Türkiye’de son periyotta giderek sesini daha da yükselten bayan örgütlenmesini bilhassa Gezi Direnişi sırasında ve sonrası daha da yakından olmak üzere, okuyarak, yazışmalar yaparak, tartışmalara katılarak (çoğunlukla zevkle) takip ediyorum. Bu sesin en büyük eksiğinin derli toplu ve şuurlu bir İslam eleştirisi olduğuna inanıyorum. Bu eksikliği, örneğin, üniversitelerden millet meclisine kadar uzanan kamusal alanda “türban serbestisi” ismi altında yürütülen uğraşta epeyce şiddetli biçimde deneyimledik.
Uzun müddettir kapılarını aşındırmadığım örgüt, yayın ve kişi kalmadığı halde bu büyük eksiğin yakın vakitte giderilmesi üzere bir umudum olmadığını üzülerek belirtmeliyim. İşin berbatı bunun çok kıymetli bir kayıp olduğuna, hatta böylesi eksik bir feminizmin faydasından çok ziyanı olacağına olan inancım her gün biraz daha perçinleniyor. Bugün, örneğin laikliği, yani ortak ömür alanlarımızı muhakkak bir dinin hakimiyetinden çıkarma gereğini savunmakta ne kadar geç kalındığını fark edenlerimizin bile geriye dönüp bayan dayanışmasının nerede ne üzere kusurlar yapmış olabileceğine bakmıyor olduğunu gördüğüm için fikirlerimi paylaşma gereği duydum. Türkiye’deki bayan hareketinin benimle tartışmayı reddettiği bu alanda, hiçbir fikir alamadan yazdığım bu yazıyı, tahminen ileriye dönük bir yarar umarak tahminen de hiç değilse bir yere not etmiş olmak için yanılgılar yapmayı göze alarak paylaşıyorum.
Uzun vakittir bu mevzuyu tartışmaya çalışırken edindiğim deneyimler doğrultusunda, mevzunun hassasiyetini kabul ederek, çok yavaş ilerleyeceğim. Kendini tekrarlıyormuş ya da gereksizmiş üzere görünen kısımlar için en baştan bu çeşit bir ikaz yapma gereği duyuyorum. Pek çok okur için kimi şeyler açık olsa da, ulaşmak istediğim kitlede baş karışıklığına (ya da keder yahut kızgınlığa) sebep olma ihtimali olan tüm noktaları aydınlatmaya çalışarak yol alacağım.
“Eleştirecek diğer kimse kalmadı mı?”
Öncelikle, genel olarak Türkiye’deki bayan hareketini eleştirmenin yapılabilir (hatta yapılması gereken) bir iş olduğunu anlatmak maksadıyla, çok sık duyduğum itirazlardan derlediğim genel noktaları açıklayarak başlamak istiyorum.
- “Bütün bayan kümeleri mı kusurlu? Yapılan her şey mi kusurlu?” Hayır değil. Bu türlü tezlerim yok. Maksadım pek çok bayan örgütünde yerleşmiş olduğunu gördüğüm yanlışları eleştirmek ve bunun için tüm kümelerin yanlışsız bir iş yapmaksızın emsal yanılgıları harfiyen tekrarlamasına gerek yok. Ben bu yazıda birtakım kümelerin daima olarak yaptığına rastladığım yanlışları eleştireceğim. Türkiye’deki bayan hareketleri içinde bu kusurları yapmayan kümelerin ve bireylerin varlığı tartışmaya/eleştiriye bir mahzur teşkil etmez. Kelam edeceğim yanlışları yapanların var olması, kâfi kuralı sağlıyor.
- “Başka hiç kimse bu yanlışları yapmıyor mu? Yalnızca Türkiye’deki bayan örgütleri mi yapıyor bunları?” Öteki bir deyişle: “Eleştirecek diğer kimse kalmadı mı?” (örneğin erkekler!) Kimse eleştirilme sırası kendisine gelsin istemediği için sanırım, bu benim en sık duyduğum soru-itirazlar ortasında yer alıyor. Karşılık vermem gerekirse, evet elbette yapıyorlar. Bayan erkek pek çok yabancı akademisyenin de birebir kusurları yaptığına ben de şahidim. Lakin bu yanlışları diğerlerinin da yapıyor olması, benim bu kusurları daima yapan bayan kümelerini eleştirmeme mahzur teşkil etmez. Bu yanılgıları yapan öteki bireyler de tahminen bu yazıyı okuyup kendilerine hisse çıkarırlar. Lakin benim bu yazıdaki amacım Türkiye’de bayan dayanışması ismine emek harcayanlar ve bayan örgütleri ortasında türbanı, bütün nüanslarıyla, tek taraflı savunmuş olan herkestir. Yani yakın geçmişte “başörtülü bayanlar üniversiteye girebilsin“den “mecliste başörtülü vekiller görmek istiyoruz“a uzanan gayrete -karşı argümanları dinlemeden susturmak suretiyle- tek istikametli dayanak veren bütün kişi ve kurumlardan kelam ediyorum. Bu noktada çabucak akla geliveren pek çok isim olmasına karşın, rastgele bir kişi ya da kurumu bilhassa işaret etmeyi prensip olarak hakikat bulmadığımı, çünkü eleştirimin bireylere değil, savunulan fikre ve savunulma biçimine yönelik olduğunu ayrıyeten belirtmek isterim.
