Türkiye’yi sarsan maden faciası: Soma

O sabah, Tuğba elma ağaçlarıyla dolu zirveye bakan üç odalı taş konutu temizlemek için saat dörtte uyandı. Kocası Ahmetle burada, muhafazakar Anadolu ile Ege’nin rakı-tütün kıyıları ortasında kalan Kayrakaltı (Soma) köyünde büyümüşlerdi. Ahmet’i işe götürecek otobüs, hanidir servi ağaçları ve zeytinlikler ortasından ilerliyordu. Tuğba birinci yaş gününe yalnızca üç gün kalan bebeğini emzirmeye yatak odasına gitmiş, çocuğuyla birlikte uyuyakalmıştı. Bu yüzden Ahmet kahvaltı etmeden çıktı. Tuğba 18, Ahmet ise 30 yaşındaydı. Bazen birbirlerinin yanındayken hâlâ mahcubiyetle yüzleri kızarıyordu. O sabah Tuğba kendisine benzeyen bebeğiyle uyuklarken kocasına veda edemedi.

Otobüs köy yolunun sonunda durdu, Ahmet saat beşten biraz evvel meskenden çıktı, anasının konutunun karşısındaki çamurlu patikadan yürümeye koyuldu. Arabası bozulmadan evvel, bir mühlet Ramazan pidesi satmayı denemişti, karısı da kendisi de Müslümandı fakat kendilerine şöyle bir iftar ziyafeti çekecek paraları hiç olmadı. 350 hanelik Kayrakaltı’nda köylüler evvelden tütün ve koyun yetiştirirlerdi. Lakin bundan 30 yıl evvel ülkenin dünyaya açılmasıyla, devlet Marlboro ve Parliament ithal etmeye başladı, hayvan yeminin fiyatını yükseltti ve kısa müddette kimse çiftçilikten para kazanamaz oldu. Kimileri daha âlâ bir hayat için köyden kente göçtüyse de sonları daima hüsran oldu. Ahmet üzere geride kalanlar çağdaşlaşmanın kendilerini de vuracağını bilmeden, toprağı işlemeyi sürdürdüler. O vakitler Ahmet kömür ocağında günde bir buçuk saatliğine makine operatörü olarak çalışmak için her gün köyünü terk ediyordu.

Ahmet’in 14 yaşındaki Tuğba’yı kaçırıp Soma’ya gitmesi, evlenmelerine müsaade verene kadar kızın babasıyla haftalarca süren tartışmalara neden olmuştu. Ahmet o vakitler İmbat tarafından işletilen bir kömür ocağında çalışıyordu. Bu çalıştığı dördüncü madendi, birincisi oldukça eski bir madendi ve göçtüğünde kurtarma takımları madencileri aramak için bir motosikletin farını kullanmışlardı. İmbat’a ilişkin ocak ise linyitiyle bilinen bir bölgede yer alan daha büyük bir madendi. Kasabanın havası yanmış kömür tozu kokusuyla doluydu, bazen özellikle sıcak yaz gecelerinde cildinizin karıncalandığını hissedebiliyordunuz. Kasabanın merkezinde, birden fazla madencinin bağlı olduğu Türk-İş binasının yanında Linyit Otel bulunuyordu. Linyit Lisesi ve Linyit Rehabilitasyon Merkezi de buralardaydı.

İmbat için bir yıl kadar çalıştıktan sonra, Ahmet birinci müsaadesini Tuğba’yı kaçırmak için kullandı. Planını, müsaadesini aldığı ve bu tipten sorunların kıymetini bilen şefiyle de paylaştı. Lakin geri döndüğünde işini kaybetmişti. Şefi Ahmet’e “Seni hatırlamıyorum,” dedi. Ahmet de iş için Soma Holding tarafından işletilen Eynez Maden Ocağı’nın kapısını çaldı.

O gün Eynez’e gittiğinde giysilerini ve telefonunu dolabına bıraktı, kabanını, botlarını ve eldivenlerini giydi. Madenciler kıyafetlerinin kalitesizliğinden yakınıyorlardı, yeni ekipmanları da kendileri almak zorunda kalıyorlardı. Giyinme odası yıkık döküktü, sıçanlarla doluydu. Soma Holding’in Işıklar üzere madenlerinde çalışanlar dışarıda giyiniyorlardı. Ahmet’e bir ay evvel Işıklar’da çalışması teklif edilmişti, lakin su basmış ocaktaki şartlar berbattı. Makineler bile çamura batmıştı. Ahmet, meskene döndüğünde sövüp sayarak Tuğba’ya maden ocaklarından nefret ettiğini söyledi: “Bir daha gitmeyeceğim! Allah belasını versin.”

Bilhassa çalıştığı gündüz vardiyasından nefret etmişti, zira madene gelen işverenlerin buyrukları taşeronlarınkiyle uyuşmayabiliyordu. Taşeronlar madencileri işe almanın yanı sıra çıkarılan kömür ölçüsüne nazaran komite alıyorlardı. Kimseye hesap vermediklerinden, çalışanları istedikleri kadar zorlamakta özgürlerdi. Yavaşlayan çalışanlara hakaretler yağdırıyor, analarına bacılarına küfürler düzüyorlardı. Gün uzunluğu birebir: hadi, haydi, hadi. İşine dön. Çelişkili talimatlardan, makûs şartlardan, güvenlik risklerinden yahut rastgele bir şeyden şikayet etmek “fitneci” diye anılmanıza sebep olabilirdi. Uzun bir yıkım ve paranoya tarihine sahip bir ülkedeki kimse de bunu istemezdi.

