“Bir ses düşünün – ve artık onu yaratın.” Britanyalı Electronic Music Studios (EMS) isimli şirket, 1960’larda bu sloganla synthesizer’ları (synth) kitlelere sundu. Bu slogan şirketin kurucularından Peter Zinovieff’in kendi müziği için de bir mantra oldu. “Kafamın içinde çok fazla ses var ve şayet bu sesler dışarı çıkabiliyor olsaydı sahiden olağanüstü olurdu” diyor. “Uykuya dalarken ses üretmenin yeni yollarını düşünüyorum. Akabinde bir sonraki günü bilgisayarı bulanık niyetlerime itaat etmeye zorlayarak geçiriyorum.”
Şimdi 82 yaşında olan Zinovieff, neredeyse 60 yıldır bilgisayarların kendine boyun eğmesi için çalışıyor. Aslına bakarsanız, dünyadaki birinci şahsî bilgisayara sahip olduğunu tez ediyor. The Beatles, Pink Floyd, David Bowie ve Kraftwerk’e müziklerini parlatmak için EMS synth’lerini kullanmayı öğretmesi de uğraşı.
Dünya çeşitleriyle geçen bir hayat boyunca biriktirilen incik boncukların ortasında, iMac’lerin parıldadığı Cambridge’deki mesken stüdyosunda buluştuk. Yan odada dördüncü eşi Jenny, montajı yapılan yeni mutfaklarının başında duruyordu. İkinci Dünya Savaşı sırasında Rus dedesi ve babaannesi tarafından yetiştirilen Zinovieff, babaannesiyle “gürüldeyen piyano düetleri” çaldığını ve mesken üretimi radyo setlerine olan hayranlığını hatırlıyor. “Gomalakanın[i] kokusunu hala hatırlıyorum. Kablolamaya gelince korkusuzdum – ve müziğe.”
Oxford Üniversitesi’nde sonik deneylere merak saldı. “Taşlarla, sopalarla, tenekelerle ve başka şeylerle oraya buraya vururduk, enstrümanlarımıza da.” Ancak jeoloji üzerine ağırlaştı, Cuillinler’deki uyuyan volkanları haritaladı, Kıbrıs’ı inceledi ve Pakistan’a “su bulmaya” gitti.
Yirmili yaşlarının ortalarında, Zinovieff’un iş teklifleri aldığı, Falkland Adaları, Gürcistan, Alberta üzere kuytu jeolojik çalışma alanlarına dikilmekten pek de hoşlanmayan birinci eşi Victoria’ya aşık oldu. Böylelikle elektronik müzik hayatına yöneldi. Tavanda mana ararken, “Sanırım gecenin köründe verdiğim bir karardı” diyor. “Çılgınca bir şeydi. O sıralarda elektronik müzik yapan sadece bir avuç insan vardı.”
Londra’daki meskenine eski bahriye ekipmanlarından, osilatörler ve amplifikatörlerden “bilmem kaç metre kablo kullanarak” karman çorman bir stüdyo kurdu, “Daha haşin olamazdım.” Sonrasında tüm o ekipmanı denetim etmek için bir bilgisayar aldı. Bu bilgisayar, 4 kb hafızası olan, sabit şoförsüz ve komutları delikli kağıt şeritlerle okuyarak algılayan bir PDP-8’di. O periyot 4.000 pound kıymetindeydi, şimdinin 100.000 pound’u. “Büyük bir aile kararıydı,” diye hatırlıyor Zinovieff. “Utana sıkıla gittim. Kayınpederim eşime turkuaz ve incilerle süslü garip bir taç vermişti. Tam bilgisayarın parasına satabildik. Eşim o tacı hiç özlemedi. Bu öykü sıklıkla aleyhime kullanılır, fakat yapmaya bedel bir şeydi.”
“Bu bilgisayar inanılmaz derecede kullanışsız ve ilkeldi, lakin mutlaka ileriye gerçek bir atılımdı. O her istediğimi yapana kadar günlerimi harcadım ve bazen de geceleri karşısında kıvrılıp uyudum.” Benzeri bilgisayarlar daha evvel sadece fabrikalar, üniversiteler ve laboratuvarlarda bulunurdu. “Benimki özel bir meskendeki birinciydi. Şahsî olarak herkesten daha uzun müddettir bir bilgisayar sahibiyim – muhteşem!” Sonraları 32 kb’lik bir sabit şoför satın aldı ki içine bu makaleyi bile sığdıramazsınız, “Aldığımızda dedik ki, bunu asla dolduramayız.”