Bu adım beni son ve en değerli probleme getiriyor:
- “Sanki tek ve temel hatalı onlarmış üzere neden bayanları eleştiriyorsun? En çok bayanlar eziliyor!” Evet, en uzun vakittir ve sayıca en fazla ezilen kümenin bayanlar olduğuna sanıyorum hiç kimse itiraz etmeyecektir. Bu durumun tek ve temel hatalısı katiyen bayanlar değil. Ama, bugün geldiğimiz noktada bayanların da, dayanışma ismine yapılan yanlışların da çok büyük hissesi olduğunu kabul etmemiz gerekir. Bu eleştiriyi kabul edemeyişimiz esasen sorunun çok büyük bir modülü. Ayrıyeten benim kendimi ilişkin hissettiğim alan bu olduğu için, bu eleştiriyi yapmak bana çok doğal geliyor. Yalnızca bir bayan olarak bile benim için çalıştığını argüman eden kümeleri eleştirme hakkım varken, feminist araştırmalar yapan ve yazılar yazan biri olarak bu benim yalnızca hakkım değil, misyonumdur.
Bu noktada tenkitle ilgili çok daha temel bir bahse değinmek isterim. Ben bu süreçte bilhassa ülkemizde tenkidin esasen negatif bir kavram olduğuna inanıldığını, hatta hakaret kabul edildiğini ve maalesef bunun çok yerleşik bir durum olduğunu gözlemledim. Ben bu türlü yetiştirilmediğim için aslında gerekli görmediğim halde bu açıklamayı yapacağım: Ben bu eleştiriyi düzgün niyetle yapıyorum. Kendimi ilişkin hissettiğim / hissetmek istediğim ve daha âlâ olmasını istediğim / olabileceğine inandığım bayan dayanışmasını, daima birlikte daha hoş yarınlara ulaşabilmek umuduyla eleştiriyorum.
İslam tenkidine nereden başlamalıyız?
Şimdi mevzuya bir adım daha yaklaşalım. 90’ların başından itibaren İslamcıların artık görünür biçimde örgütlenme ve yükseliş sürecinde, hepimizin bildiği ve öbür toplumsal değişim süreçlerinde de gözlemlediği üzere, bayan ve hakları yeniden vitrin ve piston olarak kullanıldı. Bugün pek istek görmediğini bildiğim halde doğrusu bu olduğu için “İslamcı” sıfatını kullanmayı uygun görüyorum. Zira bu örgütlenmeyi rastgele bir Müslüman dayanışmasından ya da hak arayışından ayırt edebilmemiz gerekiyor. Çünkü, örgütlenmenin gayesi, sonrasında “demokrasi bizim için bir araçtır” cümlesinde daha da netleşeceği üzere, İslami metotlara uygun hayatı bütün bir topluma dayatmaktı. Tek tek ayrıntılara girmek istemiyorum ancak neredeyse ‘Cumhuriyet bayan düşmanıydı, İslam çok ciciydi’ kolaylığında kampanya ve dayatmalar esnasında pek çok palavra söylendiğini inkar edemeyiz. Bu süreçte ortaya atılan argümanlara kabaca “yalan” deme sebebim argümanların gerçeklikle uzak yakın ilgisi olmamasından çok, çok daha karmaşık bir yelpazede ele alınması gereken gerçeklerin çarpıtılmış ve tek taraflı değerlendirilmiş olması ve tarihi bilgilerin eksik ve yanlış aktarılarak çıkar elde etmek gayesiyle berbata kullanılmasıdır.
