Bankalar kapandı, kurtarma paketi referandumu ufukta – Avrupa’nın yegâne radikal sol hükümeti kitlelerden aldığı dayanağı elinde tutmakta zorlanıyor. Syriza’nın bu durumdan zaferle çıkıp çıkamayacağı bir haftadan kısa bir müddet sonra muhakkak olacak.
Eğer Yunan halkının avroyu kullanmaya devam etme kararını oyladığı seçimden tasarruf kararı çıkar ve Pazartesi günü her şey biterse Avrupa’nın iktidar olabilmiş ilk radikal sol partisi eleştirmenler tarafından başarısız addedilecek.
Syriza, halkı referanduma çağırarak alacaklılarına karışı elini güçlendirmeye yönelik bir kumar oynadı. Lakin kurtarma paketi programında bir uzatma kelam konusu değilken ve Avrupa Merkez Bankası’nın sağlayacağı acil durum fonu bıçak sırtındayken referandum atağı bu haftanın “banka tatiline” ve ATM’lerdeki paranın tayınlanmasına sebep oldu.
Muhalefet ve piyasa etrafı ekonomik felaket uyarısı yaparken, ismi radikal solun koalisyonu manasına gelen Syriza gerilimli bir haftaya giriyor. 20.000 üyeli parti ya Yunan toplumunun sol yarısını alacaklılarla pazarlık yapmaya yetecek kadar uzun bir mühlet bir ortada tutacak ya da tanınan öfke ve hayal kırıklığının baskısı altında hezimete uğrayacak. Öte yandan, şayet kazanırlarsa Avrupa’daki tasarruf zıtları tarafından kahramanlaştırılacaklar.
Ancak kazansa da kaybetse de hükümetteki Syriza gelişimi hâlen süren bir oluşum. Ölçülü Marksizm’in alt kategorileri olduğu gerçeğini bir kenara bırakın, Yunanistan’dan bihaber insanların okuyamayacağı bir olgu.
Tasarruf altında Yunanistan telaşa kapıldı. Sabahları ekmek alınan fırınlar da dahil tüm kamusal alanlar hormonsal gerginlik ve siyasi uyuşmazlıklarla yüklenmiş bir durumda, Atina soğuk terler döküyor. Siyasi gündem hayli şiddetli. Geçen hafta bir küme anarşist fiyat ödemeden gitmek istedikleri bir müzik şenliğini paralı yaptığı gerekçesiyle antikapitalist radikal sol parti Antarsya’nın genel merkezine sopalarla saldırdı.
Bohem Exarchia bölgesinde bir küme 15 yaşında siyahlara bürünmüş gencin, bir Cumartesi gecesi misal formda bohem kafe sakinleriyle dolu bir caddede, sadece prensipleri bunu gerektirdiği için, petrol bombalarıyla ve yanan çöp tenekeleriyle düzensizlik yarattığına şahit oldum.
Kısacası Atina orta sıra gerçekleşen isyanlar, halka açık yerlerde öpüşmeler, sokak tiyatroları ve tehlikeli scooter teknikleri üzere gösterişli ilgi çekme gayretlerinin sahnesi oldu. Huxley’nin Şangay hakkında söylediği üzere “kapağı açık bir hayat” ve birebir nedenlerden ötürü: “hayat dolu, dikkatlice yönlendirilmiş, süratle ve güçle akıyor.”
2008’den beri mühlet gelen çalkantılı durumu inceleyen Durham Üniversitesi coğrafyacılarından Antonis Vradis, gençlik örgütlerinin bu haftanın “kırılmasına” nasıl hazırlandığını Avrupa Merkez Bankası’na anlatıyor: “Acze düşüremeyeceğiniz yapılar inşa ediyorlar. Etrafınızda gördükleriniz bu insanların kendi kurdukları klinikler, toplumsal merkezler. Hayatta kalmalarına yardım edecek yapılar.”
