Kaan Müjdeci, Evrim Kaya, Şenay Aydemir ve Fırat Yücel’in birlikte yaptığı Kapalı Gişe: Türkiye’de Monopolleşen Sinema Dağıtımı belgeselinin 35. İstanbul Sinema Festivali kapsamındaki gösterimi 10 Nisan Pazar günü yapıldı. Mars Grubu’nun piyasadaki hakim durumunu nasıl berbata kullandığını anlatan sinemanın akabinde “ne yapmalı?” temalı bir forum düzenlendi. Kısıtlı vakitte dönen tartışmada mevzuyu her tarafıyla ele alıp neticelendirmek mümkün değildi, lakin bir manada cin şişeden çıktı. Bu bahsin daldan beşerler kadar seyircileri de etkilediğini hatırlatmak lazım, hiç değilse fahiş fiyata satılan bilet ve patlamış mısırlardan, sinemanın dörtte biri uzunluğunda reklam izlemeye mecbur bırakılmaktan rahatsız olmayan yoktur sanırım. Sineması sinemada izlemeyi tercih eden herkesin bu durumun şuurunda olması ve üzerine konuşması gerekiyor.
Cinemaximum’un resmi sitesinde yer alan bilgiye nazaran 32 kentte 83 sinema işletmesi ve 700’den fazla salonu var. Sık gittiğiniz sinemalardan hangisinin Cinemaximum olmadığını bulmanız için bir mühlet düşünmenizin gerekmesi tekelleşmenin seyirciye yansıyan boyutunu görmek için kâfi. Şu an Rekabet Kurumu bunu kabul etmiyor olsa da, Cinemaximum’larda bir sinema izleyip yanında patlamış mısır yemek için hayli önemli bir bütçeye gereksiniminizin olması ve sinema öncesi yarım saate varan reklamlara katlanma zorunluluğunuz da sadece hakim durumu berbata kullanma üzerinden açıklanabilir. Alışılmış bu yalnızca seyirciyi etkileyen kısmı. Rekabet Hukuku’nun temel bir meselesiyle başlayalım. Rekabet Kurumu tekelleşmeyi engellemez, fakat hakim durumun piyasadaki yeni girişleri ya da rekabeti durduracak biçimde berbata kullanılmasına müsaade vermemekle mükelleftir. Pekala, bu iş nasıl buraya geldi?
Kasım 2010’da Rekabet Kurumu’na yapılan müracaatla AFM ile Mars’ın birleşmesi süreci başladı. Şuranın raportörlerin ikazlarına karşın 17.11.2011 tarihinde verdiği karar, bu birleşmeyi onaylıyordu. Raportörler tarafından dikkat çekilen iki nokta vardı. Bu birleşmenin Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 7. hususuna nazaran hakim durum yaratan ya da kuvvetlendiren ve ilgili pazardaki rekabeti önemli ölçüde kısıtlayacak bir süreç olduğunu, verilen taahhütler kabul edilse dahi bu durumun değişmeyeceği belirtiliyordu. Heyetin yaptığı incelemede ise faaliyet gösterilen beş coğrafik pazarda bilet fiyatlarında en düşük %7, en yüksek %37 olmak üzere bir artış öngörülüyordu. Bunun üzerine taraflarca kimi taahhütler sunuldu. 10 adet sinema işletmesinin[i] elden çıkarılıp üçüncü taraflara devredilmesini, iki adet sinemanın[ii] ise faaliyetlerine bütünüyle son verilmesini içeren taahhüt paketiyle birlikte bu birleşme, Rekabet Kurumu’ndan onayı aldı. Pazar giriş pürüzünün düşük olduğunu tabir eden konsey, AVM piyasasında büyüme eğiliminin beklendiğini ve yeni oyuncuların AVM’lerdeki yeni sinema salonları aracılığıyla piyasaya girebileceğini belirtiyordu. Konseyin öngörüsü tuttu. George Ritzer’in söylediği üzere iktidarda kalmak isteyen bol bol AVM inşa etti ve içine bir sürü Cinemaximum, hatta bir tane de Emek koydu.
İlgili kararın iptali talebiyle Danıştay’a yapılan bir müracaat sonucu Danıştay 13. Dairesi, mevcut taahhüt paketinin pazarda oluşacak rekabetçi tasaları giderme konusunda kâfi olmadığı gerekçesiyle 09.10.2012 tarihinde verdiği kararla yürütmeyi durdurdu. SPK, hisseleri borsada süreç gören halka açık bir anonim iştirak olan AFM’ye bildirim yükümlülüğüne uymadığı gerekçesiyle 675.000 TL’ye yakın bir para cezası verdi. Danıştay’a davayı açan avukat Aralık 2012’de davadan feragat etti. Bunun üzerine Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu yürütmeyi durdurma kararını Nisan 2013’te kaldırdı. Fakat Danıştay, kamu faydasını münasebet göstererek temele girdi ve Haziran 2014’te bir de (Rekabet Kurumu’nun birleşme kararı için) iptal kararı verdi. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu’nun Şubat 2015’te bu kararı da bozması sonucu, Rekabet Kurumu’nun yepyeni kararı geçerli olmaya devam etti[iii].
Danıştay 13. Dairesi’nin özetle birleşmeye müsaade verildiği takdirde pazara girişin çok zorlaşacağını vurguladığı kararındaki münasebetlerden iki tanesi hayli değerli.[iv] Danıştay’a nazaran taahhüt paketi sonucu bırakılan 12 sinema pazarın en büyüğü tarafından alınsa bile bu şirketin pazar hissesi, AFM ve Mars’ın birleşmesinden doğan şirketin pazar hissesinin dörtte birinden daha küçük olacaktı ve birleşme sonucu ortaya çıkan şirket, dikey bağlantılı pazarlar içinde gücünü artıracaktı. Bu “dikey ilişki” epey değerli, zira aslında Kaan Müjdeci’nin aklına bu belgeseli çekme fikrinin gelmesinin nedeni bu. Birazdan oraya geleceğiz.