Ahmet, vardiyasından evvel şirket kantininden bir poğaça aldı, madenci arkadaşlarıyla sohbete daldı. Kimileri Soma’da, kimileri etraf köylerde yaşıyordu. Kimileri Zonguldak ve Kütahya’daki madenlerden gelmişlerdi, kimileri Soma dışında hiç çalışmamıştı. Kimileri çocuk sahibiydi, kimileriyse gencecikti. Türkiye’nin 90 yıllık tarihindeki en vahim endüstriyel felaketin yaşanacağı gün, 13 Mayıs 2014’te orada yaklaşık 700 bireylerdi ve neredeyse yarısı hayatını kaybedecekti.

Eynez maden ocağı yaklaşık iki kilometrekare genişliğinde ve 400 metre derinliğindeydi. Fanlar içeriye daima pak hava üflüyordu. Ahmet’in yerin altındaki vazife yerine erişmesi yürüyerek en az 30 dakikayı buluyordu. Şefler, çalışanları hızlandırmak için “Hadi! Hadi!” diye bağırıyordu. Kömür ocağı bundan 10 yıl evvel devlet tarafından işletiliyordu ve yılda 1,5 milyon ton kömür üretiyordu. Lakin 2005’te özelleştirildi, üretim kapasitesi vakitle 3,5 milyon tonun üzerine çıktı. Üretilen kömürün tamamı da devlet tarafından satın alınıyordu. Devlet “rödovans” denen sistem sayesinde hâlâ ocağın sahibiydi, kömürü sabit bir fiyatla kendisine satması karşılığında özel bir şirkete kiralamıştı. Pratikte, şirketle devlet ortasında neredeyse hiç fark yoktu. Madenciler, devlet müfettişleri kontrole geldiğinde görünen ortak çıkarların farkındaydı. Kontrolcüler madenin yalnızca muhakkak kısımlarına bakıp madene geçer not veriyorlardı.

On yılı aşkın bir müddettir iktidarda olan Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP), elektrik, inşaat projeleri ve seçim vakti dağıtmak için kömüre gereksinim duyuyordu. Artık cumhurbaşkanı olan Recep Tayyip Erdoğan, başbakanlık vakitlerindeki son üç seçim kampanyasında torbalarca kömürü fakirlere dağıtmıştı. Birçok maden emekçisi AKP’yi desteklemişti. Patronları, işçilere AKP seçimi kaybederse onların da işlerini kaybedeceğini söylemişti. Bazen, bütün ulusun partinin etrafında zaten toplandığı izlenimini yaratan seçim mitinglerine gitmeleri için personeller fazladan bir yevmiye de alıyorlardı. Madenciler de ellerini sallıyor, sloganlara eşlik ediyordu.

Ahmet AKP’yi sevmişti, zira âlâ hastaneler inşa etmiş, sigorta fiyatlarını düşürmüş, çiftçi kooperatiflerine borçlarını ödeme konusunda yardım etmişti. Tekrar de yetmiyordu. Kömür ocağında çalışarak ayda fakat 1.800 lira kazanabiliyordu. Çalışma şartları madendeki pozisyonuna nazaran değişiyordu. Felaketten haftalar evvel kimi emekçiler madenin muhakkak kısımlarının olağandan daha sıcak olduğundan yakınıyordu. Daha fazla su içiyorlar, çokça terliyorlar, derileri tahriş oluyor ve kızarıyordu. Eşlerine adeta yandıklarını söylüyorlardı. Birçoğu krem yazdırmak için hastanelere gitti. Yükselen ısıdan, çıkan küçük yangınlardan, metan ve karbon monoksitten telaş ettiler. Ahmet’e nazaran olağan olmayan ısı değil, çalışma saatleriydi. Bir evvelki ay, 8 saatlik yerine 10 saatlik vardiyalarla çalışmıştı. Ahmet’inkinden sonraki vardiya öğlenden sonra dörtle gece yarısı ortasındaydı, günışığında daha fazla vakit geçiriliyordu. Personeller de bu vardiyaya “paşa vardiyası” ismini takmıştı.

Ahmet daha evvel madenlerde iki kaza atlatmıştı. Birincisinde sırtına büyük bir kaya düşmüştü. Başkasında de tekrar bir kaya parmağını ezmişti. Felaketten bir hafta evvel, karısına şayet madende yanarak ölürse kimliğinin ezilmiş parmağına takılan metalden belirlenebileceğini söylemişti.

Ahmet, maden ocağının en derin kısımlarındaki A Paneli’nde yer alan tünele vardı ve vazife mahalindeki çalışandan nöbeti devraldı (Yeraltında vardiya değiştirmek mümkün bir kaza durumunda kayıp riskini yükseltir). Çalıştığı alanın uzunluğu yaklaşık 75 metre civarındaydı ve bu alanda dev bir çarkıfeleğe benzeyen hafriyat makinesi kömürün kayalardan ayrılabilmesi için toprak duvarları kazıyordu. Ahmet’in kullandığı makine ise tavanın çökmesini önlüyordu. Eynez birçok modern maden ocağı kadar mekanize değildi. Tekrar de kömür çıkarmak artık 1930’ların Britanyasında personellerin alçak ve dar alanlarda dizlerinin üstünde kürek yardımıyla yaptığı üzere ağır bir iş değildi. Birden fazla Somalı madenci elektrik ve güvenlik işleriyle uğraşıyor, madenden dışarıya su pompalıyor yahut Ahmet’i yaptığı üzere toprak kazıma makinelerinin düğmelerine basıyordu. Makineler çağdaş, lakin iş ve güvenlik şartları eskiydi.

