The Light Bulb Conspiracy (Ampul Komplosu), 2010’da Alman direktör Cosima Dannoritzer tarafından çekilmiş bir belgesel. “Planlı Eskitme” uygulamaları üzerinden çağdaş tüketim alışkanlıkları ve sürdürülebilirlik sorunlarına odaklanıyor. Belgeselden hareketle vurgulanması gereken birkaç temel noktaya şöyle bir değinmek istiyorum.
1924’te Osram, Philips ve General Electric başta olmak üzere dünyanın en büyük ampul üreticileri Cenova’da bir ortaya gelerek dünyadaki ampul üretimini ve satışını düzenlemek ismine bir kartel kurdular: Phoebus. Bu kartel, 1939’a kadar büyük şirketlerin üretim standartlarını ve pazar hisselerini düzenleyerek global iktisadın birinci büyük yapılarından biri oldu. En hatırda kalıcı icraatları da 1880’de General Electric’in işvereni Thomas Edison tarafından tanıtılan ve 2500 saate kadar fonksiyon görebilen ampullerin üretimini ve satışını yasaklayıp tüm ampullerin yalnızca 1000 saat fonksiyon görebilecek biçimde tasarlanmasına karar vermekti. Gerçi Edison’un hususa bakışını ve AC/DC (Alternatif Akım/Doğru Akım) savaşları sırasında fiyatsız elektrikten kablosuz teknolojiye kadar birçok hayalin lideri Tesla’ya yaptığı kötülükler nedeniyle nasıl bir insan olduğunu sanırım bilmeyen yoktur. Phoebus kulağa koca bir komplo teorisi üzere gelebilir lakin hukuka uygun bir biçimde bunu yaptılar.
Belgeselde, vaktinde Phoebus tarafından hazırlanmış ve sağlam ampuller üreten bir firmanın çarptırılacağı para cezasını belirleyen bir tabloya kadar kartele dair tüm dokümanlar apaçık gösteriliyor. Bir de Livermore, Kaliforniya’daki itfaiye istasyonunda 1901 yılından beri sağlıklı bir biçimde çalışan ampul var. Ampulü izlemek için kullanılan kameraların iki sefer değişmesi gerekmiş. 2016 prestijiyle akkor ampullerin ortalama ömrü hâlâ 1000 saattir. 136 yıllık bu muvaffakiyet global iktisadın, tüketmeye devam edelim.
“Planlı Eskitme” birinci defa Bernard London tarafından 1932’de insanları tüketime teşvik ederek (daha çok zorlayarak) ABD’deki büyük ekonomik buhranı sonlandırmak ve ekonomiyi büyütmek için tasarlanmış bir kavram. London’ın eserlerin makul bir mühlet sonrasında yasa zoruyla tüketicinin elinden alınarak yenisini satın almaların yolunun açılmasına dair sunduğu kurtarma planı vaktinde pek destekçi bulamıyor. Planlı eskitme de rafa kalkıyor. Ta ki 1940’ların sonuna gerçek, savaş sonrası ABD’de tüketimi tekrar canlandırmak üzere sıkıntıyı tekrar ele alan endüstriyel dizayncı Brooks Stevens’a kadar. Stevens, London’ın teklifindeki “zorla” kısmını devre dışı bırakıyor, bunun yerine Rockefeller ailesinin tabiri caiz ise “yancısı”, Sigmund Freud’un yeğeni ve II. Dünya Savaşı sırasında Nazi “Aydınlanma” ve Propaganda Bakanı Goebbels’in savaş ortamında uyguladığı formülleri barış ortamına uyarlamanın yolunu bulan, “halka ilişkiler” teriminin ve çağdaş reklamcılığın babası Edward Bernays’in müsaadeden giderek işi özetle şöyle bir noktaya getiriyor: Beşerler yeni modeli satın almamak konusunda özgürler. Lakin yeni model çok daha düzgün. Üstelik eskisini tamir ettirmek yenisini almaktan daha değerliye patlayabilir. Tanıdık geldi mi?
