II. Dünya Savaşı sırasında Nazilerin ele geçirdiği çabucak her yerde Musevilerin imha edilmeden evvel tecrit edildiği gettolar kurulmuştu.
Bu, Hitler’in Avrupa’yı Musevilerden “kurtarmaya” yönelik tahlilinin bir kesimiydi. 340 hektarlık bir alanı kapsayan Varşova Gettosu’na ise 1942’ye kadar yaklaşık 500 bin Yahudi doldurulmuştu. 1942 yazından itibaren her gün 5 binden fazla Yahudi Treblinka’daki imha kampına gönderiliyordu.
Treblinka’dan kaçabilen birkaç Yahudi sayesinde, gettodan sürülenlerin direkt gaz odalarına gönderildiği Varşova Gettosu’ndaki yeraltı örgütünce öğrenilmişti.
18 Ocak 1943’te bir gemiyi dolduracak sayıda Yahudi’yi almak üzere gettoya giren Almanlar bâtın Yahudi Muharebe Örgütü’nün (ŻOB) silahlı direnişiyle karşılaştı. Örgüt, Hitler’in niyetini ve metotlarını biliyordu. Sokak çarpışmaları dört gün boyunca sürdü ve yaklaşık 50 Alman ile çok sayıda Yahudi hayatını kaybetti. Çarpışmalar sırasında da ŻOB kimi Alman silahlarını ele geçirmeyi başardı. Almanlar geri çekildiler ve Nisan ayına kadar imha kampına nakil sürecini durdurdular. Museviler ise bu süreyi gettoyu müdafaaya hazırlanarak geçirecekti.
19 Nisan 1943’te, Naziler Varşova’daki Yahudi gettosuna tekrar saldırdı.
Bir evvelki yaz, yaklaşık 300 bin Varşovalı Yahudi’yi Treblinka imha kampına vefata göndermişlerdi ve Avrupa’nın en büyük Yahudi gettosunu boşaltmak üzere geri dönmüşlerdi. Lakin Museviler bu sefer Almanların hiç beklemediği yoğunlukta bir direniş gösteriyorlardı. Yaklaşık bin Yahudi direnişçi karşılarındaki 2 bin Nazi askeriyle tam dört hafta boyunca savaşacaktı. Bu, “Varşova Getto Ayaklanması” olarak bilinen, soykırım mühletince Musevilerin gerçekleştirdiği en büyük direniş hareketiydi.
Varşovalı Museviler bu direnişin son bahtları olduğunu biliyorlardı. Nazilerin karşısına beklenmedik büyüklükte bir ayaklamayla dikilmişlerdi.
Nazilerin cevabı ise bütün gettoyu yakıp yıkmak olacaktı. Museviler, ellerindeki tüfekler, el bombaları ve Molotof kokteylleriyle düzinelerce Nazi’yi öldürdüler ve yaraladılar. Hatta Muranowski Meydanı’ndaki Nazi karargâhını da ele geçirdiler. Lakin Naziler bir mühlet geri çekildikten sonra daha fazla cephane ve askerle geri döndüler ve gettodaki her binayı teker teker ateşe verdiler. Ayaklanmanın başkanlarından Marek Edelman, yıllar sonra “Almanlara değil alevlere yenildik,” diyecekti. Alevler, Yahudi kültürünün en büyük merkezlerinden Varşova’da gökyüzünü kapkara hâle getirmişti. 16 Mayıs’ta sona eren Ayaklanmada 13 bin Yahudi hayatını kaybetti, 56 bini de sürüldü.
Polonya hükümetinden Szmul Zygielbojm, dünyanın bu katliamı büyük ölçüde görmezden gelmesine katlanamayanlar ortasındaydı.
Sosyalist Szmul Zygielbojm, ayaklanma sırasında daha evvel sürgüne gönderildiği Londra’daydı. Nazilerin halihazırda Avrupa genelinde bir yıldan fazla müddettir gerçekleştirdiği soykırım karşısında sessiz kalmayı reddediyordu. Varşova’daki trajedi Birleşik Krallık ile Amerika Birleşik Devletleri’nin gerçekleştirdiği Bermuda Konferansı’nda büyük ölçüde görmezden gelinmişti. Zygielbojm, Varşova’yı terk edemeyen karısı ve kızı ayaklanma sırasında Naziler tarafından öldürülünce, 10 Mayıs 1943’te ölümcül dozda sodyum amital alarak intihar etti. İntiharıyla dünyanın ilgisini Varşova’ya çekmek niyetindeydi. Geride bıraktığı mektubunda ise şunları yazmıştı:
Polonya’da bütün Yahudi ulusunun katledilmesi cürmünün mesuliyeti herkesten evvel bu katliamı gerçekleştirenlere düşüyor; fakat dolaylı olarak bütün insanlığın, bugüne dek katliamı durdurmak için hiçbir önemli adım atmayan Müttefik Devletler’in halklarının ve hükümetlerinin de üzerinde. Polonya’da hayatta kalan son Museviler de öldürülürken, onların bir sözcüsü olarak yaşamayı ve sessiz kalmayı sürdüremem. Varşova Gettosu’ndaki yoldaşlarım son kahramanca savaşlarında ellerinde silahlarıyla hayatlarını kaybettiler. Onlar üzere, onlarla birlikte ölmeye müsaadem yoktu fakat onlarla birlikte onların toplu mezarına aitim. Vefatımla, dünyanın izleyerek ve Yahudi halkının katledilmesine müsaade ederek gerçekleştirdiği eylemsizliğe karşı en temelli itirazımı söz etmek istiyorum.
Kaynaklar: All That Is Interesting, Jewish Virtual Library