Exarchia Meydanı’nın köşesindeki Floral Kafe’de Vradis ile buluştum. Her ne kadar yıpranmış olsa da, bu binanın bir iş merkezi olduğuna dikkat çekti. Daha da değerlisi, 1944’teki Britanya’ya karşı başlatılan ayaklanmada “çatıdaki keskin nişancılardı komunistlerdi.”
Buradaki gençler akıllarının bir kısmı geçmişte kalmış bir biçimde hareket ediyorlar. Duvarlarında şık plakalara muhtaçlıkları yok. Exarchia’dan, Syntagma’dan ya da şimdilerde başbakan Aleksis Çipras’ın oturduğu parlamento taraflarındaki malikanenin önünden geçerken direnişçilerin öldükleri yerleri, 1974’te öğrencilerin bir tankı durdurduğu yeri görüyorlar.
2011’de parlamentonun önüne çadır kuranlar da bu coğrafyada radikalleşmiş genç insanlardı. Birçok yabancı gazetecinin görmediği bir hareket düzenlediler: Kentin ve banliyönün dört bir yanında genç annelerin, göçmenlerin ve zahmetten çıkmış emeklilerin kendilerini duyurabilecekleri mahallî oluşumlar. Komunistler onları kınadı, sosyalistler üzerlerine isyan polisini yolladı. Söylenilen o ki, Çipras ofisinin penceresinden baktı ve şu beyanda bulundu: İşte bizi iktidara taşıyacak beşerler.
Ancak Syriza farklı. Syriza sosyalizmin kırmızısının, ekolojinin yeşilinin ve feminizmin morunun bir koalisyonu. Lakin temel olarak kırmızı. Batının komünist partilerinin, Moskova yerine parlamenter demokrasinin yanında durmasıyla doğan Avrokomünizm’den doğdular. En tesirli aktivistleri 50 yaşının üzerindeki, Karl Marx’ın Kapital’inin üç cildini, ayrıyeten Grundisse’yi, Artı Paha Teorileri’ni ve Fredrich Engels’in Antidühring’ini okumuş insanlardı. Birçoğu şu an milletvekili ya da özel danışman. Onları Exarchia ve Plaka’nın radikal kafe ve barlarında bulabilirsiniz.
Nasıl olup bu solcu Yunan kuşağının bu tecridin içinden kurtulduğu sırf akademik bir kıymet arz etmekle kalmıyor. Çağdaş tarihte birinci defa global finansal sistemi marifetle reddeden bir hükümet kurmayı başardılar. Güçleri, 2008 ve 2011’deki gençlik başkaldırılarının ehemmiyetini anlamalarından kaynaklıydı. İçlerinden kimileri Syntagma Meydanı’nında kendi çadırlarını kurup, biber gazıyla uzaklaştırılmışlardı. Lakin bu süreç içinde parti daha resmi ve dirençli bir yapı kurdu.
Görünüşe nazaran zayıflıkları, Nicos Poulantzas’la başlıyor. Poulantzas, 1969’da kapitalist devletin tabiatı üzerine Britanyalı İşçi Partisi milletvekili Ed Milliband’in babası Ralph ile tutuştuğu ünlü arbedeyle bilinen, yeni soldan Yunan bir entelektüeldi. Ralph Milliband devletin yapısal olarak bireylerin iradelerinden bağımsız bir biçimde kapitalist olduğunu söylemişti.
Poulantzas 1970’te Yunan solu için ikili bir strateji geliştirdi: Birinci adım devleti partiler tarafından denetim edilmeyen lakin tanınan demokrasinin dışavurumu olabilecek toplumsal hareketlerle çevrelemek ve birebir vakitte devletin içine girmek, onu demokratikleştirmek ve toplumsal adaletin uğrunda kullanmak. Poulantza 1979’da kendini öldürdü fakat fikirleri öncü örgütlenmeyi Syriza’ya ulaştırdı. Şimdilerde pek hatırlayan yok lakin partinin selefi Synaspismos 1988’te muhafazakarlarla kısa ömürlü bir koalisyona katılmış ve sonrasında da ulusal hükümette bir ortaya gelmişti.