Ahmet’in çalıştığı tüneldeki 40 personelin öğlen yemeği için çoklukla yarım saati vardı, ancak yemeklerini arkadaşları çalışırken sırayla yalnız yiyorlardı. Emekçilerin yemek yemesi için ayrılmış bir oda bile yoktu, yemeklerini çalıştıkları yerde yiyorlardı. Ahmet yeni madencilerin nasıl bir ahenk sürecinden geçtiğini hatırlıyordu. Birinci günler plastik yoğurt kapları açılır açılmaz kömür tozu içinde kalınca bir kenara atılıyordu. Sonrasında kömür tozlarını kaşıkla çıkarıp yemeyi öğreniyorlardı. Müfettişler gelirse, yöneticiler personellerin yemek yemesi için aydınlık ve pak alanlar oluşturuyordu. Aksi halde madenciler açıkta ve karanlıkta besleniyorlardı. Çoğunlukla yemeklerini sıçanlar aşırıyordu. Birtakım madenciler sıçanların zehirli gazı güvenilmez sensörlerden daha güzel algıladıklarını bilerek onlara dostça davranıyordu. Aslında amirlerin alarmı çalıştırmaya gerek duymadığı küçük yangınlara sıkça rastlanıyordu.

Saat tam üçten sonra hafriyat makinesi durdu. Kömürün olduğu taşıyıcı bant durdu. Işıklar kapandı, elektrik kesildi. Karanlıkta sırf madencilerin baretlerindeki fenerler parlıyordu.

Ahmet’in bulunduğu tüneldeki mühendislerden İbrahim, madendeki telefonlardan yukarıyı aramayı denedi, lakin telefonlar da çalışmadı. İbrahim ile Tünel Amiri Vedat madenden çıkmalarının uygun olacağını ve yetkinin Ahmet’te olduğunu söyleyip çıkışa yanlışsız yarım saatlik tırmanışa yöneldiler. Onlar gittiklerinde kalanlar kümenin tamamının çıkması gerektiğini ileri sürdü – aşikâr ki bir şeyler aykırı gidiyordu, zati vardiya da bitmek üzereydi. Lakin madenciler vardiyayı nadiren erken bitirirlerdi, zira yevmiyenin tamamını kaybedebilirlerdi. Münasebetiyle A Paneli’ndeki madenciler beklemeye ve sohbet etmeye koyuldu. Biraz sonra İbrahim ve Vedat geri döndü. Bir kablonun yandığını ve kara dumanlar çıktığını söyleyen gaz maskeli elektrisyenlerle karşılaşmışlardı.

Madenlerde yangınlar olurdu. Linyit içten yanmaya yatkındı, sıklıkla da bizatihi yanardı. Rastgele asılmış ve kolay tutuşan kablolar da eskiydi. Bu yüzden kimse pek paniklemedi ve olduğu yerde kaldı.

Almanya ve ABD’deki madenlerin yahut 2010’da 33 madencinin 69 gün sonra kurtarıldığı Şili’deki madenin bilakis, Eynez madeninde değerli ömür odalarından bulunmuyordu. Ahmet’in çalıştığı tünel bir taraftan havalandırma tüneline bir taraftan da çıkış tüneline bağlanıyordu. Hava deveranı bu tüneller boyunca bir dizi tahta kapılarla sağlanıyordu. İbrahim ve Vedat madencilere çıkabileceklerini ancak daha evvel kullandıkları çıkış tünelini kullanamayacaklarını söylediler. Havalandırma tünelinin 200 metre aşağısında madendeki bir üst kademeye açılan bir geçit vardı. Madencilere bu rotayı kullanabilecekleri söylendi. Lakin duman çoktan sirkülasyondaki havanın aksi istikametinde havalandırma tüneline girmişti. Oldukları yerde sıkışıp kalmışlardı.

Karbonmonoksit bir madenciyi içerideki oksijen ölçüsüne bağlı olarak dakikalar içinde öldürebilir. Gereğince ağırsa, sırf üç beş nefesle ölmenize yetebilir. Lakin bu 40 madenci şanslıydı. Hafriyat makinesinin çalıştığı ve takviye ekipmanlarının karbonmonoksitin toplanacağı daha yüksek tavanlar oluşturduğu alandaydılar. Dumandan kaçarak madendeki başka kısımlardan buraya gelenlerle birlikte yaklaşık 140 kişi olmuşlardı.

Bir an evvel dışarı çıkmaları gerektiğini anladılar. Bir saat sonra artık endişelenmeye başladılar. Bu kadar süren neydi? Neden kimse durumu bildirmeye gelmemişti? Güvenlik uzmanı olarak çalışmış madencilerden kimileri ne olduğunu araştırmaya gideli uzun vakit olmuş ve geri dönmemişlerdi. Geçen her dakika daha fazla telaşa neden oluyordu. Madenciler çıkmayı düşündüler ancak oldukları yerde hava temizdi ve beklemenin daha düzgün olacağına hükmettiler. Duman güzelce artmaya başladığında, İbrahim pak havayı korumak için bir kapı kullanmayı önerdi. Madenciler de yaptıkları bu barikatın gerisine geçip, dua etmeye başladılar.

Tevrat bir aşağı bir üst gidip gelen ambulansların sirenlerini duyabiliyordu. İkindi vakti karısı onu güç bela uyandırmıştı. Soma Holding’in bir öteki kömür madeni olan Atabacası’ndaki gece vardiyasından sabah saat 9’da konutuna dönmüş, kahvaltı bile etmeden uykuya dalmıştı. Madendeki gaz miskinleştiriyordu, bazen 10 saatten fazla uyuyordu. Madenlerde bir kaza olmuş olmalı, dedi karısı. Çok fazla ambulans vardı.

Bölgede her birinde binlerce madencinin çalıştığı beş farklı kömür ocağı vardı. Herkes ambulansın hayra alamet bir şey olmadığını biliyordu. Tevrat Soma Holding’de çalışan bir arkadaşını aradı. Arkadaşı ona Eynez’de yangın olduğunu söyledi. Telefonlar gerçek düzgün çalışmıyordu, yardıma gereksinimleri olabilirdi.

