Vizontele sinemalarında Yılmaz Erdoğan’ın çocukluğunu oynayan Şenol Bali, şimdilerde gazetecilik yaparak hayatını sürdürüyor. Bali, Erdoğan ile bağlarının Roboski katliamını anlatacak bir sinema için takviye istediğinde aldığı hayır yanıtıyla bittiğini ve Erdoğan’ın sinemalarıyla katliamların asıl sorumlularını aklayarak devrimcileri itibarsızlaştırdığını söylüyor. Bali, oyunculuk hayatını Van Aktüel’den Oktay Candemir’e anlattı. Bize de aktarmak düştü.
Yılmaz Erdoğan ile nasıl tanıştınız?
Edremit’e bağlı Bakımlı köyü ilkokulunda İzmir’li iki idealist öğretmenimizle birlikte tiyatro kümesi kurmuştuk. Köyden arkadaşlarla bir ortaya gelip yılda bir çocuk tiyatroları çıkarıyorduk. İşin sanatsal boyutunu çok da önemsemediğimiz oyunlarla Van bölgesinde düzenlenen turnede birinci olmuştuk. Daha sonra gibisi oyunları Hakkari, Bitlis üzere etraf vilayetlerde sahnelemeye başladık. Tiyatronun ne olduğunu çok da bilmeden tiyatrocu olmuştuk anlayacağınız. O sırada Vizontele sinemasının çekileceği söylentileri dolaşmaya başlamıştı yörede. Oraya gelecek ünlüleri göreceğimizin hayalini kurarken öğretmenlerimiz bir sabah tekrar bizleri prova var diye acil çağırması üzerine birimiz tarladan başkamız koyun otlatmayı bırakıp okul yolunu tutmuştuk. Okula vardığımızda Levent öğretmen bugün özel bir prova yapacağımızı ve bunu dışarıdan gelen birkaç konuğun de izleyeceğini söylemişti. Çok da değerli değildi bizler için, her zamanki rahatlığımızla çıktık oyunu baştan sona oynadık. O orta öğretmenlerimizin konuk dedikleri şahıslar oyunu baştan aşağı kameraya almaları biraz tuhaf gelmişti. Oyun bitti, konuklar de ayrıldılar okuldan. Dönüp öğretmene neden kayıt aldıklarını sorduğumuzda gülerek ve gururlanarak çekim yapanların Yılmaz Erdoğan’ın grubundan olduğunu, sinemada oynamaları için yöreden çocuk oyuncu aradıklarını ve yemek yedikleri bir işletmede tesadüfen tanıştıklarını söyledi. “Ricamız üzerine gelip sizleri gördüler, gidip çektiklerini Yılmaz Erdoğan ile paylaşıp bize geri dönecekler iki hafta içinde,” dediğinde hepimizin yüzünde şaşkınlık ve sevinç ortası bir his belirmişti. Heyecan ve merakla iki hafta gelip geçmişti. Biz de o orta köyün Gevaş’a yakın olması nedeniyle sinemanın çekileceği setin inşa çalışmalarını izliyorduk gizlice. Böylelikle seçilmemiz durumunda gideceğimiz yere dair bir şeyler olurdu bizde. Zira işin nasıl olacağını, nelerle karşılaşacağımızı hiç de kestiremiyorduk. Ve nihayet bekleyişimizin üçüncü haftasında öğretmenlerimiz arandı ve ben, Sinan ve Şahin diye iki arkadaşın daha seçildiği söylendi kendisine. Gelen habere duyduğumuz şaşkınlıktan sevinmeyi bile unutmuştuk. Gelen haberden sonra ömrümüzün değişeceği hissi uygunca yerleşmişti içimize. Neyse ki uçak biletinin ayarlandığı gün neredeyse her anı hayatımızda bir birinci olacak yeni bir tecrübenin kapısından içeri girdik. İstanbul üzere devasa bir kenti doyasıya gezmenin yanı sıra senaryo üzerine tüm oyuncuların katıldığı prova çalışmalarından sonra daima birlikte tekrar Gevaş’a döndük ve sinema çekimlerine başladık.
