Maren Ade’nin Toni Erdmann (2016) isimli sinemasını daha evvel duyduysanız, muhtemelen övgü dolu kelamlar de beraberinde gelmiştir. Ben de ne kadar övsem az geleceğini düşünüyorum, bu da sinema hakkında bir yazı yazmayı zorlaştırıyor. Yeniden de, şahsî hürmet duruşumu yapmak ismine denemek istedim.
Katıldığı her şenlikte büyük ilgiyle karşılanıp birçok mükafatla döndüğü için, hâliyle sinema hakkında bugüne dek çok yazı kaleme alındı. Sineması politik art planı üzerinden okuyan da oldu, baba-kız alakası üzerinden de. Hatta yabancı lisandaki (İngilizce olmayan anlamında) sinemaların çeviride kaybolan kısımlarının, bu cins komedilere nasıl hizmet ettiğine dair bir yazı için örnek olarak sunan dahi var. Bense hikâyede, neoliberal bireyciliğe itiraz eden çağdaş bir meddah, çalışmayı fazilet kabul eden anlayışın karşısına dikilen bir Don Kişot görüyorum. Açıklamaya çalışayım.
Toni Erdmann, temelde muziplikten bir türlü vazgeçemeyen Winfried ve işkolik kızı Ines ortasındaki bağlantı üzerinden ilerliyor. Winfried’le birinci kere sinemanın şimdi başında bir postacıyla olan diyaloğu esnasında tanışıyoruz. Kapıya kılık değiştirip iki farklı karakterle birden çıkan bu nevi şahsına münhasır adam, taktığı kalp atış monitörünün azizliğine uğrayarak iki kişinin de aslında kendisi olduğunu itiraf etmek zorunda kalıyor.
Hemen sonraki sahnede yeni biriyle evlenmiş eski eşi ve ailesiyle tanışıyoruz. Bir de Ines’le. Burada iki karakterle ilgili de üzerinde dönüp duracağımız kimi mevzuların birinci işaretlerini yakalayacağız. Winfried okuldaki çocuklarla gerçekleştirdiği şovun akabinde yüzünde kalan makyajı anlatırken bunu bir meddah inceliğiyle yapıyor: Farklı seyircilerin karşısında gelen yanıta nazaran şekillenen farklı hikâyeler. Sinemanın devamında da “Toni Erdmann” isminde bir hayat koçu, bir noktada ise Alman büyükelçisi olduğunu sav edecek. Bu çağdaş meddahlık hâlinin daha tüyler ürpertici bir örneği için The Dark Knight’ın (Christopher Nolan, 2008) Joker’i ve onun dudağının iki kenarındaki yara izlerine başvurabiliriz. Şimdilik Toni Erdmann ile devam edelim.
Ines’in ailesine ayıracak beş dakikası bile yok, faal olarak ofiste ya da alanda çalışmadığı vakit dahi telefonda olmak zorunda. Winfried dışarıya, onun yanına çıktığı vakit ise fark ediyoruz ki Ines aslen telefonla konuşma numarası yapıyor. Fakat bu durumu sadece “aileyle konuşmaktan/yüzleşmekten kaçmak” olarak yorumlamak yetersiz kalabilir. Peter Fleming, “Çalışmaktan yaşamaya fırsat bulamayanlar ne yapmalı?” başlıklı yazısında şunu söylüyor[1]: “Çalışma ideolojisinin en telaş verici tarafı şu ki, ekonomik manada, somut olarak hakikaten gerekli olmadığında dahi çok çalışmaya mecburuz. Çok meşgul görünmek, toplum için yararlı bir şeyler yapmaktan çok toplumsal beklentileri karşılamaya dair bir şey hâline geldi.”
Öte yandan, Ines’in çalışma ideolojisinin insanları (ve kendisini) neye çevirdiğinin farkında olduğunu söylemek mümkün. Bilhassa bir bayan olarak oradaki mevcudiyetini sağlamak için nelerden taviz vermesi gerektiğinin de o denli. “Tabii ki feminist değilim, yoksa senin üzere adamlara nasıl katlanabilirim?” üzere repliklerle bunu doğruluyoruz. Onu bu hayat için motive edenin ne olduğu sorusunun yanıtı için babasına kadar gidebiliriz. 68 jenerasyonunun bir mensubu olan babası. Bütün o hayalperestlik, o “çocukluğun” içinde birinin “yetişkin” olması gerektiğini söyleyecektir Ines. Hakikaten halinden mutlu da görünüyor. İşi için Romanya’ya gidiyor, Winfried de haber vermeden peşinden. Toni Erdmann karakterine bürünerek kızının iş arkadaşlarıyla, iş yapacağı beşerlerle, öteki etrafıyla tanışıyor. Sorun Ines için gitgide rahatsız bir hâl almaya başlarken seyirci alışkın olmadığı harikulâde bir mizahla karşı karşıya kalıyor.
