Sıkıntı esir düşmek mi, yoksa teslim olmamak mı?

Türkiye üzerine politik sinema yapmak bugün başlı başına güç bir iş. Bunun nedeni sadece sansür, baskı ya da yasaklar değil. Daha sinsi bir sorun de var: Otosansür. Beşerler birden fazla vakit neyi söyleyemeyeceklerini, başlarına ne gelebileceğini, hangi kapıların kapanacağını, hangi fonların kesileceğini baştan hesaplayarak yazıyor, düşünüyor, çekiyor. Bu türlü bir iklimde sinema ister istemez ikiye ayrılıyor: Bir tarafta memleketin sert problemlerinden uzak durmayı seçenler var, öteki tarafta o sorunlara değinmek isteyen lakin bunu yaparken büyük bedelleri göze alması gerekenler.

Bu yüzden, İlker Çatak’ın Berlinale’de Altın Ayı mükafatı kazanan Sarı Zarflar sineması üzere, buraya dışarıdan bakan yönetmenlerin Türkiye üzerine kurduğu politik anlatılar ilgi çekiyor. Zira o uzaklık içeridekilerin birçok vakit sahip olamadığı bir hareket alanı açıyor. Direktör daha rahat düşünebiliyor, daha rahat fon bulabiliyor, sinemasını daha rahat deverana sokabiliyor. Bu durum birinci bakışta verimli görünüyor. Gerçekten kimi vakit nitekim verimli de. Birtakım hakikatler, içeride gündelik hayatın baskısı altında donup kalırken, uzaktan bakıldığında daha besbelli hale gelebiliyor.

Ama aranın berraklaştırdığı kadar körelttiği yerler de var. Zira uzaktan bakış, birçok vakit ayrıntıyı değil deseni görür. Desen ise kolaylıkla şemaya dönüşür. Şema da insanları canlı karakterler olmaktan çıkarıp temsil objelerine indirger. Politik sinemanın en büyük tehlikelerinden biri burada başlar: Beşerler artık yaşamaz, “meseleyi temsil eder.” Aile bireyleri, etraf figürleri, yan karakterler, toplumsal sınıflar, etnik aidiyetler, iktidar tipleri birer insan olmaktan fazla tezin kesimleri üzere davranmaya başlar. Bu türlü olduğunda sinemanın politik savı artsa bile insani derinliği azalır.

Bence bugün Türkiye’yi husus alan birçok politik üretimin kırılgan tarafı tam da burası. Söyledikleri şey kıymetli olabilir lakin kurdukları dünya birden fazla vakit fazla pak, fazla tasarlanmış, fazla açıklanmış hissi veriyor. Güya hayatın düzensizliği ayıklanmış, geriye milletlerarası dolanıma uygun bir politik paket bırakılmış üzere duruyor. O paketin içinde haklılık olabilir, yer yer öfke olabilir, muhakkak bir vicdan da olabilir. Ancak kir, çelişki, bulanıklık ve mahallî hayatın öngörülemez sertliği gereğince olmuyor. Meğer Türkiye üzere bir ülkede politik olan tam da bu kirli ve çelişkili dokunun içinden çıkabilir.

Politik sinema, mağduriyetin vitrini olmamalı

Burada kıymetli bir ayrım var. Bir sinemanın baskıyı anlatması öbür şey, baskıyı anlatırken kendisini ahlaki açıdan üstün bir pozisyona yerleştirmesi öteki şey. Güzel politik sinema, seyirciden peşin onay istemez. Kahramanlarını kutsamaz. Mağdur olanı lekesiz, güçlü olanı ise tek boyutlu çizmez. Zira gerçek hayatta beşerler bu türlü değildir. Baskı gören kişi de konforuna düşkün olabilir. Hakikat yerde duran insan da daha evvel uzun mühlet susmuş olabilir. Bedel ödeyen biri, o bedeli ödemeden evvel hayli rahat bir nizamın modülü olmuş olabilir. İşte politik sinemanın asıl gücü burada ortaya çıkar: Kişiyi aklamak ya da mahkum etmek yerine onun çelişkilerini görünür kılmak. Sarı Zarflar‘ın bu manada güzel bir iş çıkardığı söylenebilir.