Tevrat 28 yaşındaydı. Karısını ve oğlunu alıp Ordu’dan Soma’ya taşınmıştı. 16 yaşında inşaatlarda çalışmaya başlamıştı. Güzel de kazanıyordu, lakin seyahat gerektiren işler onu ailesinden aylarca ayırıyordu. Soma’da yaşayan amcası madencileri işe alan dayıbaşlarından biriydi. Birtakım dayıbaşları, emekçileri kredi kartı boçlarından kurtulabilecekleri yüksek maaşlar vaat ederek cezbediyordu. Birçok madenci kredi kartı faizi ödemelerinden kurtulamıyor ve sonunda kendilerini dışarıda yapacakları işlerden daha fazla kazandıran madende buluyorlardı.

Soma’ya gelmesi için Tevrat’ı amcası ikna etmişti. Tevrat günde neredeyse 12 saat süren o klostrofobiden nefret ediyordu. Ailesine günde en fazla iki saat ayırabiliyordu. Her ayın çalışmadığı tek gününde ise paklığa yardım ediyor ve pazara gidiyordu. Yılda bir kez tahminen ailece piknik yapabilirlerdi. Toplumsal hayatı yoktu, hatta bir hayatı yoktu. Tevrat’ın işi konveyör bandını yönetim etmekti. Bir defasında madendeki tehlikeler hakkında amirlerini uyarmış, lakin amirleri bağırarak onu açıkgözlülükle suçlamıştı.

Tevrat o gün evvel Soma Devlet Hastanesi’ne gitti, hastane madenci yakınlarıyla dolup taşıyordu. Çok kalabalıktı, lakin Eynez’deki madencilerden kimse yoktu. Tevrat da madene yanlışsız yola koyuldu.

Bir sonraki vardiyada çalışacak madenciler Eynez’e çoktan varmış, üstlerini değişmişti. Yüzlerce insan madenin girişinde dolanıyor, yardım için içeriye girmeye çalışıyordu. 700’den fazla madencinin yangın nedeniyle içeride sıkışıp kaldığını herkes biliyordu. Civardaki İmbat madeninden bir kurtarma grubu çoktan içeriye girmiş, öteki yedi takım ise giyiniyordu. Tevrat da onlara katıldı.

O gün dumanın görünmediği tek girişten madene inen kurtarma vazifelilerinin birçoğu sıradan maden emekçileriydi. İmbat’tan gelen yardım takımının oksijen tankları vardı ve öbür girişi kullanarak beş kişiyi kurtarabilmişlerdi. Fakat daha derinlere inmek için duman çok ağırdı, karbonmonoksit yoğunluğu da hayli fazlaydı. Tünelin dumandan temizlenmesi gerekiyordu. Yangının başlamasından birkaç saat sonra, bu birinci kurtarma operasyonunda fanların hava akışı aksine çevrildi, Tevrat da aşağıya inmeye hazırlandı.

Ahmet ve öbür madenciler tuhaf bir şey fark ettiler: geçitten aşağıya gelen duman üste da yöneliyordu. Tünelin başka ucundan gelen çığlıklar dumanın iki taraftan da girdiğini gösteriyordu. Madenciler yeterlice paniklemeye koşuşturmaya başladılar. Sıkışmışlardı. Göremedikleri karbonmonoksitin kendilerini ne vakit vurabileceğini bilmiyorlardı. Tünelde dumandan uzak bir köşede toplandılar. Hepsinin belinde bir gaz maskesi vardı, lakin yalnızca birkaçı maskelere güveniyordu: Maskeler eskiydi ve son kullanım tarihleri nadiren denetim edilirdi. Kimileri maskelerini taktı ve maskelerin içinde biriken kömür tozunu soludu. Ahmet kendi maskesinin dört yıllık olduğunu ve ona yalnızca 45 dakika yetebileceğini biliyordu.

Duman madencilerin yüzlerini ve ağızlarını yakmaya başladı. Ahmet sersemlemeye başladı. Ne olduğunu biliyordu. Birtakım madenciler diz çöküp yere oturdular ve zehirlenmemek için hızlarına çamur sürdüler, ağızlarını çamurla doldurdular, hatta çamuru burunlarından çektiler.

Ahmet havalandırma tünelindeki dumanın ortasında 20 kadar kişiyi gördü. Paniklemişlerdi. Maskesini taktı ve bir arkadaşının yardımıyla çırpınan birini daha evvel pak havanın olduğu alana çekti, lakin her yeri duman kaplamıştı. Madenciler sendeliyor, zehirlenmiş görünüyorlardı. Ahmet, Mühendis İbrahim’i maskesi boynunda yerde otururken buldu. Nefes alıyordu lakin burnundan kan geliyordu. Arkadaşı Ali konveyörün altında oturuyordu. Ona yardım etmeye yöneldi, bedeni buz üzereydi.

Ahmet de güçten düşüyordu. İbrahim’e tekrar baktı, yardım istiyordu, lakin İbrahim onun iki katı ağırlıktaydı. Yapabileceği bir şey yoktu. Geçitte ilerlerken, dumandan yere serilmiş adamların ortasında yürüdü. Kimileri Ahmet’in elini tutmak istercesine kollarını ona gerçek uzattılar. Amir Vedat’ın bakışları donmuştu, fakat yaşıyordu. Maskeler sebebiyle birbirleriyle konuşamıyorlardı. Ahmet işaret etti: Haydi gidelim. Üst. Daha fazla dumanın ortasına girip, üst yöneldiler. Yalnız kömür taşımak için kullanılan konveyöre ulaştılar. Onları dışarı taşıyabileceği umuduyla konveyörün üzerinde yatan madenciler vardı, öbürleri yerde yatıyordu. Çamurlu yerde yüzlerce sıçan ölüsü vardı. Ahmet, işte farelerin ve insanların kardeşliği, diye düşündü.

