Umut Sarıkaya ve nostaljinin travması

Umut Sarıkaya’nın karikatürlerini Penguen ve sonrasında Uykusuz yıllarında izledim. Sarıkaya bir müddettir tek kalem takılıyor. Neredeyse tamamını tek başına yazıp çizdiği üç aylık N’aber isminde bir mecmua çıkarıyor(du). Mecmuanın her sayısı için ortaya koyduğu emek benim ölçümle 250-300 sayfalık bir romanı tamamlamaya eşdeğer… Tam vakitli olarak bununla uğraşıyor olsa bile insanın bu türlü bir odaklanma ve süreklilik sağlamak için olağan olmaması gerekiyor. Aslında çizdiklerine bakılırsa Umut Sarıkaya “normal” değil… Üstelik bu olağan olmama hali tam olarak norm’un kendisiyle sıkı sıkıya kurulmuş bağlarla, adeta olağan olana yapışıp onu emerek tüketmekle tanımlanabilecek bir şey…

Birçok mizahçı üzere Sarıkaya’nın da kendine has bir formülü ve bu formülün uygulanması için başvurduğu kısıtlı ve epeyce tanıdık bir gereç kaynağı var. Nostalji ve gündelik hayatın süfli korkuları. Gerçi nostalji günümüz mizah ve edebiyatının artık tabanını kazımacasına istismar ettiği bir alan, 80’lerde 70’lerde nihayet 2000’lerde çocuk olmak üzere hususlar tekraren işlendi. Periyot romanının yerine anlatıcı arşivler oluşturmaya yönelenler oldu. Orhan Pamuk’un Masumiyet Müzesi bu işin doruğudur sanırım, hatta Yetenekli Ünsal Eriş, Barış Bıçakçı ya da Barış Balcıoğlu üzere görece genç yazarlarda bile nostaljinin ne derece iştah açıcı bir alan olduğu görülebilir.

Bu ilginin nereden kaynaklandığı başka problem, herhalde vaktin geçişi karşısında ağır kalan bir milletiz, bir türlü çocukluğumuzdan kurtulamıyoruz. Ya da kim bilir, tahminen de günümüz entelektüelinin siyasi adaletin çöktüğü bir periyotta kendini doğrulamak için çocukluktan öbür sığınağı kalmadığından bu türlü oluyor. Gündelik süfli dertlerin mizah alanında işlenmesinin ise çok daha eski, tahminen Leman’ın birinci yıllarına kadar uzanan bir geçmişi var. 90’lı yılların bütününü dolduran “tespit” mizahını anımsayalım, Kıllanan Adam’ı, Zıçan Adam’ı, Tilbe’yi… Cem Yılmaz bu çanağı tabanına kadar sıyırarak bir servet yaptı. Haliyle Umut Sarıkaya’nın, aslında meslektaşlarının da birçoklarının beslendiği bu şapkaya elini sokması şaşırtan değil.

“Herkes kendini kurtarır olan sana olur”

Ancak şapkadan çıkardığı şey muhakkak bambaşka… Birinci bakışta Sarıkaya da bu gereçten birebir naif, sevecen, sempatik, velhasıl bir antikacının vitrinine koymaya uygun şeyleri yaratıyor diye düşünebiliriz. Halbuki Sarıkaya, seçimlerindeki travmatik izlerle ötekilerden ayrılıyor. Sarıkaya’nın en sempatik karikatürlerinden birini hayal edelim. Che Guevera, devrimci arkadaşlarıyla yolda, ancak kanılara dalmış. Düşünme balonunda başı örtülü bir bayan var. Sarıkaya’nın sıkça yineleyeceği, saklama kabı fetişisti “Kadın Anam” bu. Bayan Anam, Che’ye şu öğüdü veriyor: “Herkes kendini kurtarır, olan tekrar sana olur.” Güldüğümüz lakin üstünde pek baş yormadığımız bir karikatürdür bu. Sarıkaya, nostalji kovasına elini sokmuş, lakin herhalde omzuna kadar daldırmış olmalı ki, tatlı bir obje yerine bir tarih cümlesiyle çıkmıştır: “Herkes kendini kurtarır, olan tekrar sana olur.”

Alelade görünen ve tahminen de bizim jenerasyonun çocuklarına tekraren söylenen bu cümle 12 Eylül’ün öncesinin ve sonrasının karanlığını eşit derecede görmüş, kente tutunmuş lakin kentlileşememiş orta-alt sınıfın çocuklarına tekraren yinelediği bir hayatta kalma parolasıdır. Politik olarak felç olmanın hayatta kalma stratejisine dönüştüğü yılların travmatik nostaljisi Che Guevera’nın simgeleşmiş lakin yozlaştırılmış devrimciliğinin fotoğrafına çakılmıştır üstelik. Sarıkaya, bu formülü, nostaljinin sevecenliğine sığınarak zalimce uygular. Bakunin, Marx, Kafka… Hepsi bu kıymet yıkımının kurbanları olur. Sarıkaya, keskin ve kararlı bir nihilisttir. Yıkıcı olmaktan kaçınmaz. Uzlaşmaz ve gerçek bir mizahçı olarak oklarını herkese ve her kısma yöneltir. Sarıkaya’nın dünyasında Che Guevera’nın klişeleşmiş imajına tutunmakla anne kelamı dinleyip konformizme çekilmek ortasında bir fark yoktur.

