1996’da Britanyalı büyük kümelerin birden fazla ellerine geçen telif fiyatlarını kokaine, özel uçaklara ve bayanlara harcarken Radiohead farklı bir şey yaptı. Kazandıkları paranın büyük bir kısmını içinde egzotik, değerli, soyut ve fütüristik gürültü çıkarma aygıtlarının bulunduğu yeni stüdyolarını kurmak için harcadılar. Çağdaşları Boss marka Muhteşem Overdrive ve Pro Co üretimi RAT pedalları tekmelemekle meşgulken, onlar kimsenin daha evvel duymadığı bir ses gökkuşağının peşindeydiler. Bu arayış onları deliliğin hududa getirdi ve OK Computer’ı yarattı.
On yıl sonra, In Rainbows üzerinde çalışırken yeniliğin peşinde bir defa daha yeteneklerinin sonlarını zorladılar. Hudutları zorlamak, Jonny Greenwood’un bir dizi ekipmanı tıpkı anda denetim edebilecek yazılımı üretmesi manasına geliyordu. Jonny programcı şapkasını takıp yazılım üzerinde haftalarca çalıştı. Thom Yorke’un bu çalışma formülüyle bir albümün daha altından kalkabileceklerinden emin olmadığını sav etmesine neden olacak kadar saplantılı bir hâldi.
Bir albüm daha yaptılar. King Of Limbs, elektronik oyun (“sequencer” yazılımları) ile rock kümesi olmak (akor dizilimleri yontmak) ortasında biricik üçüncü yol olması için özel olarak tasarlandı. Nihayetinde bu yol kendi kayıtlarını sample’layıp sonra da yeni besteler için miks’lemelerini içeriyordu.
Radiohead üyeleri hayatlarının büyük bir kısmını daha güzel bir şeylerin arayışında sonik duvarlara baş atarak geçirdiler. Yeniliğin her vakit göz alıcı olmayabileceğinin bir hatırlatıcısı oldular. Yenilik, açıp kapatabileceğiniz bir şalter değil. Kimse “Yenilikçi 3000” makinesine girip, saatlerini 2017’ye ayarlayamaz. Yenilik, yüzlerce çıkmaz sokak ve kurtulması güç tuzaklarla dolu kuvvetli ve bitmek bilmeyen yürüyüştür. Thom Yorke kadar kendini paralayan ve evhamlı biri ile Johnny Greenwood kadar sıkı bir disipline sahip bir adamın, hit müziklerle dolu Pablo Honey’nin yaratıcılarını alıp, yenilik uğruna rock tarihini en azından üç defa değiştirmiş bir kümeye dönüştürmeleri gerekiyordu.
Müziği nasıl ileriye taşıdıkları göz önünde bulundurulursa, Radiohead’in 21. yüzyılın The Beatles’ı olduğuna dair bir sav ortaya atmak mümkün. O denli ya, büyük bir ana akım kümesi üzere duyulmamak için savaş verdiler. King of Limbs’e bir bakın: Tahminen de tarihin en heyecanla beklenen albümü, bölük pörçük ritm motifleri ve donuk elektronik gürültü girdaplarından oluşuyordu. Rock’n’roll dünyasının yüzeyi on yıl boyunca The Strokes’la istila edilmişken, OK Computer’ın ve Kid A’in havarileri 21. yüzyılın müziğine, cinslerin indirgeyiciliğini pek umursamayan, standart olarak sanatkarlardan hudut aşan deneyler bekleyen bir anlayışla yeni temeller atıyorlardı. Birinci periyot rock yüklü işlerinin Muse, Coldplay ve Elbow gibilerine ilham vermesi yetmiyormuş üzere, daha sonraki minimalist elektronik dokunuşları Foals, Alt-J ve Django Django’nun da ortalarında bulunduğu bir küme takipçi yarattı. Radiohead’in araştırmacı modernist anlayışı, 2014’te Future Islands’dan The xx’e, Metronomy’den James Blake’e birçok müzisyen için bir standart oldu.