Yerüstünde madencilerin aileleri, jandarmalar, kurtarma takımları, polis memurları ve ilkyardım uzmanlarından oluşan binlerce kişilik kalabalık madenin girişlerinde toplanmıştı. Beşerler bağırıyor, itişiyor, feryat ediyor ve yanıt bekliyorlardı: Kimler madendeydi? O günün madenci listesi neredeydi? Kimse bilmiyor üzereydi. Madenden yüzü karalar içinde, öksüren, canlı bir madenci çıktığında kalabalıktan alkışlar yükseliyordu. Ne vakit sedye üzerinde bir ceset hantalca dışarı çıkarılsa, kalabalık cesedin çehresinde tanıdık bir özellik görebilmek için öne atılıyordu: saçın kısmı, kaşın kıvrımı, burnun dayanıklısı.

Öğleden sonra kimi adamlar Eynez’deki yangını anlatmak için köye geldiğinde Tuğba konuttaydı. Ahmet’in vardiyasının bittiğini ve madenden çıkmış olabileceğini düşünerek kocasını aradı, lakin telefonlar hâlâ çalışmıyordu. Ahmet’in anasını bulması için bir oğlanı tarlaya gönderdi.

Madene gitmek üzere köyde bir otomobil konvoyu oluşturdu, lakin köylüler Tuğba’yı yanlarına almak istemediler — çılgına dönmüştü ve bakması gereken bir bebeği vardı. Konvoy yola çıktıktan sonra motorlu bir adam konutun önünde durdu. “Hepsi öldü,” dedi.

Kömür madeni faciaları çoğunlukla ekonomik sistemdeki adaletsizlikleri meydana çıkarır. Büyüyen iktisadın bir mucize olarak anılmasına alışmış beşerler için Soma felaketi bir hesaplaşmaydı. TMMOB’un maden mühendisleri kısmı yöneticisi Ayhan Yüksel meyyit sayısını şöyle açıklıyordu: 301 kişi teknik bir arızadan ötürü değil, sistem nedeniyle öldü.

Geçtiğimiz yıllarda, devlet iktisadı zora düştüğünde Türkiye pazarlarını dışa açtı. 2000’lerin başında, yeni iktidara gelen Adalet ve Kalkınma Partisi IMF’ye olan 16 milyon dolarlık borcu ödeyebilmek için değerli kamu kuruluşlarını özelleştirmeye başladı. Tütün üretimini denetim eden İnhisar bunlardan biriydi, fiyat takviyesinin kaldırılması ve son özelleştirme Soma’daki üzere yüzbinlerce çiftçinin işlerini kaybetmesine yol açtı. Birtakım kömür madenleri de özelleştirildi, lakin Eynez’deki rödovans kontratı madenin aktif bir halde devlet denetiminde kalmasını sağladı. Hükümet bu yolla denetim altında tuttuğu büyük bir işletmenin bildiğini okumasına düpedüz göz yumuyordu ve büyük kârlar elde ediyordu.

Özelleştirmelerle Türkiye’deki sendikalar güçlerini kaybetti. 1960’larda sol esasen iki sendika etrafında toplanmıştı: DİSK ve Türk-İş. Türk-İş hükümete yakındı, DİSK ise daha radikaldi. Ordu mensupları 1980 darbesinde hükümeti ele geçirip hükümeti dağıttıklarında DİSK’i de parçalayıp sendikal faaliyetleri kısıtlayan yasalar çıkarmışlardı. Somalı madenciler hem maden şirketini hem de devleti faciadan sorumlu tutarken, Türk-İş’i de unutmuyorlardı. Yangından sonraki haftalarda bölgenin sendika yöneticileri, daha âlâ çalışma şartları konusundaki fiyaskodan sonra, madencilerin talepleri karşısında geri adım atmayı kabul ettiler. Yöneticiler, madencileri sendikanın direktiflerine uymadıkları vakit kovulabilecekleri fikrine alıştırmışlardı.

AKP, tahminen de ülkenin bugüne kadar gördüğü en iyi yönetilen siyasi parti olarak Türkiye’deki hayata hükmediyor: Mecliste çoğunluğa ve nüfusun yarısının dayanağına sahip, bunların ortasında birçok Soma madencisi de var. Madencilerin söylediğine nazaran Soma, son on yılda yavaş yavaş AKP’nin denetimine geçti. İşsizlik ofisi AKP ofisiydi, şayet bir dükkân açmak istiyorsanız AKP’ye oy vermek zorundasınız. “Evinize tadilat yaptırmak istiyorsanız bile AKP’ye oy vermek zorundasınız” diye latifesi bile yapılıyordu. Bunun yanı sıra şayet madende iş istiyorsanız, AKP’yi desteklemelisiniz. Soma madeninin genel müdürü Ramazan Doğru, AKP Belediye Meclisi üyesi Melike Hakikat ile evlendi. Madencilere nazaran kıymetsiz biriyken bir anda madeni işletmeye, Somaspor maçlarında en ön sıraya oturmaya başladı. Polis, hastaneler, lokal esnaf – AKP’nin Türkiye’deki hayatta oynadığı rol, onun bir siyasi partiden daha fazlasıymış üzere görünmesine yol açıyor. Madenciler, hayatlarını denetim eden bu şeye “ahtapot” diyorlardı.