Bildiğimiz üzere birtakım yerli ve yabancı iktidarlar bu “yalanlara” ödül ve fonlarla dayanak verdiği için birçok çabucak sahiplenildi, hatta ezberlendi. Pek çok kurum ve küme kendi ezberini tekrar edemeyenleri derhal dışladı. Cumhuriyet, Bayan Hakları, ve Laiklik üzere söz ve kavramların içi boşaltılarak, hepsinin tukaka ilan edilmesi için dört koldan çalışıldı. Karşı argümanlar, mantıklı da olsalar, “liberallik” ya da “duyarlılık” ismine bir biçimde bertaraf edildiler, sesleri boğuntuya getirildi. Hatta karşı argümanları dinlememek, dalga geçmek moda ya da görev haline getirildi. Nihayetinde örneğin Seyahat Direnişi’nde kendini ‘türban karşılarına karşıyız’ pankartıyla göstermiş olan halden kelam ediyorum. Burada kesinlikle sormak zorunda olduğumuz ama şimdi hiç sormadığımız bir soru var: Türbana karşı olanlara karşı durmak, iktidardaki İslamcıların baskıcı haline karşı yurt çapında yürütülen bir protestonun özünü ve gayesini bir kenara bırakıp, birlikte direnilen bireylere karşı pankart açtıracak kadar değerli miydi?
Gezi üzere bir aksiyonda, bunun yapılmış olması bize çok değerli bir şey gösterdi. 2013 Türkiye’sinde türban, günahsız bir maske altına gizlenen İslamcılığın her kısımdan insanca yasallaştırılmaya başlandığı çok hassas bir nokta olarak karşımızda belirmiş oldu. İşte bu yüzden bu yazıda İslam tenkidine başlangıç olarak türban konusuna ağırlaşmayı seçiyorum. İslam tenkidinin kapsaması gereken pek çok konu olduğu bir gerçek. Örneğin bayana şiddet uygulanması ya da küçük yaşta kız çocukların evliliğe zorlanmasının legal görülmesi üzere pek çok noktada inancın hissesinin ve gücünün sorgulanması gereğini kabul etmeliyiz. Ancak, bütün bunların içinde saf olduğu sanılan türbanın çok daha acil bir tartışma konusu olduğuna inanıyorum. Zira verdiğim örneklerle ilgili, yani bayana şiddete karşı ve kız çocuklarının korunmasıyla ilgili çalışan pek çok kurum ve birey olmasına karşın, bugün Türkiye feminizminde türban zıtlığı dışlanan bir görüştür. Meğer bunların tümünün birebir din ve gelenekten beslenip bu kaynaklar sayesinde yasallaştığını, toplumun geniş bölümlerince kabul gördüğünü (en azından itiraz edilemez hale getirildiğini) anlamalı ve bu mevzu üzerinde ivedilikle düşünmeye başlamalıyız.
“Türban Karşılarına Karşı” duruşun gözden kaçırdıkları
Bugün Türkiye’de insan kümelerinin nasıl birbirinden ayrıldığını birlikte izliyor ve bu kümeleşmenin yarattığı kaosun içinde cebelleşiyoruz. Türban konusuna girmeden evvel kaos dediğim bu duruma dair birkaç genel konuya değinerek mevzuyu tartışmak için seçtiğim çerçeveyi biraz daha ayrıntılandırmak istiyorum.
Öncelikle bu kaostan daima birlikte el ele verip çıkmaktan diğer dermanımız olmadığını kabul etmeliyiz. Zira kimse bizi kurtarmayacak. Artık yapmamız gereken birinci iş bu yanılgılardan geri dönüp, birbirimizi sahiden dinlemektir. Buna hiç dinlemediklerimizden başlamak, yani İslamcı iktidarın (ve İslamofobik görünme korkusuyla İslamcı hareketlere dayanak verebilen iktidarların) takviyesiyle uzun müddettir susturulan kısımlardan başlamak gerekmektedir. Ben eleştirimi işte bu sebeple uzun müddettir susturulmuş olan bu bölümleri düşünerek İslami çerçevenin dışından ve karşısından yapıyorum. Yani din eleştirisi yapmayan her cins feminizmin biraz eksik kalacağı gerçeğinin yanısıra ülkemizde çok uzun müddettir bastırılmış ve susturulmuş bir laiklik savunması olması (daha doğrusu olamaması), laiklik istediğini tez edenlerin bile kimi vakit laikliği yok sayacak / yok edecek halde hareket ediyor olması bu gereksinimi daha da elzem kılıyor.
