Woody Allen üretken bir direktör. 1960’ların ortasından bu yana neredeyse her yıl bir sinema piyasaya sürüyor. Son sineması Mantıksız Adam (Irrational Man) Filmekimi’nde gösteriliyor ve 9 Ekim’de Türkiye genelinde gösterime girecek. 79 yaşındaki direktör alışkanlıklarını ve pişmanlıklarını sinema eleştirmeni Sam Fragoso’ya anlattı, bize de çevirmek düştü.
Pek çok beşerden daha üretkensiniz.
Ama üretken olmak o kadar da değerli bir şey değil. Sorun nicelikte değil, nitelikte. James Joyce üzere birisi yalnızca birkaç iş yapar, fakat benim şimdiye dek yaptığım yahut yapmayı hayal edebileceğim her şeyden daha fazla yankı uyandırır.
Peki, nicelik nedeniyle niteliğinizin düştüğünü söyleyebilir misiniz?
Her vakit öyleydi. Bir sinema yapmaya başladığınızda çok büyük beklentileriniz vardır ve bazen onlara çok yaklaşırsınız. Match Point’i (2005) yaptığımda çok yaklaştığımı hissettim. Fakat istediğiniz şeyi asla yakalayamazsınız. Yola her vakit bir Citizen Kane (Orson Welles, 1941) yahut The Bicycle Thief (Vittoria De Sica, 1948) yaratma gayesiyle çıkarsınız, fakat bu gerçekleşmez. Kusursuz bir iş yapmaya baştan dalamazsınız, yalnızca sinema yapıp bahtınızın yaver gitmesini beklersiniz.
Bu sayıyı azaltmayı, tahminen birkaç yılda bir sinema yapmayı hiç düşündünüz mü?
İşe yaramaz. “Daha fazla vaktim ya da param olsaydı bunu daha yeterli yapabilirdim” diye hissettiğimden değil. Bu daha çok kendi yeteneğinizin ve karakterinizin kusurlarını kabullenmekle ilgili.
Sizin en büyük eksiklikleriniz nedir?
Tembelim ve hiç mükemmeliyetçi değilim. Steven Spielberg ve Martin Scorsese her bir detayla gece yarılarına kadar uğraşarak emeklerinin karşılığını alırlar, bense saat altı dedin mi konuta gitmek, akşam yemeği yemek, maç seyretmek isterim. Sinema yapmak varoluşumun en kıymetli gayesi değil. Bir öteki eksikliğim kâfi idrake, derinliğe ve doğal yeteneğe sahip olmamak. Benim içimde süperlik yok. Akira Kurosawa sinemalarının sahnelerini gördüğünüzde onun sette tam bir meczup olduğunu bilirsiniz. Yüz tane at olmalıdır ve her şey eksiksiz olmak zorundadır. Meczubun tekiydi. Ben o denli değilim.
Siz kendinizi mecnun addetmez misiniz?
Hayır, hayır. Benim sıkıntım orta sınıfa mensup olmak. Meczup olsaydım, daha yeterli olabilirdim. Bu muhtemelen üretimimi de açıklıyor. Çok makul bir hayatım var: Sabah kalkıyorum, çalışıyorum, çocukları okula gönderiyorum, koşu bandında idman yapıyorum, klarnet çalıyorum, karımla yürüyüşe çıkıyorum. Çoklukla tıpkı yolu yürüyoruz. Mecnun olsaydım, yardımı olabilirdi. Setteki taleplerimi çığlıklar atarak iletsem tahminen daha yeterli olurdu, fakat yapmıyorum. “Yeterince iyi!” diyorum. Bir orta sınıf özelliği, bu da üretkenliğe neden oluyor.
Hiç sıkılmıyorsunuz.
Bak, bu hayatta hepimiz bir halde geçimimizi sağlamak ve bir şeyler yapmak zorundayız. Sinema yapmak, genel standarda kıyasla kötü bir iş değil. Çok yetenekli beşerlerle çalışıyorsunuz. Hoş bayanlarla ve yeterli adamlarla çalışıyorum.