Madenin dışından fotoğraflar her akşam televizyonda yayınlandı ve bunlar Türkiye’nin bugüne kadar gördüğü en acı dolu karelerden kimileri haline geldi: meyyit vücutlar, çığlık atan bayanlar, hıçkırarak ağlayan yaşlı adamlar. Lakin pek çok madencinin “katliam” dediği facianın akabinde, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan Soma’ya vardı. Gecikmesi bile sürprizdi: Başbakan halkın adamı değil miydi? Erdoğan otoriter fakat çoklukla parlak bir siyasetçi, yaşanan trajedi onun alışkın olduğumuz halde duygusal bir konuşma yapmasını, hatta gözyaşı dökmesini gerektiriyordu. Erdoğan’ın yazın cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kendisine birkaç oy daha getirmesi için bu trajediyi kullanarak milletin güçlü hislerine oynaması doğaldı.

Bunun yerine Erdoğan Soma için eleştirilmemesi gerektiğini beyan etti. Türkiye, tıpkı İngiltere’de 19. yüzyılda olduğu üzere, endüstriyel ihtilalini yaşıyordu ve gelişmekte olan her ülkenin yaşadığı meselelerden kimilerine katlanmak durumundaydı. Şöyle söyledi: ” İngiltere’de geçmişe gidiyorum, 1862 bu madende göçük 204 kişi ölmüş. 1866, 361 kişi ölmüş… İngiltere’de 1894 patlama 290 (kişi). Bakın Amerika, teknolojisiyle her şeyiyle… 1907’de 361 (kişi). Bunlar olağan şeylerdir.”

2010’da Erdoğan 30 kişiyi öldüren bir maden faciasından (Zonguldak Karadon Maden Ocağı) bu mesleğin “kaderi” olarak bahsetmişti. Erdoğan dindar bir adam, o yüzden onu bilhassa dini gericilikle ilişkilendiren seküler Türkler, bu tıp yorumları cehalet olarak yorumlamaya meylettiler. Pek çok kişi bunu basitçe vurdumduymazlık olarak gördü. Öte yandan, Erdoğan farklı bir şeyden, yükselişine başkanlık yaptığı kapitalist nizamın kutsal gücüne duyduğu inançtan bahsediyor gibiydi…

Tevrat oksijen tankı olmadan nefes alabiliyordu, ancak yaklaşık 1,5 kilometre yürüdüğü yol boyunca tankı sırtında taşıdı. Beş kişinin kurtarıldığı noktaya varması neredeyse yarım saatini almıştı. İlerledikçe konveyörün altında ve üstünde yatan cansız vücutları gördü. Madenci mi, yoksa kurtarma vazifelisi mi olduklarından emin değildi. Kendi hayatı için endişelenmeye başladı.

Madenin derinliklerinde amirleri bir ortaya toplanmış halde buldu. Tevrat’a ve başkalarına buyruklar verdiler: Bu ana yoldan yaklaşık 150 metre aşağı inin, S Paneli’nin girişini göreceksiniz. Birçok madencinin oraya sığındığını varsayım ediyorlardı. Tevrat maskesini taktı, konveyörün altından S Paneli’ne yöneldi. Madenin geri kalanına nazaran orası karanlık değildi. Düzinelerce lamba tavana dönmüştü, oda yerden aydınlanıyordu. Tevrat, cehennemin görülmemiş ışığı, diye düşündü. Işığın kaynağı yerdeki madencilerin baretlerindeki fenerlerdi.

Çok fazla ceset vardı, tahminen yüz adet. Birisi cesetleri öylesine tek tek fırlatıp üst üste yığmış üzereydi. Alan gereğince geniş olmadığından madenciler bayılmış, düşmüş ve üst üste yığılmıştı. Kimilerinin avuçları dua eder durumda, üst bakıyordu. Yığın o kadar karman çormandı ki, birinin yüzünü görebilmek için ötekinin bacağını kaldırmak gerekiyordu. Kurtarma takımındaki kimi madenciler bu manzaraya dayanamayıp orayı terk etti. Oksijen maskesinin içine kusarsanız, siz de ölebilirdiniz.

Tevrat kaygılıydı, gaz her yerde olmalıydı. Kurtarma takımındakiler hareket eden bir baş lambası görünce adama hakikat koştular. Bedeni sıcaktı. Odadan 150 metre kadar dışarıya sürükleyip, havanın daha pak olduğu ve daha fazla kurtarma takımının bulunduğu alana getirdiler. Tevrat yine içeri girdi.

Kendilerini kol ve bacak yığınının ortasında yine atan grup, yerdeki vücutların ısısına bakıyordu. Hangi kolun hangi vücuda ilişkin olduğunu anlamaya çalıyorlardı. Biri dışında hepsi buz üzereydi. Onu da yığından çıkarıp dışarı taşıdılar.

Tevrat diğer bir rampadan öteki bir tünele koştu. Daha fazla ceset bantların üzerinde ve yerdeydi. Birisi, “burada canlı kimse yok,” dedi. Bu kadar çok meyyit varsa, çok daha fazlası olabilirdi.

O gün birtakım mucizeler de yaşandı. Örneğin, hafriyat makinesinin bulunduğu ve Ahmet’in de çalıştığı alandan yaklaşık yüz kişi kurtarıldı. Lakin Tevrat oraya vardığında yerde ve konveyörün üstünde 20 kadar ceset de buldu. Gaz maskesi boynunda asılı olan İbrahim de onlar ortasındaydı. Havalandırma tünelinden kaçmayı denerken hayatlarını kaybetmişlerdi.