Bu bağlamda öncelikle “dinimizi özgürce yaşamak hakkımızdır” cümlesindeki özgürlük ve hak kavramlarının kullanımındaki yanılgıyı görmekle başlayalım. Bu tip bir cümle, inanç özgürlüğü kapsamında, bir kişinin “inancım bu” diyerek, diğer hiçbir açıklama yapmak zorunda hissetmeden, bir aktifliği kendi kendine “özgürlük” ve “hak” ilan edip, o şey her neyse toplum içinde onu yapmayı ve ona nazaran yaşamayı yasal görmesi manasına gelmektedir. Bilhassa tek ilahlı dinlerin kutsal kitaplarına şöyle bir göz atmak bunun ne kadar tehlikeli bir durum olabileceğini görmeye kâfi. Çoğunluğu müslüman olan Türkiye’deyse bunun kendini en büyük tehlike olarak gösterdiği örneklerden biri, az evvel de belirttiğim üzere, türbanın yıllardır pak bir kıyafet, hak ve özgürlük olarak savunulmasıdır. Bu savunmanın iktidarın da dayanağıyla kendi dışında hiçbir feminizme yer bırakmayacak, başka bütün sesleri boğacak biçimde yapılmış olması aslında tehlikeyi kendi içinde açıklıyor lakin tekrar de bu özgürlük koşusunun ne kadar tek taraflı, yıkıcı ve saldırgan biçimde sürdüğünü ve bize nelere mal olduğunu ayrıntılandırarak anlatacağım.
Biraz geri gidersek, son on – on beş yıldır türbanı savunan bayan mecmuaları, örgütler ve kümelerin birden fazla, “ama bir dakika türban aslında…” diye lafa başlayanlara, dışlamak, susturmak, aşağılamak, alay etmek, itibarsızlaştırmak biçimlerinde tezahür eden çeşitli tıp ve yoğunlukta şiddet uyguladı ve hala uyguluyor. Bu noktada kendimi bir türlü söz edemediğim tez edildiği için açıklayarak tekrar yazmak istiyorum; bu cümlede “türbanlılar”ın uyguladığı bir şiddetten kelam edilmiyor. Bahis türbanı tek taraflı savunanlar. Yani türbanı keyfi bir biçimde hiçbir açıklamaya gerek duymaksızın kamusal alana sokan yani örneğin ‘kıyafet özgürlüğü’ üzere bir tıp hak ve özgürlük olarak etiketleyen; bunu yaparak türbana hem rastgele bir giysi üzere davranan hem de bunun çok ötesinde bir mana atfederek, bir kez takıldı mı hiçbir biçimde tekrar tekrar takılıp çıkarılamayacak bir örtü olarak tartışma dışı bırakmakta ısrar edenlerden kelam ediyorum.
“Kıyafet Özgürlüğü” türbanı kapsayabilir mi?
Bu bahse kıyafet özgürlüğü tartışmalarının aslında ne kadar hayali yürütüldüğünün altını çizerek başlamak istiyorum. “Kıyafet özgürlüğü” diye bir olgu epey soyut bir olgudur zira aslında toplum içinde örneğin çırılçıplak dolaş(a)mayız. Bunun ismine pek çok ülkede taciz denir ve bunu yapmak bize para ya da mahpus cezası olarak ödetilir. Yani aslında toplum olarak yaşadığımız sürece hiçbirimiz tam olarak özgür değiliz. Yalnız olmadığımız her an, birbirimize hürmet çerçevesinde giyinmeye ve davranmaya efor gösteriyoruz.
Şimdi türbanın fonksiyonu ve manası etrafında görmezden gelinenlere gelelim. Birincisi, türbanın, bayana örtünmesini tembihleyen, örtünmezse başına geleceklerden sorumlu tutulmak istemeyen tecavüz kültürünün bir eseri ve meşrulaştırıcı objesi olduğudur; bu yanıyla cinsiyetçilikten ve ayrımcılıktan öbür hiçbir şey değildir türban. İslam tarihi boyunca da hiçbir vakit öteki bir şey olmamıştır. Bu hiçbir biçimde “dilediğini giyme özgürlüğü“yle açıklanacak ya da “inanç özgürlüğü” kapsamında dokunulmazlık verilecek bir durum değildir. İslami başörtüsü İslam dini çerçevesinde çok net bir manası olan bir örtüdür. Bu ne haktır ne de özgürlüktür. Bayanın (anlamını bilerek ya da bilmeyerek) hür iradesiyle karar verip türban takıyor olması, ya da bu örtünün bayanın hayatını bir sebeple kolaylaştırıyor olması, türbanın ayrımcı ve cinsiyetçi işlevini değiştirmez. Kendi seçimi olması bunu bayanın “özgürlüğü” haline getirmez.
