Yazarlığı meslek edinmeyi başına koymuş bir delikanlının, kahramanı bildiği bir muharririn iltifatını duymasıyla nasıl yürek kazanacağını iddia etmek güç değil. Dünya edebiyatının en asıllı müelliflerinden James Joyce için de bu türlü oldu. Bir manada, edebiyat dünyasına diğer bir büyük muharririn manevi himayesinde adım attı.
James Joyce şimdi bir üniversite öğrencisiyken, Norveçli oyun muharriri Henrik Ibsen’in tutkulu bir hayranıydı. Arkadaş ortamlarında Ibsen’i yere göğe sığdıramıyor, drama tarihinin en zirvesine yerleştiriyor, Ibsen oyunlarının pek ilgi görmediği ve büyük tartışmalar kopardığı vakitlerde kahramanını hararetle savunuyordu. Hayranlığını Ibsen’i özgün lisanında okuyabilmek için Danca öğrenecek kadar da ileri götürmüştü.
1900 yılının sonbaharında The Fortnightly Review dergisi için Ibsen’in Biz Ölüler Uyanınca isimli son oyunu hakkında övgü dolu bir tenkit kaleme aldı. O sıralarda şimdi 18 yaşındaydı ve yayımlanan birinci yazısıyla Ibsen’in dikkatini çekti. Yazıyı okuyan Ibsen, mecmuanın editörü William Archer[i] aracılığıyla Joyce’a teşekkür ettiğini bildirdi. Joyce ise bu teşekkürü ömrünün sonuna dek unutmayacağını söylemekle yetinmedi, bir yıl kadar sonra yazdığı mektupla Ibsen’in 73. doğum gününü kutlama ve idolüne duyduğu hayranlığı kendi meşrebince lisana getirme fırsatını buldu. Elbette mektubunda gururundan ödün vermeden, coşkuyla kendini övmekten de geri durmayacaktı:
28 Nisan 1901
Efendim,
Size yetmiş üçüncü doğum gününüzde tebriklerimi sunmak, bütün dünyadaki hayranlarınızın ortasına katılmak için yazıyorum. Son oyununuz Biz Ölüler Uyanınca’nın yayımlanmasının çabucak akabinde, bir İngiliz mecmuasında (The Fortnightly Review) yapıtınızı takdir eden bir değerlendirmenin çıktığını hatırlarsınız. Gördüğünüzü biliyorum, zira kısa bir vakit sonra Bay William Archer bana gönderdiği mektubunda sizden birkaç gün evvel aldığı mektupta ‘Fortnightly Review’de cömert ve lisanını gereğince bilseydim çok teşekkür edeceğim Bay James Joyce’un eleştirisini okudum, daha doğrusu heceleyerek okudum” diye yazdığınızı anlattı (Gördüğünüz üzere dilinize pek hakim değilim, ancak niyetimi anlayabileceğinize inanıyorum). İletinizin beni nasıl duygulandırdığını anlatamam. Ben genç, çok genç bir adamım ve hislerin bu türlü oyunlarından kelam etmem tahminen sizi gülümsetecek. Ancak eminim ki hayatınızın benim üzere bir üniversite öğrencisi olduğunuz yıllarına dönerseniz ve benim size verdiğim üzere çok değer verdiğiniz saygın birinden bir söz duymanın ne manaya geleceğini düşünürseniz, hissettiklerimi anlayacaksınız. Pişman olduğum tek şeyi söylemem gerekirse, şimdi olgunlaşmadan çabukla yazılmış makalem daha uygun ve övgünüze layık olabilecek biçimde karşınıza çıkmalıydı. Yazımda kasıtlı bir aptallık yok, lakin nitekim daha fazlasını söyleyemem. Yapıtınızın yeniyetmelerin insafına kalması canınızı sıkabilir, lakin aceleciliği de cesaretsizliğe ve yapmacık çelişkilere yeğleyeceğinize eminim.
Daha ne diyeyim? Ya bilinmediğiniz yahut az bilindiğiniz bir üniversitede isminizi cüretle andım. Drama tarihindeki hak ettiğiniz yeri sizin için savundum. Bana nazaran en büyük üstünlüğünüz olan, herkesi aşan azametli kudretinizi anlattım. Hicviniz, tekniğiniz ve orkestra ahenginiz üzere olağan maharetlerinizi de ileri sürdüm. Kahramanperest biri olduğumu sanmayın, o denli değilim. Münazara kümeleri üzere toplulukların ortasında ne vakit sizden kelam etsem beyhude ağız kalabalığına bel bağlamadım.
Ancak biz en kıymetli şeyleri daima kendimize saklarız. Onlara beni size neyin bu kadar yakından bağladığını anlatmadım. Aşikâr meçhul sezinleyebildiğim hayatınızı anlamanın beni nasıl gururlandırdığını, mücadelelerinizin bana nasıl ilham verdiğini (apaçık maddi uğraşlar değil, alnınızın gerisinde verilen ve kazanılan mücadeleler), hayatın gizemini açığa çıkarmaktaki inatçı kararlılığınızın beni nasıl yüreklendirdiğini ve sanatın, refiklerin, törelerin genel kanunlarına mutlak aldırmazlığınızla manevi kahramanlığın ışığında nasıl yürüdüğünüzü anlatmadım. Artık bunları size yazıyorum.
Artık dünyadaki işiniz sona eriyor ve sessizliğe yakınsınız. Sizin için karanlık yaklaşıyor. Birçokları bunları muharrir, ancak bilmezler. Sadece son oyununuzun, John Gabriel Borkman’ın[ii] sonunun ve manevi gerçekliğinin (bu yolda gidebildiğiniz kadar gitmiş olsanız da) önünü açtınız, onu başka tutuyorum. Ancak daha şanlı ve kutsal aydınlanmanın ileride olduğuna eminim.
Seslendiğiniz genç nesilden biri olarak sizi selamlıyorum — alçakgönüllülükle değil, zira ben gösterişsizim siz göz kamaştırıyorsunuz; hüzünle değil, zira siz yaşlısınız bense gencim; küstahça yahut duygusallıkla da değil, sevinçle, umutla ve sevgiyle, sizi selamlıyorum.
Saygılarımla,
James Joyce
[i] Ibsen’in oyunlarını İngilizceye çeviren İskoç oyun müellifi ve eleştirmen.
[ii] Ibsen’in Biz Ölüler Uyanınca’dan evvel yazdığı 1896 tarihli oyun.
Kaynaklar: BrainPickings, OpenCulture
