Panik ve paranoya, Rusya ile ABD ortasındaki uyuşmazlığın çıktığı periyottan bugüne, yıllar süren Soğuk Savaş ve nükleer tedirginliğin sonucu olarak birçok canavar ve casus sinemasına bahis oldu. Netflix’in yayınladığı Stranger Things, büyük bir kaosun sorumlusu karanlık bir hükümeti bizlere göstererek bu sinemalara hürmet ediyor ve birçoklarıyla birlikte Steven Spielberg, John Carpenter ve Stephen King’e selam çakıyor. Gerçek bir canavar Hawkins, Indiana’ya geliyor, tehlikeli ve etik dışı deneylerini mazur kılmak için sırtlarını ulusal güvenliğe dayayan grup elbiseli adamlarla birlikte. Kibir ve kabadayılık sizi gölgelerde saklananlardan koruyamaz.
Stranger Things, Kasım 1983’te geçiyor. 1983 birebir vakitte Ronald Reagan’ın “Kötü İmparatorluk”[i] konuşmasını yaptığı ve ABC’nin The Day After’ı[ii] yayınladığı yıl.
Soğuk Savaş’ın sonlarına hakikat yaşanılan, komünizm kaygısının son demlerinin ekranlarda ve kapalı kapılar gerisinde oynatıldığı tasa verici bir periyottu. The Americans da birebir halde Soğuk Savaş’ın son devirlerini, Reagan’ın konuşması ve tesirli sinemasının politikayı ve tanınan kültürü nasıl etkilediğini gösteriyor. İki ülkenin ortasındaki gelgitler ve kendi ülkelerini muhafaza konusundaki istekleri öbür türlü bir canavar yaratıyor – organlarınızı sıvılaştırabilen, ölümcül bir salgın yaratabilen bir canavar.
İki dizi de vaktin canavarlarıyla farklı yollarla baş ediyor ve tüm bu canavar sorununun çocukların ve masumiyetin üzerinde bıraktığı izleri gösteriyor. Pekala, 2016’da 80’ler temalı, Soğuk Savaşlı ve hükümet kontaklı canavarlı dizilerin tekrar popülerleşmesi bize ne söylüyor?
Ç.N. Sayın okur, buradan sonrası iki dizi hakkında da spoiler içerecektir.
Stranger Things’deki canavar, Eleven’ın üzerinde yapılan deneyler kapsamında, Eleven psişik güçlerini düşmanları gözetlemek için kullanırken ortaya çıkan bir yan tesir. Bu yan tesir boyutlar ortasında bir yırtılmaya sebebiyet veriyor ve hem ‘Demogorgon’ hem de ‘Tepetaklak’ düzlemi (Upside Down) varolageliyor. Eleven’ın hikâyesi, annesinin epeyce rahatsız edici, sinsi ve yasadışı bir CIA programı olan Project MKUltra’ya[iii] dahil edilmesiyle gerçek dünyada başlıyor.
Stranger Things, gerçekte 1973’te biten [iv] bu deneylerin, düşman üzerinde casusluk yapmak üzere devam ettirildiği bir dünyayı keşfediyor. Bu hikâyedeki düşman Ruslar. Lakin Eleven, canavarın kükremeleri bu yeni cephedeki savaşı yarıda kesip, mevt, yıkım ve düzensizliğe neden olmadan evvel planlanan halde amaca ulaşmayı beceriyor.
Tecrit ve önleyicilik kavramları The Americans’da ölümcül biyolojik silahların vahim bir canavarın yerini almasıyla sorgulanıyor. Lassa virüsü sizi öteki bir boyuta götürmez fakat kanınızın derinizden sızmasına neden olabilir. Virüsü Ruslara vermekle vazifeli William’ın ise hem ideolojik hem de pratik kaygıları var, çünkü Rusların virüsü koruma edebilecekleri uygun ekipmanları yok. Virüsün Glanders jenerasyonundan bir cinsini Gabriel’ın elinde bulundurması ise virüsün ne kadar kolay bulaşabileceğine dair kaygıları taş üzere yerine yerleştiriyor.