İkincisi de bir o kadar değerli. Türbanın ya da başörtüsünün toplum içinde takılıyor olması hiçbir vakit yalnızca takan bayanı ilgilendiren bir durum değildir. Az evvel de yazdığım üzere hepimiz toplum içinde yaptıklarımızdan topluma karşı sorumluyuz. Bir bayan türbanı yalnızca kendi evinde/odasında ya da ibadethanede; yani kendisiyle Allah ortasında ya da kapalı bir küme içinde takmış olsaydı, bu o bayanın hiç kimseyi ilgilendirmeyen özel hayatı ya da kendi inancı sayılabilirdi. Ama tartışmaya kapatıldığı haliyle türban takmak bir bayanın kamusal alanda nasıl görünmeyi/varolmayı seçtiğiyle ilgilidir. Yani bayanın toplumsal hayatının bir kesimidir. Bir bayanın daha inançta olacağına inanarak erkekleri tahrik etmemek niyetiyle saçlarını göstermemeyi seçmesi (bunun yanlışsız olduğuna inanması), o bayanın ilişkin olduğu toplumdaki bütün bayanları ilgilendiren bir durumdur. Türban rastgele bir giysi üzere ele alınamaz, hatta rastgele bir dini aksesuar olarak bile ele alınamaz. Kendine has çok özel bir manası olan bir örtü kelam konusu. ‘Cinsiyetçi’ ve ‘ayrımcı’ sıfatlarını kullanarak anlatmaya çalıştığım durum işte bu. Türban takan bayanın, yalnızca türban takmakla içinde bulunduğu topluma verdiği bir bildiri var. Biz çok uzun müddettir bunu görmezden gelmeye zorlanıyoruz. Mevzu her vakit başını örtmeyi seçenin örtmeyenin hayatına hiçbir tesiri yokmuş üzere ele alındı/alınıyor.
Üçüncüsü kabul etmesi en güç olanı. Türban cinsiyetçi ve ayrımcı fonksiyonuyla ister istemez tecavüz kültürünü yayma ve olağanlaştırma misyonu görmektedir. Bu yalnızca kız çocuklarını ve bayanları ilgilendiren bir durum da değildir üstelik. İslami çerçeve (belki de o çağın bir mecburiyeti olarak) bayana tecavüze uğrama mümkünlüğü dışında bir alan açamadığı için bir kalkan ve tedbir olarak türbanı önermiştir. Bu çerçeve bayanın kendine uygulanması ihtimali olan cinsel şiddetten kendini sorumlu tutmasını ve suçlamasını kaide koşan bir çerçevedir. ‘Orada ne işi vardı?; Örtünseydi, tahrik etmeseydi, kahkaha atmasaydı, aranmasaydı, orada olmasaydı …’ Bu alanda erkeğin tahrik olması olağan kabul edilir, sorgulanmaz. Buna karşılık bayanın hiçbir tedbir almaksızın görünür olması (sadece görünür olarak, orada olarak varlığıyla erkeği tahrik etmesi) sorgulanır. Türban teklifiyle İslam, erkeğe kendini denetim etme yükümlülüğü vermek yerine, bayana kendini müdafaa yükümlülüğü vermiş ve buna yardımı olabilecek bir de örtü tedarik etmiştir. (Türbanın İslam’da farz olması ya da olmaması bu tartışmayı ilgilendirmiyor. Takılması gereğine ve çıkartılamayacağına inanıldığı her şartta bu dediklerim geçerlidir.) Bu çerçeve kaçınılmaz olarak örtünmeyen bayanı maksat haline getirir zira erkek toplumsal olarak kendini denetim etmekten muaf tutulmuştur. Bunu uzun müddettir sistemli olarak görmezden geliyor olmamız, bu gerçeği maalesef değiştirmedi.
Tartışma teşebbüslerimden yola çıkarak, bu noktada uzunca bir parantez açma gereği duyuyorum. Öncelikle öbür ülkelerde tecavüz olayları olması ya da türbansız bayanların tümüne tecavüz edilmiyor olması benim bu yazıda anlattıklarımı etkilemiyor. Bu yüzden kimsenin kılına dokunulmamış bile olsa (zaten bunu sav etmek mümkün değil) bu tenkidin yapılması gerekir. Bütün Müslümanların buna inanmıyor olması da tartışmayı geçersiz kılmaz. Bu İslami çerçeveye inanan tek bir kişi bile olsa, kaldı ki örtünün çıkarılamaz olduğunu savunan herkes bu çerçeveyi yine üretmektedir, bu çok gerekli bir tartışma.
Türbanın “kıyafet özgürlüğü” olarak savunulduğu çevrelerden çok sık duyduğum aykırı kanılara de kısaca değinmek istiyorum. Bunları iki ana kümeye ayırabilirim. Birincisi türbanlı Müslüman bayanı öbür din ve inançlardan şahıslarla kıyaslayarak akıl yürüten küme. Yani Müslüman bayanın türbanının örneğin rahibelerinkiyle ya da Sih erkeklerin taktığı türbanla kıyaslanması: “Onları da mı yasaklayacağız?” “Onlarınkine itiraz etmeyenler buna neden itiraz ediyor?” Onları yasaklamamıza hiç gerek yok. Öbür iki örtüye itiraz edilmeme sebebini örtülerin takılmasının ardındaki niyetlerde aramalıyız. Bir rahibe kendini dine vermiş, hayattan elini eteğini çekmiş bir insan olduğunu göstermek için ve yalnızca kendininki üzere bir hayatı seçenlerin örtünmesi gerektiğine inanarak takıyor bu örtüyü. Yani o ve onun inancını paylaşan şahıslar bütün bayanların bu formda giyinmesi gerektiğine inanmıyorlar. Onların örtüsü bu türlü bir inancı paylaşmanın bir göstergesi değil.