1990’lı yıllardaki Erdoğan ile daha sonra ünlenen Erdoğan ortasında ne üzere değişiklikler gördünüz?
2000 yılının başında tanımıştım, tanır tanımaz da geçmiş periyotlarında yapıp ettiklerini öğrenmeye, yazıp çizdiklerini okumaya, izlemeye başladım. Her Kürt bireyinin mütemadiyen yaşadığı çelişkilerden güzel faydalandığı devirlerdi bahsettiğim bu devir. İki toplum ortasındaki uyuşmazlıkları, çelişkileri yahut absürt olayları ustalıkla devşirebiliyordu. Hatta yazın gittiği Hakkari ve okul okuduğu Ankara ile simgeleştirdiği iki başka ömür ortasındaki gel-gitleri formel olarak âlâ kullandığı ve bunlardan değerli şeyler çıkardığını hepimiz biliriz. Ve çoğumuz hayranıydık. Lakin bunu yaparken daima bir “izleyici” durumundaydı. Sanatçı yahut aydın kişinin zulüm ve ezmenin olduğu yerde “yargısız” durması yahut “taraf” olamaması yahut kendisini “taraf” kılacak her türlü aksiyon ve telaffuzdan kaçınması onu bir müddet sonra üstte bahsettiğimiz onu var eden çelişkinin yahut absürt olanın kuyusuna attı. Sanatsal üretimi için değerli gereçler damıttığı iki coğrafya ortasındaki yarık kendisini de bir manada içine çekmiş, yutmuştu. Kendisini emzirip büyüten kelam konusu çelişkiler bu sefer kendisini hapsetmiş vaziyete gelmişti. Bu vaziyet 2000 yılında başlayan sinema hayatında da karşılığını buldu. Birincinin çekilen Vizontele’deki Kıbrıs Askeri Harekatı’na yahut Vizontele Tuuba sinemasında ele aldığı 1980 darbesi üzere yakın Türkiye tarihinin seyrini belirleyen iki kıymetli bahiste tahminen çok şey anlattı, lakin toplumun sesiyle olayların gerçek müsebbiplerine bir şey söylemedi. Anlattığı şeyler de yuvarlak ve sorumluları gözden kaçırarak onları paklar mahiyetteydi. Türkiye tarih seyrini değiştiren iki kırılma noktasını anlatmak lakin anlatırken efendiye halel getirmemeye uğraş göstermek şöyle dursun, kendisini var eden coğrafya üzerindeki baskı ve şiddete dair de bir itirazı olmadı. Sette bizimle çoğunlukla Kürtçe bağlantı kurmasından kaynaklı aldığım yürekle birinci sinemada amcam Rıfat’ın Kıbrıs harekatında hayatını yitirmesini tv’den (vizonteleden) öğrenme sahnesinde “Yılmaz abê burda ‘Ew jî çu/O da gitti’ diyeyim mi?” teklifimi kabul etmeyişi bana nazaran üstte bahsettiğim kendisini esir alan kelam konusu çelişkilerle açıklanabilir. Yani “kültürel” olarak lisanı önemseyecek ve kullanmaya gayret göstereceksin lakin tüm kamusal alanda ve eğitimde Kürtçeyi yasaklayanlara bir itirazın olmayacak. Tekrar Vizontele Tuuba’da sinemanın sonlarında darbe başladığında Gevaş’lı elli yaşını aşmış bir amcanın çekim esnasında “O bağlar nerede?” (domuz bağlarını kast ediyordu) sorusu da anlatmak istediğime yardımcı olabilecek nitelikte.