Pek çok oyuncu sizinle çalışmak istiyor.
İki etmen var:
1) Onlara oynamak için âlâ roller veriyorum, onlar sanatçı ve daima gişe rekorları kıran sinemalarda oynamak istemiyorlar. Bir sinemada “oyunculuk” yapmak istiyorlar.
2) Ancak yalnızca gişe hâsılatı kıracak sinemalar onlara teklif götürmediğinde çalışmak istiyorlar. Benimle birlikte Jurassic Park da onlara bir teklif götürse, paradan ötürü Jurassic Park‘ı seçiyorlar.
Tanımlama biçiminizden anladığım kadarıyla sinema yapmak sizin için evvel iş, sonra tutku. Pekala, memnunluğu nerede buluyorsunuz?
Sıkıcı bir angarya değil, geçimini sağlamak için güzel bir yol. Müzik yapmayı seviyorum, ailemle olmayı seviyorum lakin kendimden geçtiğim anlar yok. Samuel Taylor Coleridge üzere değilim. Çalışmaktan hoşlanıyorum. Şayet sabah yediyse ve sette Scarlett Johansson yahut Emma Stone ile birlikteyseniz, kostüm ve müziklerde bir yıl uğraşıyorsanız… Hoş sanatlar ve el sanatları üzere, bir nevi kolaj yapıyorsunuz. Lakin ben eroin kullanan biri değilim.
Eğlence yahut yaratıcılık için hiç uyuşturucu tecrübeniz oldu mu?
Hayatımda hiç uyuşturucu kullanmadım. Esrardan bir fırt bile çekmedim. Hap atmadım. Excedrin üzere kuvvetli ağrı kesicileri bile sıkıntı alıyorum.
Bir kez bile mi?
Hayır, hiç merak da etmedim. Beşerler daima “Merak etmiyor musun?” diye soruyor, lakin ben meraklı bir insan değilim. Gezmeye meraklı değilim, karım sevdiği için geziyorum. Öteki yerler görmeye meraklı değilim, yeni şeyler denemeye meraklı değilim. Daima tıpkı restoranlara gidiyorum ve karım da daima “Haydi yeni bir şey deneyelim!” diyor. Bundan hoşlanmıyorum. New York’ta Elaine’s açıkken 10-12 yıl boyunca haftanın her akşam yemeğini orada yedim.
Hala hiç ot denememiş olmanıza şaşırıyorum.
60’larda Mr. Kelly’s’de (Chicago’da gece kulübü), Hungry I’da (San Francisco’da gece kulübü) ve üniversite konserlerinde çalardım ve sonrasında herkes kafayı çekerdi. Bütün folkcular, rockcılar. Uyuşturucu konusu hiç ilgimi çekmiyor. İlgimi çekmeyen pek çok husus var. Teknolojiyle ilgilenmiyorum. Bilgisayarım yok. Seyahate çıkmakla, tanınan müzikle ilgilenmiyorum. Kendimi bunlarla ilgili motive edemiyorum.
Yine de Amazon’la birlikte bir internet dizisi yapıyorsunuz.
Evet, hayatımda hiç görmedim. Bence bundan çok utanacaklar. Benimle başladıklarına pişman olacaklar. Elimden geleni yapıyorum. Altı kısımlık bir dizi üzerinde çalışıyorum.
İyi gitmiyor mu?
Ciddi kuşkularım var. Kolay bir iş olacağını düşünüyordum. Çantada keklik sayılmaz. Onları hayal kırıklığına uğratmak istemiyorum.
Bunca yıl boyunca vefatla (korkusu, yenmenin yolları vs.) ilgili sinemalar çektikten sonra 79 yaşında daha güzel hissediyor musunuz?