Oysa başörtüsü takan Müslüman bayan ve onun inancını paylaşan bireyler bütün bayanların bu biçimde daha inançta olacağına inanıyorlar. Bu da bulundukları yerdeki bütün bayanları ilgilendiriyor. Türbanın bilakis, rahibe örtüsünün ‘açık saçık giyinmişti, doğal ki saldırdım’ cümlelerinde kendini gösteren şiddetin yasallaşmasına savrulmakla rastgele bir bağı yok. Sih erkeklerin türbanıysa aslında kimseyi tahrik etmemek, saçlarını göstermemek için taktıkları bir örtü değil. Onlar kendilerinin Sih olduklarını belirtmek için bu örtüyü takıyorlar. Münasebetiyle bütün bayanların örtünmesi gerektiğine, böylece daha inançta olacağına inanan Müslüman bayanın tersine başlarındaki örtünün ne etraflarına ne bir bayana rastgele bir yaptırımı var.
İkinci kümeyse türban zıtlığına, birebir inancı paylaşan erkekler rahatça (gizlice) her yerde dolaşabildiği için itiraz ediyor. Aslında bu tam olarak hakikat değil. Zira zati içinden inanmakla toplum içinde uygulamaya sokmak farklı şeyler, ayrıyeten türban yasağı olan yerlerde aslında erkeklerin de belirli kılık kıyafet mecburiyetleri vardı/var. Hatta örneğin devlet dairelerinde ve askeriyelerde sakal ve bıyık bırakmanın da beğenilen karşılanmadığını ve yer yer vakit zaman yasak olduğunu hatırlatmak isterim. Lakin bütün bunları bir yana bıraksak bile bu yeniden de yanlışlı bir fikir. Zira bunu savunarak, erkekler çaktırmadan cinsiyetçi olabiliyor diye bayanlara bunu göstere göstere yapma hakkı vermiş, bunu savunmuş oluyoruz. Bunun ne kadar yanılgılı ve taraflı bir görüş olduğu sanıyorum esasen açıktır.
Toplumsal cinsiyetçiliğin maskelerini düşürebiliriz
Türban savunmasının, türbanı kamusal alanda özgür ilan etmenin bayan dayanışması ismi altında bayanlara toplumsal cinsiyetçiliği ve ayrımcılığı tekrar tekrar dayatmaktan, bayanların problemlerine deva olacağına körüklemekten öteki bir işe yaramadığını bugün gözlerimizle gördüğümüz halde ortadaki ilişkiyi kurmakta ve nerede kusur yaptığımızı anlamakta zorlanıyoruz. Daha da berbatı bunu türbanlı kardeşlerimiz alınmasın diye ‘kadın dayanışması’ ismine inkar ediyoruz. Halbuki çok emsal bir durum olan cinsiyetçi lisan kullanımının birebir gruplarca yaygın olarak anlaşıldığı ve hak ettiği kıymeti gördüğü dikkat çekiyor. Ben bu hususta bilmeyerek ya da düşünemeyerek yaptığım pek çok yanlışı Türkiye’deki bayan hareketlerinin ısrarlı tenkitleriyle düzelttim. Bu mevzuda öncelikle bana lisanın kanıya ve hislere ne kadar büyük bir tesiri olduğunu görmeyi münasebetiyle daha hakikat düşünmeyi öğreten bayanlara ve daha sonra küfürlü konuşmayı kendimce pak ve rahatlatıcı bulduğum halde tavrımı değiştirmeyi tercih ettiğim için kendime müteşekkirim. Bu değişiklik benim için dayanışma yolunu tıkayan (ve orada olduğunu evvelce göremediğim) büyük bir taşı ortadan kaldırdı. Bu eleştiriyi misal bir umudu paylaşmak ismine yapıyorum. Nasıl ki toplum içinde bayanları, eşcinselleri ve cinsel ilgiyi hakaret olarak kullanan ya da tecavüzü yasallaştıran laflar etmek ‘bu benim konuşma özgürlüğümdür’ diyerek savunulamazsa, toplum içinde türban takmak da tıpkı mantıkla rastgele bir kişinin inanç özgürlüğü ya da kıyafet özgürlüğü olarak savunulamaz. Her ikisi de, günahsız görünse bile, tehlikeli ve cinsiyetçi tavırlardır ve makus niyetli bireyleri cesaretlendirmektedir. Birlikte bu maskeleri düşürebileceğimizden hiç kuşkum yok.
