Twitter’da genelde sevinçli bir tavrım vardır. Gönderilerimin birçok bilim yahut araştırmalarla ilgili, içinde bir sürü ünlem işareti barındıran heyecanlı açıklamalardan oluşur! Lakin bir şeyin farkına vardım: İğneleyici ya da huysuz bir tweet attığımda, benim sevinç saçan açıklamalarıma nazaran, çok daha fazla dolanıma giriyor. Beşerler sıcakkanlı olduğumda bu durumu seviyor, pekala ya iğneli bir latife ya da sert bir yorum yaptığımda? Kıymet biçilemez bir toplumsal medya olayı ortaya çıkıyor. Bunlar elbette anekdota dayalı bilgiler. Yeniden de, burada ruhsal bir düzenek olup olmadığı konusunda merak duymama sebep oluyor. Ketum görüşlerin bonkör olanlara üstün geldiği yanlışsız mu?
Gerçeği söylemek gerekirse, bu türlü bir sistem var. Buna hipereleştirellik (hypercritism) ismi veriliyor. Olumsuz açıklamalar duyduğumuzda, onların tabiatı gereği olumlu olanlara nazaran daha zekice olduğunu düşünüyoruz. Harvard Business School’da araştırma yöneticisi olan Teresa Amabile, bunu 1980’li yıllarda araştırmaya başladı. Kabaca yarısı erkek, yarısı da bayan 55 öğrenciden oluşan bir kümeye The New York Times’ın bir sayısında basılmış iki kitap tenkidinden kısımlar verdi. Her iki makaleyi de birebir eleştirmen yazmıştı, lakin Amabile bunları anonim hâle getirerek lisanlarını iki versiyonunu elde etmek üzere biraz değiştirdi – biri olumlu, biri olumsuzdu. Sonrasında, öğrencilerden eleştirmenin zekâ düzeyini değerlendirmelerini istedi.
Sonuç ortadaydı: Amabile, öğrencilerin olumsuz muharririn olumlu olandan “çok daha” zeki olduğunu düşündüğünü belirtiyor. Birçok nahoş eleştirmenin “daha yetkin” olduğunu söylemiş. Teslim etmeliyiz ki, olumsuz olmak her vakit avantajlı olmak manasına gelmiyor – Amabile, öğrencilerin haşin eleştirmenin “daha az sıcakkanlı ve acımasız” olduğunu” ve “diğeri kadar kibar olmadığı”nı belirttiklerini, lakin onu “kesinlikle daha zeki” bulduklarını söylüyor. Büyük ihtimalle, benim iğneleyici tweetlerim için geçerli olduğu üzere.
Olumsuzluk eğilimi denilen bu şey, iki istikametli çalışıyor üzere gözüküyor. Diğer çalışmalar da devasa gri maddemizle birini etkilemeye çalıştığımız vakit, ortaya mayhoş ve olumsuz görüşler attığımızı gösteriyor. Takip eden bir araştırmada Central Michigan University’de bir psikolog olan Bryan Gibson, (yaklaşık üçte ikisi bayan olmak üzere) 117 öğrenciden oluşan bir kümeden kısa bir sinema izlemelerini, bunun hakkında bir tenkit yazısı yazmalarını ve sonrasında bunu bir arkadaşlarına göstermelerini istedi. Gibson’ın takımı tenkit yazacak öğrencilerden kimilerine arkadaşlarının kendilerine yönelik güzel hissetmelerini sağlamalarını söyledi; başkalarından ise zeki görünmeye çalışmaları istendi. Hakikat kestirim ettiniz: Daha akıllı görünmeye çalışanlar, sevilmeye çalışanlara nazaran, değerli ölçüde daha olumsuzlardı.
Neden bu eğilime sahibiz? Bundan kimse tam olarak emin olamasa da birtakım teorisyenler bunun evrimsel olduğu varsayımında bulunuyor. Atalarımızın çevresel şartlarında, makus haberlere odaklanmak hayatta kalmaya yardımcı oluyordu.
Daha evvel de belirttiğim üzere, bunları sistematik olmayan datalardan hareketle söylüyorum – ve toplumsal medyanın bulanık, şarap karanlığındaki denizinde bir şeylerin neden viral olduğuyla ilgili genelleme yapmak da kolay değil. “Çok tatlı” gönderilerden kimileri delicesine beğeniliyor; kimi eleştirel fikirlerden ise nefret ediliyor. (Kendini-iyi-hisset temalı web sitelerinden Upworthy’nin cümbüşlü başarısı ile makul tenkitler yazan bayanlar ve azınlık mensuplarına yönelik tacizi karşılaştırın). Ve “olumsuz” dediğimiz nedir ki? Toplumsal değişme yönelik bir manifesto statükoyu eleştirdiği için olumsuz yahut idealist olduğu için olumlu mudur?
Öte yandan, olumsuzluk eğilimini öğrenmem, çoğunlukla asık hızlı fikirler öne süren burnu büyük uzman görüşlerine yönelik kuşkumu artırdı. Şayet bir insanın aklı iğneleyici kıvraklığından ötürü alkış topluyorsa, elbette ki kamuda kelamı geçen entelektüeller kendi yaklaşımlarını buna nazaran ayarlarlar.
Gibson başka araştırmacıların kendi araştırmasına çok referans vermediğini ve bunun üstüne yenisinin pek konmadığını söyledi. “Belki de gereğince olumsuz değildin?” dedim ona. Kahkaha attı ve “Sanırım” diye karşılık verdi.
*Bu yazı, Ceren Yartan tarafından Clive Thompson’ın wired.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