Peki, ya Winfried’in muradı? Ağzından hiç direkt politik bir beyan duymadığımız karaktere bu türlü bir misyon yüklemek yanlışsız mu? Yoksa bu, yaşı itibariyle ona bir siyasi pozisyon devşirmekten mi ibaret? İşkolik kızını rahatsız eden ve 68 jenerasyonuyla yaşı tutan her babanın kesinlikle kapitalizmle direkt bir kederi olmalı mı? Winfried’in bu durumun ne kadar farkında olduğunu bilmiyoruz. Fakat kamera, bunun ayırdına varacak politik bilince sahip. Direktör Maren Ade’nin, Ines’in işi ve ihtilal sonrası Romanya üzerinden Avrupa’yla ilgili söylemek istediği bir şeyler var. Bu durumda Winfried’in motivasyonunu sırf “geyik yapmaya” dair onulmaz bir istekle açıklamak sinemaya de karaktere de haksızlık olur. Bununla birlikte Kaya Özkaracalar’ın “Toni Erdmann’da tek boyutlu insanın alternatifi ne?” başlıklı yazısı, bahse haklı bir tenkit getiriyor. Toni Erdmann’ın kapitalizmle ilgili söylediği pek çok şey var, fakat onu yıkmanın yolundan bahsetmiyor.
Sonunda gelinen nokta, Winfried’in yaptığı Gülten Akın’ın İlkyaz şiirindeki “Ah, kimselerin vakti yok / Durup ince şeyleri anlamaya” dizelerini[2] andıran konuşma ve Toni Erdmann ile özdeşleşmiş takma dişi takan Ines. Piyano başında müzik söylerken olduğu üzere “işkolik kadın” tarifinden uzaklaştığı bir an. Ines büsbütün değişti mi ya da değişmeye niyeti var mı bilmiyoruz, hatta şu şartlar altında değişse güzel olur mu, onu dahi bilmiyoruz. Bildiğimiz, en azından iddiamız, Maren Ade’nin mevzuyu oracıkta çözmeye niyetlenmediği. Tahlil oralarda değil zira.
Fleming, yazısını şöyle bitiriyor: “Buradaki püf nokta, çok çalışma ritüelinin ferdî bir yanılgı değil, toplumsal bir baskı olduğunu görmek. Bu baskının değerli bir kısmı da, son 20 yıldan fazla bir müddettir gerçekleşen, işgücünün güçsüz kılınmasından kaynaklanmakta. Güvencesizlik –gerçek yahut hayali- insanların işleri için her şeyi feda etmesini doğal olarak daha mümkün hale getiriyor. Bu yüzdendir ki, iş manyaklığına birey olarak karşı koymak faydasızdır. Şayet ilerici siyasetler ve yasal düzenlemeler biçimlenecekse, bu dertleri lisana getirmek için bir küme olarak bir ortaya gelmeye gereksinimimiz var. Öbür türlü çok az şey değişir.Daha sağlıklı bir iş-yaşam istikrarı mi istiyorsun? Sendikalı ol. Yahut daha da güzeli, kendi sendikanı kur. Ancak havaalanı kitapçısındaki şahsî gelişim kısmından uzak dur. Çalışma ideolojisinin hâlâ şahsî iradeyle ehlileştirilebileceğini sav ediyor. Lakin yapamaz.”
Joker benzetmesine dönecek olursak, kenti baştan aşağı yıkmak ya da kaosa sürüklemek istemeyen (istese de bunu yapacak güce sahip olmayan) Toni Erdmann’ın yapabileceği tek şey, neoliberal bireycilik ve çalışma ideolojisinin karşısına Don Kişot üzere dikilmek. Az mı “yenilmez şövalyesi” olmak “susuzluğumuzun”?
Winfried tahminen mecnunun teki, tahminen hepimizden daha akıllı, tahminen de fark etmez. Sonuçta şimdilik, tüylü kostümü giyip kızına sarıldığı, birlikte eskisi üzere müzik söyledikleri anlarla yetinecek. Bizse Toni Erdmann gibi sinemalarla. Zira “Yolu yok, yel değirmenleriyle dövüşülecek.”
[1] Yazıdan bütün alıntılar Umar Karatepe’nin çevirisi. Karatepe’nin sendika.org’da yayımlanan çevirisine bu irtibat üzerinden erişebilirsiniz.
[2] Tıpkı dizeleri Ahmet Gürata, Altyazı’nın Kasım 2016 sayısında Paterson (Jim Jarmusch, 2016) için kullanmıştı.