Çok kıymetli bir mevzuya daha değinmek istiyorum. Ülkemizde pek çok bayanın aslında baskı yoluyla türban takmaya başladığını biliyoruz. Türkiye’de bayan dayanışması bu mevzuyu inkar etmese de neredeyse büsbütün rafa kaldırmış görünüyor. Üstelik genelde bu baskılama çok erken yaşta, bayan daha çocuk denecek yaştayken başlıyor. Bunun yaratacağı hasarlar konusunda psikoloji ve çocuk hakları dernekleri tarafından yazılmış derli toplu yazılar var (1- Birini yazının sonundaki bu linkte bulabilirsiniz), o yüzden ayrıntıya girmeyeceğim. Ancak dayanışmamızın gözle görünür biçimde yok olduğu noktalardan biri de bu. Takılması konusunda (en azından bir miktar) baskı olduğundan emin olduğumuz bir örtünün manasını ve o çocuğun/genç kızın/kadının hayatına (“özgürlük”ten başka) ne getireceğini asla tartışmıyoruz. Türbanı takma ‘özgürlüğü’ ve baskısı varken, ‘çıkarma özgürlüğü’ diye bir mevhumdan asla kelam etmedik/etmiyoruz. Bayanı taşıyabileceğinden çok ağır bir sorumluluğun altında yazgısına terk ediyor, örtünün istendiği ya da gerektiği taktirde takılıp çıkarılma hakkını elinden alıyor, yetmez üzere karşısına geçip alkışlıyoruz.
Ayrıca ve bilhassa altını çizmek istiyorum: “Çok akıllı, okumuş, kültürlü, açık fikirli, bağımsız, isterse çıkaracağını bilen türbanlılar da var” deniyor beni susturmak umuduyla. Kesinlikle vardır. Bu istisnalar benim türban ya da Türkiye’deki genel görünüm hakkında söylediğim hiçbir şeyi değiştirmiyor.
“İnanç Özgürlüğü”nün gözardı edilen sonuçları
Bu iş oldu bitti türban serbestisi bir zafer üzere kazanıldı. Serbestiyi getiren Erdoğan kahraman ilan edildi. Üniversitelerden meclise türban hür. Pekala, ben neden “türbana taktım?” Mevzumuzla ne ilgisi var? Neden durduk yerde herkesi rahatsız ediyorum? Zira türbanı savunurken kullanılan argümanlarla ortamı her tıp dini gereği, -insan haklarına alışılmamış da olsa, saçma ve yanlışlı da olsa- savunabilir hale getirdik. Örneğin “istismar yasası” tartışmalarının evvelki türban tartışmasından hiçbir farkı yok: “İnsanların nasıl yapayacağına karışmak ne haddimize!?” “Onlar o denli inanıyor, ne kadar acı çektiler, dinlerini yaşayamadılar. herkesin özgürce dinini inancını yaşama hakkı…” Hayır! Hiç kimse dinini ve kültürünü özgürce yaşamıyor / yaşamayacak. Toplum olarak birlikte yaşadığımız sürece, birbirimize hürmet göstermeye çalışıyoruz. Dinlerin ve kültürlerin birbirimizin hakkına hürmet duymayan kısımlarından kurtulmaya mecburuz. Örneğin eşcinselleri taşlamayacak kimse. Dullar kocalarıyla birlikte gömülmeyecek. Kız çocuklarına saçlarını gösterirlerse günaha girecekleri söylenmeyecek. Çocuk / bayan / eşcinsel / insan haklarına karşıt bunlar. Evet her şeyin en doğrusunu biliyor değiliz lakin bildiğimiz kadarını uygulamaya koymakla yükümlüyüz. Yeni şeyler öğrendikçe bunları güncellemek misyonumuz. Yanlış olduğunu artık çok düzgün bildiğimiz şeyleri yapmamaya ve yaptırmamaya çalışacağız. Buna mecburuz. Pekala nasıl? Artık yasaklar konusuna gelelim.
