet roket yapıyorsanız 4 illa ki 4. Ancak bahis toplumsal bilimler olunca, eldeki anket, genelleme vs. niceliksel yolların sonuç almak için kullanıldığı çalışmalar son devirde feci biçimlerde yere çakılıyor. Fizikçiden dönme bir bağlantıcı olarak iki tarafa da az buçuk bakabildiğimi varsayım ediyorum. Gördüğüm şey toplumsal bilimlerde 4’ün varlığı için niceliksel usullerin, beşere proton üzere davranma huyunun The Huffington Post’un ABD seçimlerinden 4 gün evvel 4 Kasım’da aşağıdaki cümleyle başlayan yazıyı paylaşmasına sebep olduğu.
The HuffPost’un başkanlık öngörüsü, aday Hillary Clinton’un salı günü yapılacak seçimi yüzde 98 ihtimalle kazanma talihinin olduğunu gösteriyor. Yani – şayet büyük bir felaket yahut skandal gerçekleşmez ya da neredeyse tüm anketler yanılmazsa – Clinton’ın seçileceğinden tamamen eminiz.
Benzer bir durum Brexit anketleri için ve Kasım 2015 Türkiye Genel Seçimleri için de geçerli. Lakin her gün her yerde karşılaştığımız üzere post-truth sıkıntısı Türkiye’de anketlerden çok daha günlük, çok daha tesirli günlük politik telaffuzların bir kesimi. Son periyodun politik gündemi olan referandum tartışmaları ve tekrar hayatımıza giren anket şirketlerinin (belli ki, belki) göremedikleri şeyler zuhur ediyor. Uyuşmayan bir ekip doğrular, gerçeklikler mevcut.
Foucault “Hakikat Rejimi” olarak isimlendirdiği kavramı, bir toplumun doğruluk kıstası olarak hangi telaffuzları kullanacağına karar verdiği “güncel ve genel siyasi” mevzu başlıkları olarak tanımlıyor.[i] Bu başlıkların eğitim sistemi, medya, bilim kurumları ile birlikte politik ve ekonomik ideolojinin üzerinize püskürtülmesiyle üretilip, sağlamlaştırıldığını düşünebiliriz. Bu hakikat üretimi ve tüketimi kendi başına bir rejim ihtiva ediyor. Farklı bilgi üreten, tüketen rejimler birebir ülkede bulunduğunda kutuplaşılıyor. En yüzeysel tabiriyle durum bu. Yanlışsız, gerçek üzere kavramların tabiatı, üretimi ve tüketimi konusunda anlaşamıyoruz. Hatta tahminen bu tartışmanın bir karşı tarafı bile yok. Tahminen karşı tarafta gerçek ve direkt daha ehemmiyetli görülen şeyler var.
Mahir Zenlayov, The Huffington Post’taki bir yazısında Maya Angelou’dan o bilindik alıntıyı yapıyor: “İnsanlar söylediklerinizi ve yaptıklarınızı unutabilirler ancak onlara hissettirdiklerinizi asla.” Devamında söylediği şey de beklenildiği üzere şu: “Erdoğan ve Trump seçmenlerinin ‘büyük ve güçlü’ hissetmelerini sağlıyor, palavra yahut hakikat söylemeleri, kanunları büküp, çiğnemeleri kimin umurunda?”
Mevzu bu kadar kolay değil elbette. İşin bir de çıkar tarafı var. İnsanların tercihlerinin çıkarları tarafından yönlendirilmesi son derece olağan. Bundan muaf olduğunu tez eden insanın bile, şuurlu ya da bilinçsiz en azından altruist bir çıkar peşinde olduğunu görmek güç değil. Burada konu şuur sanırım. Çünkü tüm tercihlerinizi masaya yatırıp enine uzunluğuna düşünmüyor olabilirsiniz. “İstanbul Times TV” isimli kuruluşun Esenyurt’ta beşerlerle yaptığı röportaj serisinde insanlara referandumda evet mi, yoksa hayır mı diyecekleri soruluyor. Akabinde, gelen karşılıktan bağımsız son derece makul bir “follow-up” var. Spiker soruyor: Neden? İki cenahtan da epeyce büyük bir çoğunluğun yanıtı: “Öyle.” Bu noktada “Hayır” cephesinin konuya daha hakim olduğunu söylemek gerek. Fakat çoğunluk, çoğunluklarımız altında yaşamayı kabul ettikleri hakikat rejiminin nedenselliğine ayıracak vakti bulamamış görünüyor. Tekrar de, en azından birinci soruya verilen yanıtlar bakımından, tablo umduğundan düzgün.
Nietzsche ferdî perspektifleri, bakış açılarını “çeşitli ömür biçimlerinin çıkarları” olarak tanımlamış ve bireyin kendini “saf, iradesiz, ıstıraptan muaf, vakitsiz bilgi kavramından” müdafaası gerektiğini önermişti.[ii] Objektif gerçek kavramını yerle yeksan etmek zorunda değiliz. Lakin şayet kozmik bir gerçek olduğundan kendimizce eminsek bunu tartışsak yeterli olur. Birden fazla gerçeğin karar sürebildiği bir yerde toplumsal çatışmanın gırla gitmesi, güç de elinizde değilse daima huzursuz olmanız çok doğal. Hele ki bu gerçeklerden sizin inanmadığınızın objektif doğruya dayanmadığını düşünüyorsanız.
Ben buralarda bir yerde duruyorum. Bu farkındalığı aptal liberallikten ayırmak gerekli. Seçtiğimizin daha yeterli olduğunu bilerek fakat evrensellikten öteki seçim kadar uzak olma ihtimali olduğunu aklımızda tutarak hareket etmezsek, yobaz oluruz. Bence, buraya kadar hayli netiz. Kuşkudan muaf olmak bu bahislerde aşağılıkça olabiliyor. Ne de olsa seçimlerimizin sonuçlarına tâbiyiz. Nedensellik sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Siz şahsen bu yükün altında kendinizi ezmeden fazilet yahut etik üzere kavramlardan bahsedemezsiniz. Doğru seçimi yapın ve seçiminizin doğruluğunun da sadece bir seçim olduğunu asla unutmayın. Yanlışsız olanı değil, istediğinizi yapıyorsunuz. Bu sıkıntı ve faziletli. Öteki pek kolay.
Hamiş: Hayır be oğlum…
[i] Foucault, Michel and Paul Rabinow. The Foucault Reader. 1st ed. New York: Pantheon Books, 1984. Print.
[ii] Nietzsche, Friedrich Wilhelm, Keith Ansell-Pearson, and Carol Diethe. On The Genealogy Of Morality. 1st ed. New York: Cambridge University Press, 1994. Print.