Aydınlar, akademisyenler, sanatkarlar üzerine kurulan öykülerde bizi asıl ilgilendiren şey, onların “iyi insanlar” olup olmadığı değil neyi neden gecikerek gördükleri, neyi neden uzun müddet görmezden geldikleri ve konforları bozulduğunda nasıl değiştikleri olmalı. Zira memlekette birçok insan için politik baskı yeni bir şey değil. Yeni olan, bu baskının belirli sınıfların ve kültürel çevrelerin hayatına daha direkt girmesi. Bu fark, politik sinema açısından değerli. Zira bazen öykü baskının kendisinden değil ayrıcalığın yıkılmasından doğar. İnsan bir anda çıplak kalınca, daha evvel sahip olduğu rahatlığın ne kadar büyük bir körlük ürettiğini fark eder.

Burada politik sinema için pahalı bir imkan var. Sanatçı ya da akademisyen karakterini mazlum bir figür olarak değil, geç aydınlanan bir figür olarak ele almak. Kırılmayı yalnızca dışarıdan gelen şiddette değil, tıpkı vakitte içerde çöken öz-imajda aramak. Kişi kendisi hakkında ne düşünüyordu, sistem onun kendisini nasıl görmesine müsaade veriyordu, o sistem bozulunca elinde ne kaldı? Bu türlü sorular sinemaları güçlendirir. Zira seyirciye hazır kararlar vermek yerine niyet alanı açar.

Temsilin kolaycılığı, hakikatin zorluğu

Yine de politik sinema, en haklı olduğu yerde bile kolaycılığa düşebilir. Ne yazık ki Sarı Zarflar da buna teslim oluyor. Zira temsilin lisanı, bilhassa milletlerarası fon ve şenlik dolanımında, birden fazla vakit kendi klişelerini üretiyor. Türkiye denince çabucak devreye giren hazır zıtlıklar, bu sinemada de çokça mevcut: Laik aile-dindar etraf, merkez-taşra, aydın-iktidar yanlısı akraba, çağdaş kadın-geleneksel baskı, devlet-Kürt hafızası, kurum-birey. Elbette bunların hepsi gerçek hayatta karşılığı olan fay sınırları. Fakat aslında sıkıntı bunların varlığı değil sinemada ne kadar canlı işlendiği.

Bir karakter sadece seyirci onu süratle tanısın diye yazılıyorsa, o karakter artık bir insan değildir. Yalnızca açıklayıcı bir levhadır. Klişe bazen öyküyü hızlandırır ancak kanıyı fakirleştirir. Seyirci neyle karşı karşıya olduğunu çabucak anlar ama anlamakla yetinir, merak etmez. Halbuki güzel politik sinema, tanınan tipleri bile yabancılaştırabilmelidir. İktidar yanlısı biri neden o denli biri olmuştur? Yalnızca çıkarı yüzünden mi? Korktuğu için mi? İlişkin olmak istediği için mi? Kendi kırgınlıklarını o lisan içinde mi onarmaktadır? Birebir soru “aydın” karakterler için de geçerli. Onlar sahiden ne kadar yavuzdur? Hangi anlarda prensiplerini değil, prestijlerini muhafazaya çalışırlar? Bu sorular sorulmadığında sinema politik olarak gerçek olsa da, dramatik olarak zayıf kalır. Sarı Zarflar da bundan kaçamıyor.

Hele Türkiye üzere herkesin birden fazla yüz taşıdığı, kamusal ve özel hayat ortasında derin yarıkların olduğu bir yerde, tek çizgili karakterler inandırıcı durmaz. Bir akademisyen hem özgürlükçü olabilir hem kibirli olabilir. Bir muhafazakar hem baskıcı fikirler taşıyabilir hem de şahsî olarak incelikli biri olabilir. Bir sanatçı hem bedel ödeyebilir hem de yıllarca oburlarının bedelini görmezden gelmiş olabilir. İşte politik sinema bu karmaşıklığı taşıyabildiği ölçüde kalıcı olur.

Yerin yer değiştirmesi ve yabancılaşmanın yeni biçimi

Filmde sıkıntılı bulduğum bir öteki problem de yerin oynaklığı. Bir ülkeyi diğer bir ülkede kurmak, bir kenti öbür bir kentin içine yerleştirmek, birinci bakışta yaratıcı bir tercih üzere duruyor. Hatta yer yer nitekim etkileyici olabilir. Zira seyircinin alışkanlığını kırabilir, yeri doğal ve şeffaf bir fon olmaktan çıkarabilir. Ancak bu tercih sadece estetik bir oyun olarak kalırsa zayıflar. Asıl sorun, bu yer değiştirmenin düşünsel sonuç üretip üretmediğidir. Sarı Zarflar‘da bu türlü bir üretim yok.

