Haruki Murakami’nin Türkçeye Hüseyin Can Erkin tarafından Renksiz Tsukuru Tazaki’nin Hac Yılları adıyla çevrilen kitabı esasen bir büyüme hikâyesi anlatıyor. Beş kişilik arkadaş kümesindeki başka dörtlü tarafından nedenini bilmediği bir biçimde dışlanan Tsukuru’nun büyümesini, büyüdükçe geçmişiyle hesaplaşmasını takip ediyoruz. Murakami yazınca sıradan bir olay örgüsü etkileyici bir hikâyeye dönüşüyor, emin olun. Kitabın sesbilimsel bir izlek üzerinden incelenebileceğini fark ettim, gelişen olaylarla ilgili olabildiğince az bilgi vererek açıklamaya çalışacağım.
Tsukuru Tazaki, kitabın başında arkadaşlarını tanıtırken her birinin soyadlarının manasını da açıklıyor: Aka Akamatsu (kızıl çam), Ao Oumi (mavi deniz), Shiro Shirane (ak kök) ve Kuro Kurono (kara ova). Doğup büyüdükleri Nagoya’dan, arkadaşlarının yanından ayrılıp Tokyo’ya giden Tsukuru, orada tanıştığı Haida’nın isminde gri rengi olduğunu, kendi Tazaki soyadının ise hiç renk içermediğini vurguluyor. Bununla birlikte Tsukuru’nun yapmak, yaratmak manasına geldiğine birkaç kez değiniliyor. Gerçekten, onun ismiyle uyumlu olacak biçimde tren istasyonları inşa eden bir mühendis olduğunu da öğreniyoruz.
Roman Jakobson ve Linda R. Waugh Dilin Ses Biçimi isimli kitapta harflerin biçimleri üzerinden mana kazandıklarına dair tezlerini ortaya koyuyor. Bir psikoloji terimi olan sinesteziyi kullanarak verdikleri örnekler, sesli ve sessiz harfleri kullanmanın nasıl farklı duyumsal tesirler doğurduğunu gösteriyor. Renkler ile sesler ortasında bir temas kurmanın her bireyin en azından çocuklukta sahip olduğu bir yeti olduğu belirtiliyor. Bununla birlikte farklı kaynaklara atıfta bulunarak yetişkinler üzerinde yapılan deneylerden aktarılan karşılıklar, onların da benzeri bağlar kurmaya yatkın olabildiklerine işaret ediyor. Önlerine bir metin ve farklı renkte kalemler verilen insanların duydukları seslerin akabinde metni hangi kalemle çizmeye başladıkları üzerinden kimi sonuçlara ulaşılıyor. Bu teknikle alakalı olduğu belirlenen harfler ve renkler şöyle: a – kırmızı, e – sarı, i – beyaz, o ve u – kara. Ayrıyeten sessiz harflerin daha çok grimsi renklerle ya da renksizlikle özdeşleştirildiği görülüyor.
Bu özet bilgiyi Murakami’nin kitabına uyarlayalım. Bulgularla direkt eşleşenler içinde çokça “a” harfi barındıran Akamatsu (kızıl), bir adet i’ye sahip Shirane (ak), bir de o ve u’su fazla Kurono (kara). Tsukuru arkadaşlarının renkliliğini ve kendi dışlanmışlığını soyadlar üzerinden açıklasa da, günlük hayatta kullanılanların isimleri olması, onları da ayrıyeten irdelemeyi gerektiriyor. Beş arkadaştan Aka ve Ao’nun isimlerinin içinde daha çok sesli harf varken Kuro’da sesli ile sessiz harflerin eşit sayıda, Shiro ve Tsukuru’da ise sessiz harfler çoğunlukta. Tsukuru yıllar sonra Kuro’yla buluştuğunda, Kuro ona kendisinin artık “Eri”, Shiro’nun ise “Yuzuki” olarak çağrılmayı tercih ettiğini söylüyor. Tsukuru, geçmişteki pek çok varsayımının yanlış olduğuyla birlikte Kuro’nun o vakitler kendisini nasıl eksik hissettiğini de öğreniyor. Kendine sesli harflerin fazla olduğu bir isim seçmesi (Eri) de hayatını renklendirme gayreti olarak okunabilir.
Shiro’nun tek istediği ise istikrar, tahminen de bu yüzden sesli ve sessiz harflerin eşit olduğu bir isim (Yuzuki) seçmiş. Tsukuru bunları öğrendiği vakit ortalarını düzeltmek için çok geç olsa da sesbilimsel bir yaklaşımla pek çok şey yerine oturuyor. Hayatı boyunca kendini kümeye ilişkin hissetmeyen Tsukuru, aslında bunun gerçek olmadığını öğreniyor. Denklemi soyadının renk içermemesi üzerinden kurarken sonucu yanlış buluyor, gidiş yolundan da maalesef puan alamıyor. Tazaki sözcüğü Japoncada rastgele bir renk manasına gelmiyor olsa da içindeki a ve i harfleriyle sesbilimsel manada çokça renk taşıyor. Birebir vakitte eşit sayıda sesli ve sessiz harfe sahip.
Tsukuru arkadaşlarını soyadlarının manalarının işaret ettiği renkler üzerinden tanımlarken kendisini ismindeki “yapma, yaratma” vurgusu üzerinden tanımlıyor ve tren istasyonları inşa etmeye başlıyor. Tahminen de kendisini Tsukuru olarak konumlayıp Tazaki’nin içindeki renkleri göremediği için kendini dışlanmış hissediyor, soruları karşılıksız kalıyor. Kitaba en çok yöneltilen olumsuz tenkit de bu, birtakım soruların karşılıksız kalması. Bazen gözümüzün önündekileri bile görmekte zorlanıyoruz. Bir kitaptan bütün boşlukları doldurmasını beklemek de biraz fazla. Tahminen de, Tsukuru için öncelikli olan çarpıcı olayların gizemini çözmek değil, içindeki Tazaki’yi keşfetmektir. Kim bilir?