Yine sinema serüveniyle birlikte kurumsallaşan bir ticaret ömrü oldu kendisinin. Toplamda 6 milyon dolar harcadığı iki sinemanın kendisini amorti etmesi telaşı da onu geri dönülemeyecek bir yola sürükleyecekti. Kelam konusu tasa için artık efendiye halel getirmek bir yana ona hoşluk de yapması gerekiyordu. Ki 2010’lardaki açılım sürecinde soyunduğu aydın rolüne, oradan demokrasi nöbetlerine kadar uzandı bu durum. Ve kelam konusu nöbetlerde Amcası Namık Erdoğan’ı katleden (Filmlerinde daima romantize ettiği fakat failine dokunmadığı öteki konu) ve katlettiğini itiraf eden Ayhan Çarkın’ın Susurluk’tan dava arkadaşı olan Mehmet Ağar ile tıpkı sahneyi paylaşması da çürütmeye çalıştığı şeyin kendisini çürütmesi durumuydu. Sonuç olarak 1990’lı yıllarda mazlumdan yana taraf olamayan Erdoğan, kelam konusu dert ve çelişkilerin sürüklediği rüzgar ile olgunluk periyodunda zalimden yana taraf oldu.
Yılmaz Erdoğan sizin de oynadığınız Vizontele Tuuba’da devrimcileri olduğu üzere mi anlattı, yoksa dejenere mi etti?
Vizontele Tuuba sinemasında 1980 darbesini ve o devirdeki sıkı idarenin Hakkari’deki yansımasının çok uzağında bir ele alış biçimi vardı. Devrimcileri yüklü olarak bıyık bırakma sıkıntısına indirgemek yahut sevgilisiyle buluşma gayretini siyasal uğraşın önünde bir yerde göstermek üzere lakayt sunumlarla toplumsal gerçekçi/muhalif ya da darbeyi sorgulayan şartlarını ortadan kaldırmıştı sinemanın. Ve sinema boyunca “devrimci” ve “faşist” kümelerini sürtüşmesini daima olarak merkezde tutan lakin askeri gücün bilhassa devrimci tarafa yapıp ettiklerine asla değinmeyen bu hal sineması peşin olarak apolitik bir yere oturttu, izleyenleri de 1980 darbesine karşı apolitikleştirmeye itme uğraşı taşıyordu bu tıpkı vakitte. “Dönem eleştirisi” sayılan sinemada devrin devrimci hareketini birkaç gencin sürtüşmesi olarak ele alması, köye sürgün edilen öğretmen hikayesi üzerinden toplumun kalan kısmını “cahil” ilan etmesi üzere tavırlar da ilişkin olduğu coğrafyaya karşı çürümüş bir bakışın karşılığı olarak kıymetlendirilebilir. Ve elbette bu çürümüş bakış açısı yalnızca periyot devrimciliğini değil toplumsal hakikatin neredeyse tamamını sınırsız bir dejenerasyon ya da pahasını düşürme ile yüz yüze bıraktığını diyebiliriz.
Yılmaz Erdoğan Kürt sorunu konusundaki tavrını nasıl değerlendiriyorsunuz?
Aslına bakarsanız Erdoğan kendi sanatsal üretimini büsbütün Kürt yahut Kürdistan sorunu üzerine kurmuştu. Yani uzun bir tarihî geçmişi olan bir sorunun yakıcılığının iki toplum ortasında yarattığı çelişki yahut çatışkılardan ustalıkla faydalandı. Bunu yaparken Özellikle Türk kimliğinin karşısında direnmenin imkânsız olduğu kanaatindeydi. Mesela birinci sinemadan beri sohbet ortalarında yüzümüzün daima durduğumuzun yerin karşısındaki tarafa dönük olmasını önerirdi. Tekrar gündemde olması bağlamında açlık grevlerinden yahut öteki siyasal gelişmelere ait bir kelam söylediğimizde daima “Bunların sırası değil, evvel bir yerlere gelin,” üzere konuşmalarla tenkitlerde bulunurdu.
Yine “Bir müellif kendisi üzere nötr olmalı,” diyordu konuk olduğu Tv8’de, Tolga Candaş’ın sunduğu programda. Ve zati yapıp ettiklerinde Kürt yahut Kürdistan sıkıntısına karşı tavrı da nötr bir çizgisindeydi. Aylarca süren savaşlar sonrası o sıklıkla metaforize edip kullandığı kendi kenti dahil onlarca kent yok olurken kendisinin Köyceğiz’in bir beldesinde organik tarımla uğraşması hafızalardaki yeri koruyor.