Bir noktada Tevrat maden girişinin yakınlarındaydı, madencileri taşıyan konveyör bandını yönetim etmeye gitti. Bant, cesetleri insanların taşıdığından daha süratli taşıyordu. Cesetler dışarı çıkarılıyor, ambulansa alınıyordu. Başka tarafta cesetler üst üste yığılmıştı. Akciğerleri patladığından, kimilerinin yüzlerinde kan vardı. Başkalarının elleri, derileri, botları yanmıştı. Tevrat ve öbürleri, dışarıda kalabalığı sakinleştirmek ve ivedisi olan kurtarma grubunu rahatlatmak için madencilerin yaşıyor olabileceği izlenimini vererek cesetlerin üzerine battaniye seriyor, yüzlerine oksijen maskeleri takıyordu. Felaketin akabinde, birçok kişi cesetlerin ağızlarına oksijen maskesi takan resmi kurtarma takımlarını sigorta masraflarından dolayı gerçek meyyit sayısını saklamakla suçladı. Tevrat’a nazaran konveyörün üstünde dışarı çıkarılan ceset sayısı operatörlerin altından kalkamayacağı kadar fazlaydı.

O gece madendeki yangın sürdü. Kurtarma takımları geceyi orada geçirdi ve ölülerin üzerine serilen battaniyelerin altında uyudular.

Erdoğan nihayet Soma’ya ulaştığında, hareketçilerle yüzleşmek zorunda kaldı. Eylemcilerden kaçacak bir yer arayan Başbakan, Linyit Otel’in altındaki bir markete sığındı. Bu sırada genç bir adam onu yuhaladı. Basında çıkan haberlere nazaran Erdoğan, “Başbakan’ı yuhalarsan, tokadı yersin!” dedi. (Erdoğan’ın bir danışmanı sonrasında bunu yalanladı) Akabinde Başbakan’ın yardımcılarından biri yerde yatan bir eylemciye tekme atarken fotoğraflandı. Erdoğan tarafından görevlendirilen polis birlikleri daha evvelce tekraren kalabalıklara saldırmış ve biber gazı sıkmıştı, lakin yeniden de devlet vazifelilerinin insanları şahsen tekmelediğini, Erdoğan’ın sokakta kameraların önünde yas tutan sıradan insanları aşağıladığını ve tehdit ettiğini görmek bir şok tesiri yaratmıştı.

Bu olaylar kısa bir an için hükümet düşebilir üzere hissettirdi. Elbette ki bu durum, tüm insanların içindeki öfkeyi ateşleyebilecek cinsten bir endüstriyel faciaydı. Lakin üç ay sonra halihazırda on iki yıldır başbakan olan Erdoğan, 4 yıllığına cumhurbaşkanı seçildi. Bu sonuç bekleniyordu, çünkü tanınan bir önderdi. Popülerliği kısmen kendi liderliği boyunca Türkiye’nin gelişiminden, kısmen de karşısına çıkan tüm muhalefeti bastırmasından kaynaklanıyordu. Türkiye üzere bir ülke 19. yüzyılda Britanya endüstrisinin yaşadığı üzere bir çocukluk evresi geçiriyor olabilir ve Erdoğan bu ihtilalin musibetten uzak geçirilemeyeceği konusunda haklı da olabilir. Fakat 19. ve 20. yüzyılda Britanya ve ABD’de, globalleşme ve kapitalizmin ezici güçler hâline geldiği 21. yüzyıl Türkiye’sine göre, ıslahata dayanak olan daha güçlü etkenler mevcuttu – sendikalar, özgür basın, güçlü muhalefet partileri, Komünizm korkusu. Sıradan beşerler bir boşluğa bağırıyormuş üzere hissediyorlardı.

Soma’ya gösterilen ilginin büyük bir kısmı, başta ülkedeki Kürt nüfusla ilgili gerginlikler ve hükümetin binlerce IŞİD militanının Suriye hududundan ülkeye girmesine müsaade verdiğine dair savlar olmak üzere, Türkiye’nin daha geniş çaplı jeopolitk meselelerinin gölgesinde kaldı. Buna karşın Soma Holding’e açılan davalar sürdü. Kasım 2014’te aksiyoncular 8 şirket yöneticisinin yargılanması ve karar giymesini talep etti, bu sırada maden yetkililerinin, mühendislerin ve güvenlik işçisinin de ortalarında bulunduğu 29 çalışan taksirle adam öldürmek cürmünden yargılanmaya bnaşladı. Soma savcısının Eylül raporunda, Eynez madeninde 20 başka ihmal ortaya çıkarıldı: yetersiz havalandırma, yanıcı ekipman, yetersiz personel eğitimi, gaz sensörü eksikliği, maden içerisinde yetersiz telefon sistemi, yanılgılı gaz maskeleri, tamamlanmamış yangın kaçış planı. Yangına vakit zaman patlamalara yol açan metan gazının mı, karbon monoksit yayan kömür oksitlenmesinin mi sebebiyet verdiği hâlâ bilinmiyor. Bununla birlikte Maden Mühendisi Ayhan Yüksel, “Aşırı üretim nedeniyle içeride olması gerektiğinden fazla personel vardı” formunda bir açıklama yaptı.

Kasım ayında tüm siyasi partilerin temsilci bazında bulunduğu bir meclis araştırma kurulu oluşturuldu. Kurulun raporunun sonuçları ortasında, yetkililerin daha fazla kömür üretimi yapma baskısı altında güvenlik tedbirlerine itina göstermediği argümanı yer aldı. Fakat, Soma’daki şartlar hakkında meclisi yıllardır uyaran ana muhalefet partisi milletvekili Özgür Özel, AKP’nin başını çektiği araştırma komitesini, madencilik lisanslarının verilme ve denetlenmesindeki şeffaflık eksikliği ve hükümetin yoksul insanlara kömür dağıtması üzere makûs maden şartlarına sebebiyet veren geniş sistemsel meseleleri araştırmayı reddetmekle eleştirdi. Özel, “Bu mevzular hakkında konuşmak istediğinizde, engelliyorlar” dedi. Erdoğan’ın makamı tarafından bu savlar reddedildi.