Zinovieff’in bu erken periyot kompozisyonları, Electronic Calendar isimli yeni bir duble albümde karşımıza çıkıyor. Albümün, gürültünün bir tipi üzere kırbaçladığı ve melodilerin çılgınca oynadığı, yelken açmış, vira vermiş bir tınısı vardı. Bir kısmı hakkında şu an kanıları biraz karışık. “Yarın daha düzgününü yapacaktım, o yüzden bugün yaptıklarımı saklamakla ilgilenmiyordum. Bir çok şey tesadüfiydi.” Tarantella isimli modül için, büsbütün rastgele, aritmik notalar kullanmak istedi fakat bilgisayar motiflerde takılı kalıyordu. Buna ulaşmak için ışıklı saatinin yaydığı radyasyonu bir Geiger sayacıyla ölçtü ve çıkan sesi kullanarak gerçek rastlantısallığı üretti.
Filizlenen stüdyosuna kaynak sağlayabilmek için EMS’i kurdu ve ortalarında çok satan VCS3’nin de bulunduğu taşınabilir, şık synth’ler tasarlamaya başladı. “Ringo Starr’a nasıl kullanılacağını öğretirken âlâ vakit geçirmiştim. Hampstead’deki konutuna giderdim. Pek uygun sayılmazdı. Lakin tabi ben de pek güzel değildim.” Beatles’ın yayınlanmamış son bir kaç yapıtından biri olan Carnival of Light’ta Paul McCartney’le de çalıştı. “Onunla bu bahiste bir görüşmek isterdim” diyor, “Ama dehşet içerisindeyim – Tanrı’yla nasıl görüşürsünüz?”
Stüdyonun bir öteki tanrısal konuğu da Karlheinz Stockhausen’dı. “Son derece sert ve Alman’dı. Onu çok sempatik bulmadım. Her şeyi biliyor üzereydi lakin benim ekipmanım hakkında hiç bir şey bilmiyordu.”
Şirket (EMS) ekipmanlarını tanıtmak için konserler düzenlerdi. Zinovieff bana bu konserlerden birinin, güya bir robot ırkının çikolata kağıdıymış üzere hışırdayan, seyirciler ses yapabilsinler diye folyo ile kaplanmış programını gösteriyor. İçinde, seyircileri “Sıkkınlık”, “Kaygı” ve “Katharsis” üzere başlıkları olan kısımlarda doğaçlama yapmaya teşvik eden üç boyutlu katlanmış bir tetrahedron var. Ve tabi bir de tuhaf Lütfen Bana Hoş bir Kompozisyon Bestele (Please Make Me a Beautiful Composition) isimli kolay bir bilgisayar programı var. Zinovieff bilgisayara PMMABC harflerini girer ve bilgisayar da 24 saat boyunca rastgele tonlar çalıp, TIABC (This Is A Beautiful Composition/Bu Hoş Bir Kompozisyon) harflerini yazıcından çıkarırdı.
“Bilgisayar’ın bir epey yaratıcı bir hale geleceğini düşünmüştüm. Ona ‘Sevgili bilgisayar, lirik ve hüzünlü bir şeyler istiyorum, 25 saniye sürsün. Düz yazdığım şeyi hatırlıyor musun, onu bir dene.’ üzere komutlar verip son derece yepyeni bir müzik yapıtı besteletebilirdiniz. Şu an bile, bunun yakınından bile geçmiyoruz fakat bilgisayarların ulaşılabilir olmaya başladığı o vakitlerde, bilgisayar zekası kapsamında, beşerler geleceğin çok süratli geleceğini düşünmüşlerdi. Hala orada olmamamız büyük bir utanç kaynağı.”
Zinovieff’in her şey mubah yaklaşımı öteki yeniliklere de yol açtı. Dini bir kadro kayıtları içeren kompozisyonlarını sıralarken “Sampling’in (örnekleme) mucidi olduğumu düşünüyorum.” diyor. Bir de kompozitör Harrison Birtwistle ile bir arada Big Ben’in doruğuna tırmanıp saatin sesini kaydedip kullandıkları “Chronometer”. “Hart” isimli öteki bir modülü ise oğlunun Tristan ve Isolde okumasını ve yarış tazılarının sesini içeriyor. Britwistle’ın öbür bir işi olan “The Mask of Orpheus” için bir libretto yazdı ve final sahnesinde kullanılmak üzere büsbütün yeni bir lisan yarattı. Tüm bunların kaynağı ne? “Muhteşem kafam!” diyor ve gülüyor. “Dışarı fışkıran ve evcilleştirilmeyi bekleyen harika şeylerle dolu. Birçok insan diyor ki, ‘Bu kadarı da fazla.’ Fakat ben hiç bu türlü hissetmedim – tahminen de Rus olduğum için. Ben bundan korkmuyorum.”
Öte yandan aklı, ticarete pek basmıyordu ve EMS 1970’lerde battı. Zinovieff sevgiyle inşa edilmiş stüdyosunu National Theatre’a verdi. Sonraları bir sel tarafından yok edildi. Sesi titriyor, “Berbattı, hakikaten fecî.” diyor.