Diğer taraftan Kürt milletini üst kimliğin bir ritüeli olarak görmesine hem bizler çalıştığımız sürece tekraren şahit olduk hem de kendisi çeşitli bağlantı araçları yoluyla farklı biçimlerde lisana getiriyordu. Dolasıyla Kürt meselesini ulusal bir sorun olmaktan çok “karşılıklı yanlışların” doğurduğu bir arıza olarak görmesi kaynağını buradan almaktaydı. Bu yüzdendi ki Kürt sorunuyla ilgili bir tahlil tasarlayabilmek, toplumu için bir gelecek tasavvur edebilmek üzere bir tasa taşımadı. Tekrar üretim tarihi boyunca yaşananlara dair toplumdan yana gerçekçi bir yargısı olmaması bu yüzdendi. Hem yaşadığı devir hem de yaşadığı periyodu anlattığı yapıtlarında yaşananlara ait sorumluluk alması gerekirken farklı edebi mürekkep yahut estetik formlarla izleyici olarak durmak kendisinin trajedisiydi anlayacağınız.
Özet olarak, iklim hoş olduğunda buraya sefere gelen acı pazarlayıcılar vardı ya hani. Şu Kürdistan’a uğrayıp kitap yazan, köşe yazısı kaleme alan, şarkısını-şiirini okuyan ve bazen günah çıkarmaya yeltenen tacirler… Yılmaz Erdoğan’ın da Kürt ve Kürdistan sorununa yaklaşımı bunlardan farklı değildi. Yalnızca bazen mahalleden biri üzereydi. O kadar.
Siz Erdoğan ile neden yollarımızı ayırdınız?
Birinci sinemanın çekimleri sona erdiğinde bizimle bir kontrat yapılmıştı , BKM’ye (Beşiktaş Kültür Merkezi) bağlı oyuncu olduğumuzu garantileyen bir sözleşme. Lakin çocuk yaşta olmamız itibariyle bunları bizi temsilen bizimkiler imzalamıştı. Yani içeriğine çok da hakim değildik açıkçası. Dört başka sinema sinemasında rol aldık 2009 yılına kadar. Daha sonra Ankara’da üniversite hayatı başladı benim için. Ve doğal o süreç boyunca münasebetler zayıflamış, hatta koma seviyesine gelmişti. Ben de üniversitenin birinci yıllarından itibaren Ankara’daki amatör sinema ve tiyatro derneklerinde etkin olmaya başladım ve nihayetinde üç başka kısa sinemayla sinema dünyasına tekrar merhaba dedim. 2011 yılında Şırnak Uludere’de Kürt fakirlerinin bombardıman sonucu hayatını yitirmesi üzerine Roboski’ye gitmiştik. Orada şahit olduğumuz manzarayı uzun uzun anlatmaya gerek yok elbette. Ankara dönüşünde dernekten bir arkadaşımla Roboski’nin belgeselini yapmaya karar verdik ve bir kamera ödünç alarak yeni çektiğimiz öğrenci burslarımızla Diyarbakır’ın, oradan da Şırnak’ın yolunu tuttuk. Birinci etapta kayıp yakınları ile çekimler yaptık lakin bilhassa dış çekimler için teknik gereçlerin yetersizliğinden Ankara’ya geri döndük. Sineması tamamlamak istiyorduk bunun için de gerekli eksiklikleri tamamlayıp Şırnak’a geri dönmemiz lazımdı. Dayanak için çaldığımız birkaç kapıdan istediğimizi alamayınca aklıma Erdoğan ve BKM geldi. Gece atlayıp İstanbul’a gittim. Sonraki sabah BKM’ye uğradığımda kendisini bekledim. Birkaç saat bekledikten sonra danışmanı girdi içeri, kendisini sordum. Üstte olduğunu, ağır olduğunu söyledi. Ziyaret sebebimi anlattıktan sonra bir daha üst çıktı. Ve geldiğinde “bunu yapamayacağını” karşılığını getirmişti. O yanıt Erdoğan ile son irtibatımız oldu.
Kaynak: Van Aktüel