Bununla birlikte müzik sanayisinin klişelerini ve yıldızlık mefhumunu, devasa kültürel yerçekimlerinin altında eğip bükmeleri de, jenerasyonumuzun The Beatles’ı olmalarının bir öbür boyutu. The Beatles’ın elinde Apple Corps’u, psikedelik uzun metraj sinemaları, tamamını kendi yazdıkları müzikleri, tanınan konsept albümleri ve kültürlerarası etkileşim olgusu vardı. Radiohead bize kaydı yapılan birinci “streaminglerden” birini (2000 yılında, Kid A ile, iBip aracılığyla), Scotch Mist internet yayınlarını, geçen yıl çıkarılan ve sanat, teknoloji ve müzik ortası alanları araştırmayı hedefleyen PlayFauna üzere uygulamaları ve King of Limbs ile birlikte gelen “gazete albümü” verdi. İstediğin-kadar-öde metoduyla sattıkları, müzik piyasasının ayarlarıyla oynayan In Rainbows, kendi toplumsal medya ağları, “Just” ve klipteki tüm dış yerlerin 64 adet hareketli lazerin 360 derecelik bir çapta saniyede 900 kere yanmasıyla yaratıldığı “House of Cards” üzere çığır açıcı görüntü klipleri de eforu.
Bugünlerde Beyoncé’den Bowie’ye kadar herkes saklılık mutabakatlarının arkasında gizli kalmış albümlerini ortaya çıkarmaya başladı. Müzisyenler Thomas Edison plağın üzerine iğneyi birinci koyduğundan beri bu mutabakatların başka tarafı olan plak şirketlerinden muzdarip. Fakat Radiohead bütün bu saçmalığı bir kenara bırakmanın enteresan yollarını bulmakta birçoklarından daha başarılı. Şayet Cobain kurumsal rock fahişelerine karşı ortaya çıkan ergence bir isyansa, Radiohead sırf Henry Rollins’le bir arada bir kamyonetin ardında “gerçek hayatı yaşamak” üzere red ülkülerinden ibaret olmayan bir bağımsızlığın öncüsü, daha olgun ve oyunbaz bir yanıt. O denli bir karşılık ki, sistemin tüm tartısını istediğini yaptırmak için kullanmak konusunda özgür, tıpkı vakitte sanat, müzik ve ömrü bir ortaya getirirken Byrne ya da Eno kadar da agresifçe sanatsal değil.
Popülerliklerinin boyutu ve zafer dileklerinin mütevazı hudutları daima huzur bozucu bir ikilem oldu. 2000 yılında ticari potansiyellerinin doruğuna eriştiler. Pekala, bunu nasıl sermayeye çevirdiler? Kid A’den single çıkarmayı reddettiler. Akabinde da çıktıkları ülke çeşidinde sponsor dayanağı olmadan beyaz bir çadırda kaldılar, çünkü Thom o sıralarda Naomi Klein’ın anti-pazarlama klasiği No Logo’yu okumuştu.
Thom “kişisel olduğu kadar politik” olgusunu daha enteresan ve tatmin edici bir alana sürükledi. Büyük ve bayrakları dalgalanan hassasiyete kuşkuyla yaklaşan bir kuşağın esas taşıyıcılarından biri olageldi. 21. yüzyıla yakışan bir politik duruş – Russell Brand’in “oy vermeyin” nihilizmiyle, Portlandia’da görülebilecek “el yapımı” bir toplum ahlâkının ortasında bir yerde. Radiohead, ebeveynlerimizin bayrak sallayıp barikatlara yürüyen jenerasyonunun bilakis, dünyayı yöneten güçleri değiştirmektense, kendi etrafında küçük çaplı değişimler yaratmanın çoğunlukla daha yararlı ve tatmin edici olduğunun bir yansıması.
Tıpkı The Beatles’ın 60’ların beden bulmuş hali olması üzere, Thom Yorke bizim vaktimizi en besbelli formda yansıtan rock yıldızı. 20 yıl kadar evvel geleceğe baktı ve garipsedi. Gördüklerinin ne kadar süratli yaklaştığı gerçeğinin, arkadaş canlısı kapitalizm mantığının, çığ üzere büyüyen reçeteli ilaç kültürünün ve hiçbir vakit yalnız değilken daima yalnız kalmamıza neden olan teknolojik büzüşmenin altında ezildi. Ortaya zamane hayatına hitap eden denetim edilemez bir kaygı çıkardı, bu telaş Muse (ki birinci çıktıklarında “çakma” Radiohead olarak görülmüşlerdi) ile Bloc Party’yi, Everything Everything ile Burial’ı birleştirdi. Artık ise Luddite’likte[i] Jack White’tan geri kalmayacak bir biçimde eski tip bantlara kayıt yaptıklarını duyuyoruz. Kendi istikrarlarını fakat diğerlerininkini bozarken bulabilen kümeden bir çalım daha yiyoruz.
*Bu yazı, Onur Sesigür tarafından Gavin Haynes’in nme.com’da yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
[i] Luditte: 19. yüzyıl İngiltere’sinde süratle yaygınlaşan sanayi ihtilali sırasında makinelerin işlerini ellerinden alması sebebiyle/korkusuyla ayaklanmış fabrika emekçileri.