4. sezon’daki “The Day After” isimli kısımda William Philip’e Lassa virüsünün yapabileceklerinden bahsediyor ve konuyu işverenlerinden gizlemeleri gerektiği konusundaki kanısını paylaşıyor; tüm problem gerginliğin tırmanması ve sahip olabilecekleri silahlar asla kâfi olmayacak. Savının en can alıcı noktası ise şu: “Kimsenin buna muhtaçlığı yok”, lakin husus baskınlık için verilen çaba olduğunda bu makul telaffuz iki harika gücün önünde durabilecek üzere değil.
Diğer tarafın muktedir olabileceklerine karşı duyulan kaygı The Americans’ın bu kısmında büyük bir yer kaplıyor: herkes televizyon The Day After’ı ve ABD topraklarına yapılacak bir nükleer akının ABC tarafından resmedilmesini izliyor, William ve Elizabeth’in operasyona girişme nedenlerinin temeli sağlamlaşıyor. ABD’de olma nedenleri bu, bunun için hazırlandılar ve artık sadece hoş bir konutta rahat bir hayat yaşıyorlar diye vazgeçemezler. ABD silahlı kuvvetleri daha evvel nükleer silahlar kullandı, bu durum tasayı epeyce gerçek kılıyor. Oluşan fikir “kendimizi savunmalıyız” oluyor.
Bu argüman ulusal güvenlik ile ilgili birçok makûs kararı desteklemek için kullanılabilir ve sonunda faturayı gelecek kuşaklar öder. Eleven’ın şu an olduğu yerde olmasının tek sebebi annesinin MKUltra deneylerine katıldığında gebe olması. Yetenekleri bilimsel bir deneyin sonucu ve tüm ömrü bu çalışmanın bir uzantısı. Fakat Eleven itilip, kakılıp, istismar edilecek bir şeyden çok daha fazlası.
Bu canavar yanında mevt ve yıkım getirmekle birlikte Eleven’a daha evvel hiç deneyimlemediği bir şeyi veriyor, özgürlüğünü. Bir kitle imha silahı ya da bir bağlantı aracı yerine küçük bir kız olma ve ismini çabucak El’e kısaltan yaşıtı çocuklarla vakit geçirme özgürlüğünü. Bu ona arkadaşlarının verdiği isim, laboratuvarda verilmiş bir etiket değil.
The Americans’daki Paige Jennings de bir çeşit deneyin içinde büyüyor: sizi ABD’li üzere gösterecek bir aile portresi çizebilir misiniz? Görünen o ki anne ve babası Elizabeth ve Philip için karşılık, evet. Lakin 3. sezon’da Paige’in bir ekip tuhaflıklar sezdiğini ve ailesiyle yüzleştiğini dikkate alırsak taklit edilemeyecek şeyler var. Artık Paige gerçeği biliyor ve bu çok zımnî bahisle ilgili patavatsızlığı sağ olsun artık aile konularının içinde. Bu durum her ne kadar elektrotlar ve kalacağı bir hücre içermese de, hayatı zannettiği yanılgı yıkıldı ve bu yeni cephe onu bekliyor. O denli bir cephe ki, düzmece kimliklerini müdafaa ve gayelerine hizmet edecek bilgi toplamak konusunda ailesine yardımcı oluyor. Aile ve vazife The Americans’da iç içe işleniyor, ailesinin yok olma riski Paige’i yola getiriyor.
Masumiyetin kaybı büyüme hikâyelerinde işlenen temel bir konu, örneğin Stand by Me[v] üzere sinemalar mevzuyu hayli içten ve şahsî olarak ele alır. Stranger Things de hikâyeyi misal bir formda ele alıyor ve Stand By Me’ye açık referanslar veriyor – tren rayları sahnesi ve kısımlardan birinin isminin “The Body” yani Stand By Me’nin esinlenildiği Stephen King öyküsüyle birebir ismi taşıyor olması üzere. The Americans farklı bir yol izliyor ve masumiyete Elizabeth ve Philip’in savaş sonrası Rusya’sında büyürken dünyanın yutulması güç gerçeklerini öğrenmeleri üzerinden bakıyor. Çocukları için durum bundan hayli farklı olsa da meskenlerinin temeli yalanlar üzerin kurulu ve orta sıra buzluklarında ölümcül biyolojik silahlar bulunduruyorlar. Tehlike pusuda bekliyor ve 4. dönemin son sahnesinde Jennings’lerin meskeni dehşet sinemasından fırlamış üzere görünüyor. Bir vakitler korunaklı bir yuva olan mesken ailenin sonuna delalet bir hâle geliyor.