Meclisten bir “Soma Yasası” da geçti. Personellerin taleplerinin, altı saatlik vardiyalar, emeklilik yaşının düşürülmesi, ölen çalışanların ailelerinin borçlarının silinmesi ve fiyatlı müsaade üzere bir kısmı karşılandı. Lakin Özel Türkiye’deki madenlerin hala inançlı olmadığına inanıyor: “Ölenlerin ailelerine verilen kelamların birçoğu tutuldu. Mesken ve para verdiler. Maden çalışanlarının temel haklarıyla ilgili az da olsa uygunlaştırma yapıldı. Lakin madenlerin güvenliğine dair hiç bir kelam tutulmadı.” Devletin kömür üretimini özel şirketlere ihale etmesi ve özel şirketlerin de taşeron firmalar kullanarak işi dağıtmasının, sorumsuzca ve yıkıcı bir sistem olduğu da tenkitler ortasında.

Özel’in sözlerine nazaran, Soma faciasından beri 30 maden emekçisi daha Türkiye madenlerinde hayatını kaybetti. Ekim sonunda 18 maden emekçisi Ermenek’teki bir madeni su basması sonucu boğularak öldü. Buna cevaben hükümet, iş güvenliği yasasında bir güzelleştirme yapma kelamı verirken, muhalefet partileri Enerji Bakanı Taner Yıldız’ın istifasını talep ettiler. Ayrıyeten bu ay, kömürle çalışan bir termik santral imali için küçük çiftçilere ilişkin 6000 zeytin ağacının yasa dışı olarak kesilmesiyle Soma’da protestolar tekrar alevlendi. Çiftçiler zeytinlik yerini işgal ettiğinde, santralin sahibi şirketin güvenlik vazifeleri tarafından dövüldüler. Bu inşaat şirketi, Kolin Group İstanbul’da tartışmalı bir biçimde üretimine başlanan ve AKP’nin dünyanın en büyüğü olacağını vaat ettiği üçüncü havaalanını inşa etmek üzere devlet tarafından görevlendirilen bir şirketler kümesinin da kesimiydi.

Soma’daki madenciler olayların sarsıntısını hâlâ atlatabilmiş değiller. Hayatlarının bir kıymeti olmadığını hissettiklerini söylüyorlar. Tevrat, Eynez’de geçirdiği günlerden sonra sonunda meskene dönmeye hazır ve Soma’ya giden 17 kilometrelik yolu yürümeye başladı. Geçen bir otomobil onu denetim noktasına kadar bıraktı. Ayaklanmalardan korkan AKP, polisi insanları Soma’ya sokmamak üzere görevlendirmişti. Tevrat bir polis memuruna yaklaştı. Görünüşünden bir maden personeli olduğu anlaşılıyordu.

“Bir araç beni meskene götürebilir mi, ya da açın yolu geçeyim,” diye sordu.

“Hayır, yolu açamayız.”

“5 gündür madendeyim, konuta gitmek istiyorum.”

“Açamam.”

Tevrat durumu anlamadı. Öbür bir polis memuru yaklaştı.

“N’oluyor burada?”

İlk memur başıyla Tevrat’ı göstererek, “Bu geçmek istiyor.” dedi.

“Bu!” diye bağırdı, Tevrat. “Sen kime bu diyorsun?”

Ahmet madendeki son dakikalarında neredeyse bayılıyordu. Vedat’ın da, onun da yüzünde maske vardı ve bağlantı kuramıyorlardı. Çok sefer ortalarından biri durup, mevti beklemeyi düşünüyordu. Ancak birbirlerini ileri yanlışsız ittiler. Her 10 metrede bir durdular, sonra yürümeye devam ettiler. Ahmet’in tek düşünebildiği bu dünyada tek sahip olduğu şeylerdi: Tuğba ve üç gün sonra birinci doğum gününü kutlayacak His. Şayet kurtulup, ailesini görebilirse bir daha asla madene girmemeye yemin etti.

Tam dört kurtarma görevlisinin yanlarında belirdiği sırada Ahmet ve Vedat parçalanmış bir duvarın çatlaklarının ortasından sızan dumanı gördüler. Ahmet bunun kendi çalışma bölgesini basan dumanın kaynağı olabileceğini düşündü. İçinde büyüyen tuhaf bir güç hissetti, Vedat ve kurtarma görevlileriyle birlikte kenarda duran eski bir tahta kapıyı alıp, çökmüş kısmın üzerine yerleştirdiler. Ahmet çıkardığı gömleğiyle duman sızan deliklerden birini tıkadı. Akabinde Ahmet ve Vedat parıldayan gün ışığına hakikat yürümeye devam ettiler.

Gece geç saatlerde Tuğba bir çığlık kopardı. Kocasının yüzü televizyondaydı, yaşıyordu. Ahmet üzerinde sırf bir şortla, yaslı kalabalığın ortasında belirdi. Kalabalığın ortasından geçerken, yorgun düştü. Tüm giysilerini yırtıp atmıştı, botlarını bile. Tek bir şeye tutunmuştu madende mahsur kaldığı beş saat boyunca. Birkaç ay evvel, soyunma odasında bir yöneticiye ilişkin beyaz bir baret bulmuştu. Sıradan çalışanlar basitçe kırılan sarı baretler takıyorlardı, lakin yetkililerin beyaz baretleri daha sağlamdı. Ahmet bu baretlerin Almanya’da yapıldığını düşünüyordu. Ahmet o baretten bulmuş ve yangın gününe kadar daima o bareti takmıştı. Madenden çıkarken öleceğini zannettiği anlarda bile beyaz baretine tutunmuştu. O bareti bırakmayacaktı.

---

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Suzy Hansen’in New York Times Magazine’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.