Türban konusunu tartışmaya çabalarken çok sık duyduğum soru-itirazlardan biri de şu oldu: “Yasaklar yüzünden bu haldeyiz, yasak neyi çözmüş?” Hayır, yasaklar yüzünden bu halde değiliz. Bu da türban savunması etrafında toplaşan temelsiz argümanlardan biri. Ben türban yasağına karşı olmadığımı, hatta yasağın sebebini çok âlâ anladığımı söylediğimde bana sık sık söylenen kalıp bir cümledir bu. Meğer yasaklar birtakım şeyleri çözebilir, av yasağı buna âlâ bir örnek. Ya da tam olarak mevzumuzla ilgili çok daha taze bir örnek vermek gerekirse, istismar tartışmaları da aslında tacize yasak getirmeye çalışmamızdan ibaret: İstek verecek yaşta olmayanlarla cinsel münasebet kanunen yasak olsun, cezai yaptırımı olsun, bu yasak ve ceza ortadan kalkmasın diye uğraştık / uğraşıyoruz. İstismarı savunanlar da motamot türbanı savunanlar üzere “yasak neyi çözmüş, bırakın yasaklar koymayı!” deseler, ne hissederiz? Hatta biri çok daha ileri giderek, “bu olay yasaktı, biz yasağı kaldırıyoruz, mağduriyeti gideriyoruz“a misal bir tezde bulundu yanılmıyorsam. Bulunmadıysa bile türban savunmalarından aldığı yürekle bu ihtimal her vakit aklında olacaktır.
Bu noktada geri dönüp türban yasağı neden vardı, bu yasağın manası neydi hatırlatmak istiyorum. Öncelikle kimi kesitlerin ezberden tekrar ettiği “ülkede türban takmak yasaktı” argümanı temelsiz bir tezdir. O denli bir yasak hiçbir vakit olmadı. Türban askeriyede, devlet dairelerinde ve eğitim kurumlarında (devlet okullarında) hatta daha net olmak gerekirse bu kurumlarının binalarının içinde yasaktı. Yani bayanın buralara girerken hiç türban takmıyormuş üzere davranması değil, iç yerde olduğu sürece türbanını başından çıkarması bekleniyordu. Pekala, neden? Bu cins yerlerde ordu ya da devlet bize ‘sen bayansın, ben seni koruyamayabilirim, başını örtsen yeterli olur’ diyebilir mi? Bu türlü bir şey diyorsa, bizi korumaktan aciz nasıl bir ordu ya da devlet biçimi olabilir bu? Türbanın oralarda yasak olması değil temel yasak olmaması bir soru işaretine sebep olmalıydı. Bu durumu bugün çok az kişi anlamış ya da hatırlıyor görünüyor. Pekala, bu yasaklar gerçek muydu? Kendi vakti içinde elbette doğruydu. Klasikleşmiş, yerleşmiş, yasallaşmış yanılgıları silmek maalesef yasaklarla çok daha kolaylaşıyor/çabuklaşıyor. Bu türlü vakitlerde yasaklar en süratli en ucuz eğitim formu olarak kullanılmıştır. (Bu noktada av yasağı örneğini tekrar hatırlayalım. Avcıların kendi irade ve istekleriyle doğal ömrün kıymetini kavrayıp el ele vererek avlanmamayı seçeceği bir geleceği beklerken hayvan kuşaklarının yok olduğunu izleme önerisi karşısında ne düşünmeliyiz?) Bugün gelinen noktada tacizin nasıl olağanlaştığına bakınca üzülerek söylemeliyim türban yasağı benim baktığım yerden tekrar yanlışsız görünüyor.
Sonuç olarak, uzun müddettir Türkiye’de bayan dayanışması ismine türbanı işimize geldiğinde “ne kadar büyüttün canım bir aksesuar sonuçta” diyerek kestirip attık, işimize geldiğinde abartarak ‘kadının türbanını çıkartmaya çalışmışlar’ dedik. Türbanın bugün bayana karşı uygulanan pek çok farklı şiddetle ve yapılan haksızlıklarla misal bir cins İslamcılığın eseri olduğunu ve bunların tümünün maalesef basitçe “inanç özgürlüğü” olarak savunulabileceğini artık görmezden gelemeyiz. İslamcılar kendi kanılarına uygun bir ahlakı legalleştirmeye çalışırken, insan haklarının hiçe sayılmasına göz yumamayız. Bir yandan bunları oturup düşünmeyi / tartışmayı gereksiz görüp, bir yandan ortada sırada sokağa fırlayıp ortalığı kasıp kavurarak bir şeylerin değişmesini bekleyemeyiz. Yarın yine zorlayacaklar. Olmadı, öbür gün sinsice yapmanın bir yolunu bulacaklar. Türkiye’den çıkmasına müsaade verilen feminist ses, uzun yıllardır türbana özgürlük getirmeye çalışırken, iktidarın Cumhuriyet periyodunda bayana kazandırdığı birçok hakkın elimizden alınışını uzaktan izledi. Kendi izlediği yetmez üzere ses çıkarmaya çalışanla dalga geçti, görmezden geldi, isimler takarak üstünlük tasladı, yerli ve yabancı iktidarlardan aldığı güç ve hamasetle itibarsızlaştırarak ezdi ve yok etti. Bu kusurun onarılması bizlere düşüyor.