2016’da öbür türlü global kaygılar mevcut ve belirsizlik ve dehşet diğer bir form alıyor. İnternet, sağ olsun, kilometrelerce uzaktaki olayları alıp avucunuzun içine koyuveriyor. Tüm trajediler canlı yayında ve öngörülemeyen akınların yakınlığı ve sıklığı, çaresizlik hissiyatını büyütüyor. Stranger Things’in çekiciliğinin bir kısmı da nostaljide yatıyor. Bu tıpkı vakitte sadece muhakkak bir sinema ya da vakit üzerinden nostalji yaşamadığımız, çoğunlukla kapalı kapılar gerisinde gerçekleşen soyut bir çatışmaya dair de tıpkı şeyi hissettiğimiz manasına mı geliyor?
1983’te 24 saat bilgi akışı üzere bir şey yoktu ve akıllı telefonlara en yakın şey kısa menzilli telsizlerdi. Bu illa o vakitler hayat daha kolaydı demek değil lakin tehlike daha uzakta görünüyordu ve yeni bir trajedinin eskisini takip ettiği bu derece geniş kapsamlı bir medya akışı kelam konusu değildi. Lakin şayet bu stil gerginlikler için yaşanılan bir nostalji mevcutsa, yakın vakitte gerçekleşen e-posta hack’lemeleri konuya istenmeyen bir noktadan dahil oluyor. 2016’da özel hayatı korumak, 1983’te olduğundan daha güç.
İster (gerçek olaylardan esinlenilmiş) devletin yürüttüğü deneyler sebebiyle kazanılmış muhteşem güçler olsun, ister bir laboratuvarda üretilmiş biyolojik silahlar, Soğuk Savaş ve nükleer yok oluş tehdidi Hollywood’un döndürüp döndürüp kullandığı bir mevzu. Nostalji siyaset, müzik, giysi ve pop kültürü üzere bir çok farklı pakette sunulabiliyor ve bize halihazırdaki durumdan daha tercih edilebilir vakitlerin varlığını hatırlatıyor. Stranger Things de, The Americans da birebir vakitleri ele alıyor. Canavar farklı biçimlerde tezahür etse de, tecrit konusu, güç sahiplerinin kibri ve gençliğin yozlaşması hikâyelerde değerli roller oynuyor.
* Bu yazı, Onur Sesigür tarafından Emma Fraiser’ın collider.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
[i] Ç.N. Dönemin ABD Başkanı Ronald Reagan, 8 Mart 1983’te Orlando, Florida’daki Ulusal Evanjelikler Birliği’nde (National Association of Evangelicals) yaptığı konuşmada, SSCB’den birinci sefer “Kötü İmparatorluk” (Evil Empire) olarak bahsetti.
[ii] Ç.N. The Day After (1983), Nicholas Meyer. Birinci olarak 20 Kasım 1983’te ABC’de yayınlanan, birinci gösterimi 100 milyondan fazla kişi tarafından izlenilen, NATO ve Varşova Paktı ortasındaki gerginliğin bir ABD – SSCB savaşına dönüşmesini anlatan televizyon sineması.
[iii] Ç.N. MKUltra 1950lerin birinci yıllarında hayata geçirilen sonraları ABD Ulu Divanı tarafından yürütülen soruşturma sırasında “İnsan davranışını denetim edebilecek kimyasal, biyolojik ve radyolojik gereçler üzerine araştırma – geliştirme çalışmalarının yürütüldüğü bâtın operasyonlar” olarak halka açık halde tanımlanan, başta LSD olmak üzere bir çok öbür husus ile birlikte hipnoz, tecrit, azap, kelamlı ve cinsel taciz üzere süreçlerin, bu maksattan habersiz insan denekler üzerinde test edildiği CIA programı.
[iv] Ç.N. Bittiği söylenen. Bu hususta en azından kuşkucu olabilecek kadar fazla şey gördünüz, biliyorsunuz sayın okur.
[v] Ç.N. 1986 imali, En Uygun Senaryo kısmında Oscar adayı olan Rob Reiner sineması.