O kaygıyı yenemiyorsunuz. Yaşlandıkça yumuşayıp bir Budist üzere teslimiyete kavuşmuyorsunuz.
Daha mı makus?
Daha makûs değil, birebir. 60 yahut 80 yaşındayken de 20 yaşında gece uyanıp varoluşunuz üzerine baş yorarken hissettiklerinizi hissediyorsunuz. Yaşamak için savaşmaya proglamlanmışsınız. Buna mantıklı bir neden bulamıyorsunuz, lakin hayatta kalmaya proglamlanmışsınız. O denli olmamayı tercih ederdiniz. Hayat hikâyesinin farklı bir senaryo olmasını isterdiniz, fakat o denli değil.
Kaç yıldır bir psikiyatra görünüyorsunuz?
Aralıksız değil. 20 yaşında gittim ve sonra bir müddet bıraktım, biraz daha büyüyünce tekrar bir doktora göründüm. Periyot dönem gidip gelmelerim oldu. Artık haftada bir pilleri şarj etmek için uğruyorum.
Yardımcı oldu mu?
Tuhaftır, yardımcı oldu, lakin istediğim kadar değil. Yıllar evvel, hatırlıyorum, klarnetimi tamirciye götürdüm ve adam iki hafta uğraştı, üzerine yeni esirgeyici şeyler filan koydu. Gittiğimde dedim ki, “Teşekkür ederim, ancak artık daha uygun ses çıkarabilecek miyim?” O da “Evet, daha yeterli ses çıkarabileceksiniz, lakin istediğiniz kadar değil” dedi. Gerçek şu ki istediğinizi elde edemezsiniz.
İnsanların iyileşemeyeceğini mi söylüyorsunuz?
İnsanın aşikâr bir noktaya kadar düzgünleştiğini düşünüyorum. Her olay farklı. Kendi kendine daha yeterli olmaya ne kadar yaklaştığına bağlı. Yakın olan biri, hekimin yavaşça iteklemesiyle başarıyor.
Siz bunu nerede/ne vakit yaşadınız?
Komedyenliğe başladığımda, benden nefret edeceklerine dair bitmeyen bir fantezim vardı. Sahneye çıkacağım ve beni sevmeyecekler. Sorun aslında -psikolojik açıdan, o vakitler bilmiyordum ama- benim onları sevmeyeceğimden endişelenmemdi. Bu da “Onlar beni sevmeyecek”e dönüştürdüğüm bir anksiyeteye neden oluyordu. Bunu bulmak sahneye çıkma derdini önemli manada giderdi. Ayrıyeten 19 yaşındayken evliydim.
O da neydi?
Bir zahmetim yoktu! Beni annemlerin konutundan çıkardı, New York kentine ve gerçekliğe attı. Karım uygun, akıllı biriydi, fakat bazen geceleri midem bulanırdı ve bunun yemekten olduğunu düşünürdüm. “Keşke Çin lokantasında yemeseydim yahut o İtalyan yemeğini.” Sorun anksiyeteydi ve birinin bana sonunda mide problemlerimin kaynağının yemek olmadığını göstermesi çok yardımcı olmuştu.
İnsanları sevmiyordunuz.
İnsanları hiç sevmedim.
İnsanlarla ilgili meseleniz nedir?
Bence kimileri şahane, fakat pek birçok hiç de o denli değil. Dünyaya kuyruklu yıldızın çarpmasını destekleyen birkaç şahıstan biriydim. İstatistiksel olarak, gitmeyi hak eden beşerler masraf.
İyi bir insan olduğunuzu düşünüyor musunuz?