Seçim zaferinden evvel Syriza Poulantzas’ın stratejisini devlet yolunda uygulamaya koyacak fırsatı yakaladı: Avrupa seçimlerini kazandı ve hayati Attica makamına deneyimli protest Rena Dourou’yu oturttu. Akabinde devlet gücünü ele geçirdi, lakin bu durum farklı sonuçlandı.
Çipras başbakanlık konutu Maximos Malikanesi’ne geçmeden, eski hükümet konuttan tüm bilgisayarları ve sabunları kaldırdı. Artık sabun var, bilgisayarlarda güvenlik sebepleriyle wi-fi mevcut değil. Çipras mermer bir holün bir tarafından ülkeyi yönetiyor, holün öbür tarafında da kabine var. Bodrum katında inançlı toplantı odaları ve ofisler var. Hafta sonları, ekseriyetle birilerinin çocuklarının yerde fotoğraf yaptığını görebilirsiniz. Teşrifat muhafızları beyaz ceketleriyle, basın fotoğrafçıları ve silahlı müdafaalarla birlikte dar bir balkonda “freddo cappucino”larını yudumlarlar.
İktidara gelince, Syriza Yunan devletiyle ilgili varsayım edilmeyen bir gerçeği keşfetti. Oligarklar olmadan, devlet verimsizdi. Eski partiler işleyişi sürdürebilmek için hamiliği o kadar layıkıyla kullanıyorlardı ki, kamu hizmetine ya da Britanya üzere bir devlette olağan kabul edilen bağımsız düzenleyicilerin ve yarı resmi bir kadro örgütlerin var olan şok tesirini hafifletmesine çok az muhtaçlık duyuyorlardı. Bakanların, devlet televizyonunun yeni işverenini belirlemek üzere saçmalık derecesinde detay arz eden icra kararlarıyla yüzleştirildiğini gördüm. Bu karar için Britanya’da bir düzenleyiciye yetki verilirdi, lakin Yunanistan’da bu iş devlet bakanı Nikos Pappas’a düştü. Finans bakanı Yanis Varoufakis basın ilgileriyle rutin olarak kendi ilgileniyor, Syriza’nın kendi basın temsilcileri olsa da Yunan devletinin asıl basın alakaları nadiren ortalıkta.
Başbakan yardımcısı Yannis Dragasakis, birçok bakımdan Syriza’nın uzun vadeli hayallerinin beden bulmuş haliydi. Danışman takımı, asıl maksadı 70’ten fazla ufak çaplı ekonomik deneyi, lokal para ünitesi, dağlarda wi-fi ağları vs. gerçekleştirmek olan, örgütlü toplumsal hareketlerden ortaya çıkan “yatay” siyasetlere en düzgün ahenk sağlamış insanları da içeriyordu. Lakin Dragasakis’e kimi “görevler” verildi: Hükümeti yönetmek, bankacılık sistemindeki yangınla savaşmak, devlet güç şirketini düzenlemek. Onun departmanının bir deneysel girişimcilik dalgası yaratmasını umanlar beklemek zorunda kalacaktı.
Muhtemeldir ki, şu anda Yunan basınında yapılabilecek en sıkıntı iş Syriza’nın gazetesi Avgi’de çalışmaktır. Profesyonel grafik tasarım içeren günlük bir gazete, lakin acı çekiyor. Zira kimse gazetenin parti telaffuzlarını mi taşıyacak, yoksa kitlelerin sesi mi olacak karar veremiyor. Bu nedenle Çipras’ın başının belası. Genel yayın yönetmeni Giorgos Kiritis ile buluştuğumda adeta sembolik bir biçimde, etrafı eskiyen gazete sayfaları ve posterlerle çevriliydi. Gerisi gerisine sigara içiyor ve birinin üzerinde Kiritsis’in yüzünün olduğu 50.000 Drahmi’lik bir banknot paylaştığı bir Facebook sayfasına bakıyordu.