Nostaljinin ve gündelik tasaların öbür mizahçılarda nasıl işlediğini gözlemleyerek Sarıkaya’nın gidiş yolunu tahminen daha kolay ayırabiliriz. Uykusuz’da, “Sandık İçi” köşesini çizen Ersin Karabulut’un materyali de büyük ölçüde nostaljiydi. Karabulut, periyodun edebiyatına daha yakın bir iş çıkarıyordu. Çocuklukla yetişkinlik çağları ortasındaki anlayış farklarını ortaya koyarak bir çeşit olgunlaşma anlatısı oluşturuyordu. Bildungsroman’ın karikatürdeki karşılığı üç aşağı beş üst bu türlü bir şey olabilirdi tahminen, öte yandan Karabulut’un çizgi-dizisindeki persona eleştirel olmak için ziyadesiyle naifti ve geçmişte kalan “tespit” mizahçılığının uzlaşmış bir varyasyonunu üretiyordu. Yiğit Özgür de çizgileştirilmiş mecnun fıkraları ve söz oyunları yaratarak ün kazanmış bir mizahçı. Tahminen bu isimlere Özer Aydoğan’ı da tarih klişelerine olan merakı nedeniyle dahil edebiliriz. Bu çizerlerin hepsi kendi mizah modelleri içinde bir muvaffakiyet seviyesini temsil eder, fakat nostaljide ve gündelik ömür telaşlarında büyük ölçüde yöneldikleri şey klişelerdir. Sarıkaya da klişelerden sıklıkla yararlanır, tekrar de bunları sürece biçiminde travmaya dokunan bir nokta vardır.

80’lerde çocuk olmak ve “Ağlama Melis!”

Sözgelimi Sarıkaya için nostaljik merak sıkça işlenen bir alay bahsidir. “80’li yıllar partisi” izleğinde diyebileceğimiz birkaç karikatürü vardır. Hepsinde bu nostaljinin yöneldiği dünyayı boşa çıkaran, nostaljik tavra sarılan bireyi de hafife alan bir incelik vardır. Farkı berraklaştırmak için tahminen nostaljinin karşısında travma kavramını biraz deşmek yerinde olacak: Travma, bir anıyı unutulmaz kılan acılı bir tecrübeden fazlasıdır. Travmadan sonra, yalnızca beyninize bir klişenin çivisi çakılmış olmaz, travma bütün bir fikir biçiminizi tesirler.

Yiğit Özgür’ün “amatör olarak dinle ilgilenmek” ya da “hafifletici sepetler” esprileri fevkaladedir, yeniden de bunlar travmanın içinden yaratılmış üzere görünmezler. Özgür, sağlıklı bir aradan gördüklerini mizahlaştırmıştır. Sarıkaya’nın karikatürlerinin öne çıkanlarında ise sonuca kavuşmamış bir çatışma açıkça görülür. “Ağlama Melis” esprisini anımsayalım örneğin, bir jenerasyonun gençleri ortasında kopuşu daha keskin ne gösterebilir? Günümüzün siyasi aykırılıklarının da halka yansıyan bir tablosu değil mi bu? Sarıkaya’nın “nurcu abiler” için çizdiği kolormatik gözlükler ya da ANAPlı bir arkadaşından gördüğü düzgünlüğü unutamayan Bakunin’in gözyaşları ihtilalin artık bir ihtimal olmayışına gülüp geçmekten diğer nedir?

Umut Sarıkaya’nın mizahından sonra nostaljinin bir banal edebiyat kaynağı olarak kuruyup gitmesini beklerdim. Tahminen de gelecekte Sarıkaya da bir nostalji sanatkarı olarak anımsanacak ve bu yazıdaki görüşlerim de yaygın yüzeyselliğin yükü içinde sönüp kaybolacak. Sarıkaya’nın çizdiği, Faulkner’ın meşhur kelamına atıfla, geçemeyen geçmiştir. Sarıkaya’nın çemçük ağızlı karakterleri de anımsamayı coşturur, çalışkan ve eleştirili bir anımsamayı. Nostaljinin mayhoş ışıklı ofisine uğramadan geçmişe dönüp bakmanın bir yolunu ortaya çıkarır. Bu tıpkı vakitte edebiyatçılara ve edebiyat eleştirmenlerine de tutulmuş bir ışıktır. Aynaya bakarken “geçmişimi s.kiyim” diyebilmeyi ister.

Kaynak: edebiyathaber.net