Yazılı, görsel ve toplumsal medya sağ olsun, siyasete gömülmüş bir etrafta yaşıyorum ve bazen herkesin bu türlü yaşadığını varsayıyorum. Bu türlü bir etraftan uzaklaştığınızda, mesela sokakta yürürken gördüğünüz sıradan birinin yerine kendinizi koyar mısınız, bilmem. Yaşayışı, siyasal kimliği ve fikirleri hakkında iddia yürütürsünüz tahminen. Birçok vakit da bu kitlenin sorular sormayan, karşılıkları dinlemeyen bir kitle olduğunu fark edersiniz. Politik kimliklerini kapalı kapılar gerisinde ifşa ettiklerini anlarsınız. Pekala, bu kitlelerin algıları nasıl çalışır? Tanınan bir bağlantı teorisi vasıtasıyla, o kapalı kapılara bir bardak dayayıp algı ritimlerini dinlemeyi deneyeceğim.
“Gündem Belirleme” (Agenda-Setting) teorisi, ABD’deki çok tartışılan 1969 seçimleri öncesinde ortaya çıkmış bir bağlantı teorisi. Teori, Max McCombs ve Donald Shaw tarafından ortaya atıldı. Genel olarak, toplumun ne hakkında düşüneceğinin ve neyi değerli olarak algılayacağının kitle irtibat araçları tarafından nasıl belirlendiğini inceliyor. Kısaca, Bernard Cohen’in “Medya birden fazla vakit ne düşüneceğimizi değil, şaşırtan bir biçimde ne hakkında düşüneceğimizi söylemekte başarılıdır” kelamıyla açıklanır. Teoriye nazaran, belli periyotlarda makul bahislerde yaratılan gündem siyasi tercihlere tesir eder yahut etmez. “Gündem Belirleme” teorisi bütün olarak medya-toplum ilgilerini ele alsa da, medyanın koşullandırmasını geri planda tutup, toplumun rastgele bir dış etken aracılığıyla siyasal olarak nasıl güdülendiğine bakalım.
Bilindiği üzere, siyasi eğilimler ekonomik durum, eğitim düzeyi ve duygusal davranışlara bağlı olarak değişiklik gösteriyor. Eğitim düzeyi yüksek olan, şuur seviyesinde karar verenlerin siyasete ve medyaya hatırı sayılır ölçüde ilgisi var. Bu özelliklere sahip kümenin –siyasi görüşü ne olursa olsun- en büyük özelliği, medya aracılığıyla belirlenen gündeme karşı savunma halinde olmaları. Yani rastgele bir algı bombardımanına maruz kaldıklarında soruna kuşkuyla yaklaşıyorlar. Lakin ülkü üzere görünen bu kümenin etrafı hakkında ne kadar sorumlu hissettiği, düşünsel hayatın oldukları kadar gündelik hayatın içinde olup olmadıkları tartışmalı bir mevzu.
Teoride belirlediği bir başka kitle de “olay hassas kitle”. Rutin hayatından şikayet etmeyen bu kitle harekete geçmek için bir “tetiklemeye” gereksinim duyuyor. Tetiklenme durumunu da birinci elden hissetmeleri gerekiyor, çünkü tehlike kapılarına gelene kadar hassas değiller.
Teoriye bağlı çalışmalarda siyasete görece ilgisiz bireylerin hükümetle ilgili algı idaresine daha meyilli oldukları tekrar kestirim edilen bir durum. Fakat iddiaların dışında şöyle farklı bir sonuç da var: Ekonomik olarak orta seviyede olan insanların algıları, düşük ekonomik seviyedekilere nazaran daha kolay değişebiliyor. Küçük burjuva, tıpkı Brecht oyunlarındaki üzere ikircikli bir hal göstererek, siyasi pozisyonunu kendisine olumlu hisse biçecek halde belirliyor. Burjuvazi ise algı aritmetiğini numerik olarak çalıştırıyor. İşsizlik, enflasyon üzere hususlardan çok fakat ticari ilgiler, vergi artışı, memleketler arası bağlar ve yolsuzluk üzere gündemler kelam konusu olunca algıları açılıyor.
Peki, olayların niteliğiyle algı yönlendirmesinin ilgisi nedir? Bunun için olayları “sıkıntı veren” ve “daha az zahmet veren” olaylar diye ikiye ayırabiliriz. Sorunlu, yani toplumu direkt etkileyenler işsizlik, güvenlik telaşı ve enflasyon artışı üzere olaylar. Daha az düşünce veren olaylar ise refah, etraf olayları ve dış siyaset gelişmeleri. Okumuş bölümler daha az problemli problemlerde algısını yönlendirmeye meyilli, genç kesitler ise daha duygusal reaksiyon veriyorlar. Direkt bu durumdan etkilenenler ise hassas hal gösterenler. Bu durumlarda algı değişiminin bariz olduğu kategori, “sıkıntı veren” olaylar olmalı diyorsanız, yanılıyorsunuz. Zira kitleler bu tip olaylarda yakınındakilerin deneyimlerini dinliyor. Yani komplo teorileri bu türlü olaylar için biçilmiş kaftan. Algı değişimi az kasvet veren olaylarda daha besbelli, zira beşerler bahse vakıf olamadıkları için kuşku refleksinden daha rahat vazgeçebiliyorlar.
İlk söylemem gerekeni en son söyleyeyim. Belleğinde en fazla iki yahut üç gündem konusunu tutabilen, tüm olaylarda başında pek az şey canlandırabilen bir yapıdan kelam ediyoruz. Hepsini bir potada eritip, mümkün olan en anlaşılabilir düzeyde kitleye sunmakla başlıyor algı idaresi. Bu durumu, “gündem belirleme” teorisinin babası Walter Lippman, “Siyasal olarak ilgilendiğimiz dünya, ulaşamadığımız, göremediğimiz ve zihnimizde canlandıramadığımız bir dünyadır. O, keşfedilmeli, hakkında haber verilmeli ve imajı oluşturulmalıdır. İnsan, tüm varoluşu bir bakışta görebilen Aristo’nun ideolojisindeki tanrısal varlık değildir” kelamlarıyla özetliyor.