Eğer Yunanistan bu tarafta bir karar alırsa 50.000 Drahmi’nin nasıl bir pahası olacağını kimse bilmiyor fakat Kiritsis ve meslektaşları aylardır bu ikileme maruz kalıyorlar. Bu bir koalisyon, içinde Drahmi’nin gerçekleştiğini görmek isteyen katı Moskovacı solu da, Çipras’ın etrafındaki Euro dahilinde tasarrufu üzerinden silkip atmak isteyen bir kümesi da, neye mal olursa olsun alacaklılarla bir mutabakat yapılması gerektiğini düşünen eski toplumsal demokratları da barındırıyor.
Çipras’ın alacaklılara borcunu öderken mutabakatın ince detaylarını müzakere edeceği yepyeni planının işe yaramadığına ikna olması 4 Haziran’ı buldu. Bu noktada Troyka’nın (Avrupa Merkez Bankası, IMF ve Avrupa Komisyonu) Syriza’yı bölme, Çipras’ı ve ılımlıları merkez partilerle koalisyona zorlamaya yönelik stratejisi Syriza’nın kendi içinde tekrar sola yaslanmasıyla parçalandı.
Bankalar kapalı ve referandum ufuktayken, Syriza için en son soru şu: Şu anki haliyle bir hareket olarak işleyebilir mi? Syriza iktidara toplumsal hareketlerin sırtında çıkmasına karşın, İspanya’daki Podemos ya da İrlanda’daki Sinn Féin’ın bilakis asla kendi başına kitlesel ir hareket olmadı.
Kuzey Atina’daki Chalandri isimli orta sınıf banliyösünün belediye başkanı Simos Roussos referandumu organize etmek ve tıpkı vakitte devlet düzeneğini sürdürmek zorunda. Roussos, Syriza ve Antarsya partisinin ortak adayı olarak seçildi. Bana kurulun doğalgaz tedarikçisinin Pazartesi günü yapılması gereken bir teslimatı yapmayı reddettiğini söylüyor. Bu reddin nedeni tedarikçinin parasını alamayacağını düşünmesi değil, Syriza’nın yaptıklarından hoşlanmaması.
Konsey tarafından yönetilen bir klinikte buluştuk, gün ortasından sonra resmi aile tabipleri ve psikiyatristler yerlerini gönüllülere bırakıyor. Klinik bu halde işletiliyor zira bir evvelki hükümetin tasarruf sistemi gerekli fiyatlı işgücünü kliniğe sağlayamıyordu. Gönüllüler tabiplerden, psikologlardan ve ehil eczacılardan oluşuyor, lakin gördüm ki bağışlanmış ilaçları ayırmak üzere vasıfsız işlerle uğraşmak zorunda kalıyorlar. Son kullanma tarihlerini not alıyor, hapları sayıyor ve ayırıyorlar. Bu Syriza’nın taban kitlesi, ancak Syriza’nın kendisi değil.
Syriza bir hareket olmadan evvel bir partiydi. Referandum açıklanmadan evvelki anketler hâlâ kitle takviyesini gerisinde bulundurduğunu gösteriyor. Cevaplanmamış soru şu: Bu kaos haftasında Yunan halkının sol kanadını bir ortada tutabilecekler mi?
Klinikteki gönüllülerden biri Nineta, insanların korktuğunu lakin kendisinin Syriza’nın yaptıklarının büsbütün ardında olduğunu anlatıyor. Endişenin ilacı dayanışmadır, diyor. Lakin kimse bankalar kapalı kalırsa dayanışmanın ne kadar ayakta kalabileceğini bilmiyor.
* Bu yazı, Paul Mason’ın theguardian.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
