Yakarsa dünyayı garipler yakar

Geçen haftalarda dünyada rap müziğin 50. yaşını kutladık. Bizim neredeyse 20 yıl gecikmeyle tanıştığımız bu esaslı altkültürün yıldönümünü memlekette birinci kutlayanlardan biri, ne hikmetse, Ertuğrul Özkök oldu. Hip hop müziğin tabiatı gereği “yandaş” olamayacağını söylediği yazısında, “yandaşlık” hakkında atıp tutabilmesi bir yana dursun, aslında “hip hop” diyerek yanlış çerçevelendirdiği rap müziğin 90’ların vasatlıklarıyla ünlü köşe müelliflerinin bile gündemine oturması bir açıdan değişikti, zira bu rüzgârın bilakis döndüğü manasına gelebilirdi. Dinleyicilerinin cehaletle, eğitimsizlikle, kabahatle bağdaştırıldığı bir altkültür lakin inkar edilemeyecek seviyede popülerlik kazanınca her periyodun şaklabanlarının “varoşun iktidarı” övgüsünü hak edebildi. Vaktiyle arabesk için olduğu üzere.

Bu yaz, Halodayı ve Uzi’nin müzikleriyle öne çıkan Azer Bülbül sample ve mash-uplarıyla oldukça karşılaştık, rap müziklerinde arabesk ezgilerden yararlanmak yeni karşılaştığımız bir trend de değildi. Haliyle, tanınan kültürü 2+2=4 üzerinden okuyan, bırakın gençliği tanımayı artık kendi gençliğini bile hatırlamayan bir küme boomer’ın ısıtıp ısıtıp önümüze koyduğu “rap yeni arabesk mi?” sorusu bir kere daha gündemimize oturdu.

Yazıya başlarken, elbette her iki tıbbın de hem pahalı hem de vasat örneklerinin olduğunu hatırlamak, bu tartışmanın müzikal muvaffakiyetten fazla kültürel tesir üzerinden kurulduğunu da bir not olarak belirtmek isterim.

Kendimize yabancı olanı anlamak için onu öbür bir şeye benzetme kolaylığına kaçan arabesk=rap denkleminin hayli kolay üç argümanı vardı: Rap de, arabesk de kenar mahallelerde doğmuştu. Rap de, arabesk de “yüksek kültürü” alaşağı ederek altkültürü popülere yerleştirmişti. Rap de, arabesk de “yoz” kelamlarıyla ve berbat müzikalitesiyle dinleyicilerini uyuşturuyordu. 2000’lerin başında yepisyeni bir tıp üzere yükselen arabesk-rap de denkleme eklenince taşlar yerine oturdu. Rap, yeni arabeskti ve tıpkı arabesk üzere küçümsenmeye mahkumdu.

Arabeski ortaya çıkaran sosyolojik sebeplerin temelinde göç olgusu yatıyordu. Köyden kente gelen milyonlarca insan, kendilerini kültürel bir sıkışmışlık içinde buldular. Ne kentin Batılı müziğinden etkilenecek kültürel sermayeye sahiptiler ne de köyden taşıdıkları halk müziği yeni kaygılarını söz etmeye yetiyordu. Bu noktada arabesk onlar için bir manada “müziğin minibüsü” oldu. Şimdi yolu bile olmayan gecekonduları kent merkezine yaklaştıran, devletin karşılamadığı gereksinimlere tahlil olan bir araçtı. Lakin vakit içinde gecekondular merkezileştikçe, oy sevdalısı hükümetler imar aflarıyla tapu dağıttıkça, minibüs güzergahlarına otobüs sınırları geldikçe ve birinci jenerasyon göçmenler artık yerli hayli, arabesk de hal değiştirdi. Öbür cinslerle iç içe geçti, nihayetinde merkeze ulaştı, eriyerek kayboldu. Vaktinde televizyonlarda bile yasaklı olan müzikler, aniden seçim propagandalarına bile meze oluverdi. Dinleyiciler dahil kimse de bu değişimin karşısında duramadı.

Öte yandan rap müziğin geçmişi, arabeskten daha esaslı ve küreseldi. Rap’in merkezi her vakit varoşları da içine alan kentti. Arabeskin bahsettiği sıla ya da gurbetin tersine, rap köklerini bulduğu bir “semt kültürü” etrafında şekillendi, orada büyüdü, hatta orayı büyüttü. Arabeskin bilakis köklerinden utanmadı, hatta köklerine duyduğu inanç sayesinde varoşla her vakit dirsek teması kurabildi. Bu manada ne kadar üretim alakalarına entegre olursa olsun, sarsılması arabesk kadar kolay olmadı.

Rap’in tabiatı gereği, hakikaten varoşlardan gelen, hayallerini beat yaparak ya da kelam yazarak gerçekleştirmiş gençlerin para kazanınca analarının ak sütü üzere helal gördükleri altın zincirlerle, otomobillerle ya da değerli markalarla caka satmaları aslında sanılanın bilakis bir çelişki değil. Vaktinde onları ötekileştiren toplumu taşla, tüfekle, silahla tehdit etmeleri de. Dolayısıyla sözleri şahsen politik olsun ya da olmasın, içinde barındırdığı öfke hiçbir vakit kaybolmayacak bir tıbbın böylesine anaakımlaşmasından bahsederken iki defa düşünmek gerekiyor. Bir ucu hatalıyı övmeye, öteki ucu ise yoksulluğa başkaldırmaya varabilecek bir potansiyelin nasıl yönleneceği biraz da tartışmayı kurduğumuz yerle ilgili.

Arabeskle rap’in ortak noktaları var mıdır? Kesinlikle. Pekala, rap müzik arabeskten besleniyor mu? Elbette. Fakat bu benzerlikler ikisini tıpkı denkleme yerleştirmeye yetmez. Arabeskin pasif kaderciliğinin hiçbir vakit soyunmadığı kadar etkin bir isyanı örgütleme potansiyeli taşıyan rap, bir gün Spotify listelerinin üst sıralarından kaybolduğunda, sokaktan da kaybolmayacak. Varoşlar epey rap de daima varolacak.

Elbette isyanın “i”sinin bile zikredilemediği yeni ortamda, rap müziğe kendinden menkul bir değer yükleyip dinleyicilerini politize etmesini beklemek gerçekçi değil. Çünkü anaakımlaşan her şey üzere, rap de artık çoğunluğun ortak dehşetlerini ve dertlerini taşıyor, eskisi kadar bahadır değil. Üstelik toplumun bireyci “sen evvel kendini kurtar” hezeyanından da hiç olmadığı kadar nasibini almış durumda. Tekrar de kuyuya bir isyan taşı atılabildiğinde arttan gelecek birinci sesin rap’ten çıkacağını bilmenin de, parlak koltuklarda artık varoştan gelen çocukların da oturabileceğini görmenin de bir hazzı olduğu yadsınamaz.

Aslında arabesk ile rap’i tıpkı denkleme yerleştiren telaffuzda, iki çeşidin benzerliğinden çok daha fazlası yatıyor: ebediyen altkültürü aşağılayan, fakirlerin yetersiz ekonomik kaynaklarla ürettiklerini bir türlü gereğince “derinlikli” bulamayan ve hatta bununla dalga geçen burjuva bakış açısı. Birebir bakış açısının artık cümbüş sanayisinin gün üzere rapçilere muhtaç olduğu bir devirde ortayı bozmaktan kaçınır üzere övgü dolu cümleler kurmaya başlaması iki yüzlülüğü ise hiç tuhaf değil, burjuvalığın şanından.