Kendimi… yaşlandıkça daha makul buluyorum. Gençken, 20’li yaşlarımda daha duyarsızdım. Ancak yaşlandıkça ve hayatın herkes için ne kadar güç olduğunu gördükçe, öteki insanlara karşı daha fazla şefkat duymaya başladım. Daha âlâ, daha düzgün, daha onurlu davranmaya çalıştım. Her vakit yapamadım. 20’li yaşlarımda, hatta 30’lu yaşlarımın başlarında öbür insanları pek de önemsemezdim. Bencil ve hırslıydım, çıktığım bayanlara karşı duyarsızdım. Acımasız ya da iğrenç değil, fakat gereğince hassas da değildim.
Kadınları süreksiz olarak mı görürdünüz?
Evet, süreksiz, ancak yaşlandıkça ve onların da benim üzere acı çeken beşerler olduklarını gördükçe değiştim. Yıllar içinde empatiyi öğrendim.
Büyük pişmanlıklarınız var mı?
Of! En büyük pişmanlığım -çok kıymetli ve büyük olan bir sürü var- üniversiteyi bitirmemiş olmam. Atılmaya göz yumdum. O sırada daha az ilgilendiğim bir şey yoktu. Daha önemli bir hayatım olmadığı için pişmanım, başladığım zamanki sinemalarım fazla eğlenceli olduğu için… Ben Bergman olmak istiyordum.
Ama dünyaya kahkaha aracılığıyla sevinç kattınız.
Evet, beni yönetim ettiren oydu. Beni kurtardı. Ancak başladığımda kolay yol buydu, ben de yaptım. Şayet baştan başlamam gerekse, daha adanmış bir sanatçı olurdum. Baştan itibaren daha önemli olurdum. Beşerler buna bakıp “Sen aklını kaçırmışsın. Tek beğendiğimiz sinemaların onlardı. Ne vakit önemli yahut manalı olmaya çalıştıysan oradan kaçtık,” diyebilir.
Bu Stardust Memories (1980) filminizden bir replik.
Haklısın, sahip olduğum derinlik ölçüsü ve eğlendirme yeteneği orada sanırım, onunla düzgün bir şeyler yaptım gibi…
Hayatınız bitmiş üzere konuşuyorsunuz.
Eh, birkaç ay içinde 80 yaşında olacağım. Neye güvenebileceğimi kim bilir? Annem ve babam uzun yaşadı, fakat bu rastgele bir şeyin garantisi değil. Kendini gerçek manada tekrar keşfetmek için çok geç. Yapabileceğim tek şey uygun işler yapmaya çalışmak ki beşerler “Son yıllarında en uygun işlerini yaptı” diyebilsin. Mükemmel.
80’e yaklaştığınıza nazaran merak ediyorum: Hala Annie Hall (1977)’un argüman ettiği üzere “aşkın geçici” olduğuna mı inanıyorsunuz?
Neredeyse her vakit süreksiz. Ortada sırada talihiniz yaver giderse çok uzun süren bir ilgi yaşayabiliyorsunuz. Bir ömür bile sürebiliyor. Ancak geçici. Bağlar insanların uğraştığı en sıkıntı şey. Yalnızlıkla, beşerlerle tanışmakla, bağlantıyı sürdürmekle uğraşıyorlar. İnsanlardan daima “Eğer yeterli bir bağ istiyorsan emek harcamalısın” üzere laflar duyarsınız. Fakat hayatınızda diğer sahiden sevip keyif aldığınız ve uğraşmanız gereken bir şey yok. Müziği seviyorum, lakin ona emek vermem gerekmiyor. Bir erkek haftasonları botuyla açılmayı sevebilir, lakin “buna emek vermem lazım” diye düşünmez. Ona gidebilmek için emek verdiği işinden ayrılmayı iple çeker. İlginizle ilgili hissetmeniz gereken şey bu. Emek vermeniz gerektiğini hissediyorsanız -öbür tarafa bakma, sorunları halının altına süpürme, telafi vermeye dayalı daimi bir iş- işlemiyor demektir.
Eşiniz Soon-Yi Previn ile ilgili bu türlü hissediyor musunuz?