Zinovieff Skye açıklarında bir adaya taşındı, “çalışmalarının yiten yankılarında” elinde son kalan synthlerden birine bir yel değirmeniyle güç sağladı. Şahsî hayatı da tıpkı derecede huzursuzdu. “Bazı evliliklerim sistemsizdi. Çok zordu. Aslında hepsinde farklı zorluklar vardı.”
1980’ler ve 90’larda, müziği hariç her şey üzerinde çalıştı: grafik tasarım, öğretmenlik, mucit Clive Sinclair ile birlikte bir piyano örnekleme projesi. Ancak 2011’de Zinovieff hayranı ve gürültü müzisyeni Russell Haswell’in verdiği bir işle tekrar kompozisyona döndü. Bu dönüş, 2012’de yazdığı “Good Morning Ludwig” de ortalarında olmak üzere bir çok aktiviteyi başlatan etmen oldu. “Beethoven’a gittim ve sordum, ‘Günaydın Ludwig, çalışmaların üzerinden çeşitli denemeler yapmak istiyorum – ne yapmamı istersin?’ Bu konuşmayı yaptık.”
Bu çalışma 47 adet özel olarak yerleştirilmiş hoparlör ile sunulmasına karşın, daima yenilikçi Zinovieff, hoparlörlerin eski moda olduğunu düşünüyor. “En büyük yüklerden biriler, o denli değil mi? Kağıttan bir huni epeyce ilkel bir şey ve biz hala yerine bir şey icat edemedik, inanılmaz.” Klavye ve fareyi de bir o kadar hor görüyor. “Joystick yok, bilgisayara ‘Hadi lakin bilgisayar, ben bunu demek istemiştim’ diyebilmek yok. Lakin EMS stüdyosunda hissedilebilecek ve dokunulabilecek bir çok şey vardı. Bir küme osilatöre bağladığım şahane bir vidyo kameram vardı. Kamerayı bir şeye doğrulturdun ve farklı bir ses çıkardı. İsmi ‘Squeeze Me’ (Sıkıştır beni) olan bir klavyem vardı. Her tuş bir bilgisayar faresi üzereydi. Stüdyonun her istikametini denetim edebiliyordu.”
Bir oktavda 8 nota[ii] olmasını bile sorguladı. “ Benim yaptığım şey, notaların birbirlerinden yarımşar ton uzak olmadığı bir gam – bir oktavda 56 nota olabilir.” Klâsik olarak notalanmış müziği “bir çok istikametten gaddarca” olarak tanımlıyor. “Birkaç kesim kolay kağıt, bir kondüktör ve müzisyenlerce paylaşılan binlerce yıllık çalışma bir ortaya gelip müziği baştan yaratabilmesi büyüleyici. Fakat yeni seslerin oluşmasını sağlamıyor.”
İstisnasız, Zinovieff bir çocuk kadar istekli, sabırsız ve açık – ta ki onu ana akım elektronik müzik hakkında konuşturana kadar; huysuz, yaşlı bir adam üzere homurdanıyor. “Müzik ismine ne varsa neredeyse hepsini dışarı itmeye çalışıyorum. Zira benim yaptıklarımdan bir şeyleri alıp götürüyor. Televizyonu bu kadar hudut bozucu bulmamım nedenlerinden biri de bu, fecî müziklerle dolu. Enteresan olabilecek tüm şeylerin ardında bayat bir elektronik müzik var. Bu olağan dışı bir formda azgınca. Şu an duyabileceğiniz bilgisayar müziğinin birçok deneysel değil, sadece meta.”
Birçok seksenli yaşlarındaki insanın sancılarının nedeni her şeyin evvelden olduğu üzere olmasını istemekken, Zinovieff akıntıda bir hayat arzuluyor. “Bunun benim bilimsel tarafım olduğunu düşünüyorum – bilim insanları yeni şeyler bulmaya ve yeni katkılar yapmaya çalışırlar. Dünyada yalnız olmak, jeoloji çalışmak inanılmaz derecede tatmin ediciydi ve artık müzik için de tıpkı şeyi hissediyorum. Kimsenin yapmıyor olduğu bir şey yapmak istiyor. Şayet bahçıvanlığa başlasaydım, onda da tıpkı şey olurdu.”
* Bu yazı, Ben Beaumont-Thomas’ın theguardian.com’da yayımlanan röportajından çevrilmiştir.
[i] Gomalaka: Cila imalinde kullanılan zamk kıvamında bir husus. Hindistanda yetişen bir çeşit ağacın üzerine konan bir çeşit böceğin salgılarından elde edilir.
[ii] Tam nota. Arızalar hariç.