Eğer geldiyse birinci aklınıza gelen yazıcılar olsa gerek. Yazıcı kartuşlarının yazıcının şahsen kendisinden daha kıymetli olduğunu hatırlatmama gerek yok diye kestirim ediyorum. Sinema, kurgusu içinde muhakkak bir çıktı üretiminden sonra otomatik olarak yanılgı raporları veren yazıcıları da inceliyor. Kullanma kılavuzunda öngörülen çıktı ölçüsü üretildikten sonra, örnekteki yazıcıda EEPROM isminde bir çip devreye giriyor ve aygıt artık kullanılamaz hâle geliyor. Bu türlü bir derdiniz varsa, sinemanın sonlarına gerçek bu çipi devre dışı bırakacak yazılıma dair bilgi izleyiciyle de paylaşılıyor. Bir bakın derim.
Film akışı boyunca 1940’ta DuPont isimli kimyasal unsur üretimi yapan bir şirket tarafından üretilen Naylon bayan çoraplarının fazla güçlü olmaları sebebiyle piyasaya zayıflatılarak sürülmesinden, hammadde kıtlığı sebebiyle planlı eskitmeyle işi olmamış komünist Doğu Bloku’nda başta Hakikat Almanya olmak üzere üretilen ve 25 yıl dayanan buzdolapları ve çamaşır makinelerine (1981’de bir teknoloji fuarında sunulan Doğu Alman üretimi NARVA marka uzun ömürlü ampullerin Batılı yatırımcılar tarafından ilgi görmemesi de farklı bir not, 1989’da duvarın yıkılması ile NARVA da bildiğimiz Batı iktisadına ayak uydurmuş) üretim modellerine şöyle bir göz atıyor. Bununla birlikte tüketilen ve yenisi ile değiştirilen elektronik aygıtların, elektronik atıkların ticareti yasa dışı olmasına karşın ikinci el kisvesinde Afrika ülkelerine gönderilmesinin tesirleri ve Apple’ın iPod 2 eserinde çevirdiği pil ömrü dalavereleri üzerinden açılan kamu davasına kadar işin tüketici yanını da es geçmiyor.
Teknoloji şirketleri tarafından aptal yerine konulmanın ötesinde konu dönüp dolaşıp Gandhi’nin şu kelamına bağlanıyor: “Dünya her insanın muhtaçlığını karşılayacak kadar kaynak sunuyor, fakat her insanın hırsını karşılayacak kadar değil.”
Her gün gazetelerde, şurada, burada gördüğümüz büyüme sayılarının ne olduğunun ne kadar farkındayız? Pardon, nereye gerçek büyüyoruz? Fransız ekonomist Serge Latouche’un “De-Growth”, yani geriye gerçek büyüme kuramına kulak vermek mi gerekiyor? Tahminen de. ABD’li komedyen Louis CK bahis hakkında cep telefonu üretimi üzerinden diyor ki: “Bir seçiminiz var. Atlar ve mumlarla yaşar ve birbirinize karşı biraz daha kibar davranabilirsiniz ya da çok uzaklarda birinin sadece siz s.çarken YouTube’a kaba bir yorum bırakabilin diye ölçülemez derecelerde acı çekmesine müsaade verebilirsiniz.” Latouche sinemada mevzuya daha farklı yaklaşıyor: “Bunu yaparsak taş devranına döneceğimiz söyleniyor. Hayır dönmeyiz. 1960’lara döneriz. Lakin 1960’lar taş zamanından daha uzak.”
En temel gerçeği en sarih biçimde, termodinamiğin ikinci yasası üzerine albüm yapan Muse’dan albümle tıpkı ismi taşıyan “2nd Law – Unsustainable” isimli müzikte bulmak mümkün:
Sonsuz büyümeye dayalı bir iktisat SÜR – DÜ – RÜ – LE – MEZ. Almayın, vermeyin, iktisada can vermeyin.