Son bağımda turnayı gözünden vurdum. 20 yıldır evliyim ve güzel geçti. Evlendiğim kızdan 35 yaş büyüğüm ve bir biçimde onun ya da benim bunda bir kabahatim yok, bu sistem çalıştı. Ben babacandım. O da karşılık verdi. Onun gençliği ve gücünden hoşlandım. Bana hürmet gösterdi, ben de ona önemli ölçüde karar verme ve pek çok şeyin sorumluluğunu yüklenme müsaadesi verdim. Serpildi. Talihle ilgili bir şeydi.
Şans sinemalarınızda de çok oynadığınız bir şey.
Evet, ona çok inanırım.
Peki, Soon-Yi’yi bulduğunuzda, ne vakit bu münasebetin işlediğinden emin oldunuz? Uzaktan -insanların bakış açısından- anlaması biraz sıkıntı.
Çok saçma olduğunu düşündüm.
O vakit 80’lerdeki niyet sürecinizi gözden geçirelim.
Onunla ilgiye başladım ve ufak bir kaçamak olacağını, önemli olmayacağını düşünüyordum. Bağ, içinde bir canlılık taşıyordu lakin daha fazla bir şey olacağını hiç düşünmedim. Sonra birlikte olmaya, birlikte yaşamaya başladık ve güzelimize gitti. Yaş farkı da fark etmiyor üzereydi. Hatta bize yarıyor üzere görünüyordu.
O benim tecrübeyle bildiğim pek çok şeyle tanışmaktan hoşlanıyordu, ben de ona bunları göstermeyi seviyordum. O gösterdiklerimi aldı ve kimilerinde beni geride bıraktı. Bu yüzden bahta inanırım. Bu usul şeyleri orkestrayı yönetir üzere yönetemeyeceğini hissediyorum. İki insan geliyor ve trilyonlarca seçkin gereksinimleri, nevrozları, nüansları var ve uyuşmak zorundalar. Birinin uyuşmayı reddetmesi de önemli problemlere yol açıyor. Ufak bir vitaminin bedeninizde olmaması üzere. Küçücük bir şey, ancak sizde yoksa ölüyorsunuz.
Kilisenin ve devletin ayrılması, sanatkarlar ve şahsî hayatları – sizce (evlatlık kızınız Dylan Farrow’a cinsel tacizde bulunduğunuza dair) suçlamalar insanların sinemalarınıza yaklaşımlarını etkiledi mi?
Sanırım hayır. Her vakit ufak bir kitlem oldu. Beşerler kitleler halinde gelmedi, hala da gelmiyorlar ve yıllardır birebir seyirci kitlesini korudum. Şayet tenkitler berbatsa, gelmiyorlar. Tenkitler düzgünse muhtemelen gelirler.
Salona o fazla yükü taşıdıklarına hakikaten inanmıyor musunuz?
Bir saniyeliğine bile düşünmüyorum. Benim sinema yapma biçimim için de bir manası yok. Sinemalarımda şahsî hayatıma dair rastgele bir şeyin yankılandığına dair hiçbir delil görmüyorum. Şayet insanların izlemek isteyeceği bir sinemayla ortaya çıkarsam izlemek için akın ediyorlar, bu da sinemanın Midnight (1979), Annie Hall veya Midnight In Paris (2011) kadar izleneceği manasına geliyor. Bu benim üst sonum. Şayet görmek istemeyecekleri bir sinemayla ortaya çıkarsam gelmiyorlar.
Her şeyin sonunda neyle hatırlanmak istiyorsunuz?
Artık 80 yaşıma geldiğim için beşerler bana bunu daima soruyor, lakin pek umrumda değil. Benim için, çocuklarıma ödenecek telif hakları dışında bütün filmlerimi alıp çöpe atsalar da değerli değil. Shakespeare’in mezarı önünde durup ona seninle birlikte methiyeler düzebiliriz, fakat hiçbir manası yok. Artık yok olmuşsun.
Kaynak: npr.org