2014 yılında Profilo Sanayi ve Ticaret A.Ş., Kış Uykusu sinemasının Profilo AVM’deki sinema için temin edilmediği gerekçesiyle Rekabet Kurumu’na başvurdu. Dağıtıcı Pinema’nın, sinemanın birebir vakitte ortak imalcisi olan Mars tarafından yönlendirildiğini ve seyircinin Mecidiyeköy bölgesindeki Mars sinemalarına yönlendirilmeye çalışıldığını argüman eden Profilo’nun şikayeti Rekabet Kurumu tarafından soruşturma açılmaksızın reddedildi. Sinemanın Ankara ve İstanbul’da Mars’ın sinemalarının yanında bulunan öteki sinemalara sağlandığını belirten şura, birebir vakitte hakim durumun berbata kullanılmasından bahsedebilmek için Mars’ın üst pazar olan üretim pazarında hakim durumda olması gerektiğini vurguladı. Bu karar, bize mevzunun kesinlikle değinilmesi gereken bir boyutunu hatırlattığı için değerli.
Mars’ın yapım-dağıtım-gösterim üçgeninin iki ayağında birden yer alması, Kapalı Gişe’nin de değindiği bir durum. Belgeselde ABD’de buna mani olmak için yasal düzenlemeler getirildiğinden bahsedilirken bizim aklımıza Rekabet Kurumu’nun kayıtsızlığı sonucu ortaya çıkabilecek muhtemel tehlikeler geliyor. Kaan Müjdeci, Sivas sinemasını Mars Grubu’ndan temsilcilere izletirken karşılaştığı ilgisizlikten duyduğu rahatsızlığı anlatırken “festival filmi” olarak sınıflandırılan sinemaların hepsinin misal bir süreçle karşı karşıya kaldığını hatırlıyoruz. Ziyadesiyle keyfi ve artık çığırından çıkmış bir uygulamayla karşı karşıyayız. Gösterim piyasasında hakim durumda olan Mars’ın sinemalar ortası ayrımcılık yapması pazar eşitsizliğine neden oluyor. Problem aslında bu kadar kolay. Konseyin şu kademede dahi bu birleşmeyi dağıtma yetkisi var, lakin bunun için öncelikle hali hazırda onay verdiği sürecin doğurduğu sonuçları kabul etmesi gerekiyor.
Bütün bunlar, Mars Cümbüş Hizmetleri’nin Güney Koreli CJ-CGV’ye satılmasıyla diğer bir boyut kazandı. Uzun vadede bunun nasıl sonuçlar doğuracağını göreceğiz. Gelinen noktada bu husus bölümün üretim ayağını da önemli ölçüde etkiliyor ve tek tipleşmeye neden oluyor. Sinema salonlarında kendilerine daha rahat yer bulan ve gişede başarılı olan güldürü ve endişe sinemalarının hali ortada. Öte yandan Kültür Bakanlığı fonları ve festivallere bağımlı kalan sinemaların de diğer tipten bir tek tipleşmeye hakikat gitme riski var.
Filmcilere “istediğimi gösteririm” derken seyirciye de “istediğim fiyata satarım, nasıl olsa geleceksin” diyen zihniyet, Ceza Hukuku’ndaki “makul şüphe”nin Türkiye Sineması’ndaki karşılığına dönüşmüş olan eser işletme dokümanı ve kesim işçilerinin çalışma şartları üzere sinemamızda yasal teminatın kural olduğu mevzuların yanına ismini çoktan yazdırmış durumda. Hayaller gereklilik kipi, gerçekler ise “neremiz hakikat ki?” olsa da bu reflekse kapılıp gitmemek kıymetli. Özerk bir sinema merkezi kurulması ya da bir çeşit kota uygulamasına geçilmesi forumda dillendirilen tekliflerin ortasındaydı. Bunların öncesinde sıkıntının daha çok konuşulması ve gerçek bir eksende tartışılabilmesi gerekiyor.
Kapalı Gişe, Ankara Sinema Festivali’nde de gösterilecek. Belgeselde kesimin olabildiğince farklı yerlerinden beşerler bir ortaya getirilerek bahis farklı taraflarıyla ele alınmış, istatistiki bilgiler ve Şener Şen sinemalarından imajlarla desteklenmiş. Sinemayı seven herkes bu sineması izlemeli ve sürecin takipçisi olmalı. Bir de naçizane müzik önerisi: Mars Attacks! filminde Marslıların istilasının sona ermesini sağlayan müzik, Slim Whitman’dan “Indian Love Call”.
[i] Ankara’dan Cinebonus Arcadium ve Cinebonus Bilkent; İstanbul’dan AFM Carrefour Ümraniye, AFM Profilo, AFM Akmerkez, Cinebonus Flyinn Florya ve AFM Atirus; İzmir’den AFM Park Bornova ve AFM Passtel; Antalya’dan AFM Laura. AFM Passtel daha sonra büsbütün kapanarak ikinci kümeye dahil oldu.
[ii] İstanbul’dan AFM Mohini ve Cinebonus G-Mall.
[iii] Bütün bu sürecin, bu yazının da kaynağı olan âlâ bir özetini buradan okuyabilirsiniz.
[iv] Kararın özetini buradan aldım.