Bir kentin diğer bir kentin rolünü oynaması bana şunu düşündürüyor: Sanki bugün politik kıssalar artık lokal olmaktan çıkıp sirkülasyona uygun örneklere mi dönüşüyor? Yani öykü Ankara’da geçse de Berlin’de okunabilir, İstanbul’u anlatsa da Hamburg’da finanse edilebilir, Türkiye’yi işaret etse de Avrupa seyircisinin kendi vicdanına seslenecek biçimde kurulabilir. Bunun makus bir tarafı olduğu kadar açıklayıcı bir tarafı da var. Zira günümüzün politik sinemasında gaye birden fazla vakit direkt “orası” değildir, birebir anda “burası” da hedeflenir. Sinema hem Türkiye’yi anlatır hem de Avrupa’ya kendi aynasını tutmak ister. Bu çift taraflı bakış verimli olabilir. Ama tıpkı vakitte anlatının yerelliğini seyreltebilir.

Yerel doku seyrelince, sinema yaşanmış bir dünyanın içinden değil de hazırlanmış bir tartışma alanının içinden çıkmış hissi verir. Seyirci olayları yaşamaz, onları olsa olsa teşhis eder. İşte bu yüzden politik sinemada atmosfer tek başına yetmez. Hakikat fikir, hakikat durum, gerçek tarihi referans da yetmez. Sinemanın yaşadığı toprağın çamurunu biraz üstünde taşıması gerekir. Kusurlarıyla, taşmalarıyla, garip detaylarıyla, ton kaymalarıyla, hatta bazen ölçüsüzlükleriyle.

Uzlaşmanın ahlâkı, çaresizliğin dili

Sarı Zarflar‘ın sonunda bir uzlaşma duygusu belirir. Karakterler çok şey kaybetmiştir, dünya değişmemiştir, büyük hesaplaşmalar yarım kalmıştır, buna karşın sinema belirli bir istikrar hissiyle kapanır. Bunun anlaşılır yanları var. Hayat birden fazla vakit devrimci sonuçlar üretmez. Beşerler kırılır, yorulur, geri çekilir, yeni bir ömür kurmaya çalışır. Ama burada ince bir çizgi var. Bir sinemanın çaresizliği anlatması öbür şeydir, çaresizliği makul ve kaçınılmaz tek seçenek üzere sunması öteki şey.

Politik sinemanın vazifesi insanlara kahramanlık dersi vermek değil, gerçek. Lakin politik sinemanın misyonu yenilgiyi olağanlaştırmak de değil. Bir karakterin geri çekilişi anlaşılabilir, hatta kimi durumlarda son derece insani olabilir. Yeniden de sinemanın buna nasıl baktığı değerlidir. Seyirciden bu geri çekilişi onaylaması mı istenir, yoksa yalnızca anlaması mı? Bence kritik fark burada. Anlamak, ahlaki karmaşıklığı kabul etmektir. Onaylamak ise birden fazla vakit nizamın lisanına yaklaşmaktır.

Sarı Zarflar da tam burada sınanıyor ve bence sınıfta kalıyor. Türkiye’nin insanları daralttığını, seçenekleri azalttığını, bedellerin ağır olduğunu gösteriyor. Buna hiçbir itirazım yok. Fakat bunu yaparken, daha baştan ufku kapatıyor. Bu yüzden baskının eleştirisini yaparken, onun duygusal mantığını da tekrar üretiyor: Fazlasını isteme, hayatta kalmaya bak, uzlaş, bunu da olgunluktan say.

Bize nasıl bir politik sinema lazım?

Bugün muhtaçlık duyduğumuz politik sinema, ne uzaktan bakanın inançlı doğruculuğuna sığınmalı ne de içerdekinin endişeli suskunluğuna teslim olmalı. Daha güç bir yere gereksinimimiz var. Hem somut politik baskıyı gösterebilen hem de bu baskı karşısında her kısımdan insanın kendi hissesini da açığa çıkarabilen bir sinema. Kendini haklı çıkarmaya çalışmayan, seyirciden otomatik alkış beklemeyen, temsil ettiği toplumsal fay çizgilerini klişeye indirgemeyen bir sinema.

Çünkü Türkiye’nin öyküsü, kolay çerçevelerle anlatılabilecek kadar kolay değil. Burada hata kadar suskunluk da değerli. Baskı kadar konfor da kıymetli. Bedel kadar gecikme de kıymetli. Politik sinema, bütün bunları tıpkı anda taşıyabildiğinde güçlenir. Yalnızca gerçek tarafta durduğu için değil, hakikat soruları sormayı göze aldığı için. Tahminen de en çok şu yüzden: Bu ülkede hakikat, birçok vakit bir çatlak üzere ortaya çıkar. Güzel politik sinema da o çatlağın içine bakabilen sinemadır.