“Geceleri gökyüzünde yıldızlara baktığımızda, parlak ve sönük olanlarını görürüz” diye gürlüyor bir ses, bulanık bir uzay imgesinin üzerine. “Aralarındaki en parlağı, bir zamanlar… Kripton’du.”
Süpermen’i izliyorum fakat tuhaflaşmış. Efsanevi Kripton gezegeni, büyükannenizin yılbaşı ağacında görebileceğiniz plastik bir süse benziyor. Süpermen ekranın solundan kadraja giriyor, bir Ken Barbie bebeği. Şeffaf pelerini, görünen o ki bir saç kurutma makinesinin estirdiği rüzgârda dalgalanıyor. Bu, iki şişe şarabı devirmiş Michel Gondry’nin çekeceği bir şeymiş üzere gözükse de aslında sinema tarihinin bir kesimi.
Yeşilçam, Türkiye’de 1950’ler ve 1980’ler ortası, düşük bütçeli, kendin-yap sinemalar sağanağına verilen isim. Arsız amatör sinema yapımcılarının kuvvetli uydurmaları ve Türkiye’deki telif maddelerinin noksanlığı, Yeşilçam’ı dünya üzerindeki en üretken, garip ve kısa ömürlü sanayilerinden biri haline getirdi. O denli ki, bu sanayi Star Wars’dan The Exorcist’e birçok ikonik imali yağmalamayı becerip, muvaffakiyete ulaştı.
Yeşilçam’ı mevzu alan Motör / Remake, Remix, Rip-Off (2014) isimli belgeselin genç yönetmeni Cem Kaya, “Her şey barajların inşasıyla başladı” diyor. ABD ve Avrupa üretimi sinemaları tercih eden, eğitimli, batılılaşmış orta sınıfın yaşadığı 1950’lerin Ankara ve İstanbul’unun parlak ışıklarından çok uzakta, hidroelektrik santrallerin üretimiyle birinci kez elektriğe kavuşan devasa Anadolu bölgesinde uyuyan dev bir seyirci kitlesi uyanıyordu. “Bu beşerler Anadolu’nun içlerinde ve eteklerinde yaşayan çoğunlukla fakir insanlardı. Çocuklar, ebeveynler, nineler, dedeler artık sinemaya gidebiliyor ve özdeşleşebilecekleri Türk sinemaları istiyorlardı,” diye açıklıyor Cem Kaya.
Yeşilçam bu gereksinime karşılık olarak doğdu. Birtakım direktörler uyarlamalar üzerinde çalışırken, öbürleri Amerikan mecazlarını kendi halüsinojenik hikâyelerine nazaran büküyordu. Tunç Başaran’ın çektiği 1973 imali üstün kahraman sineması Demir Yumruk: Devler Geliyor’da, kudretli ana karakter Enver, Phantom (Kızıl Maske) maskesi ve Batman kemeri takıyor, göğsünde de Süpermen’in amblemi var ancak uçamıyor. Bu sırada, kötücül bir Fu Manchu karakteri ve tıpkı vakitte tekerlekli sandalyeli bir travesti olan ezeli düşmanıyla savaşıyor. Emsal biçimde 1986 Çetin İnanç sineması İntikamcı, Rambo’ya bir hürmet duruşu. Her şey epey olağan görünüyor, ta ki ölen tüm beşerler canlanıp sinema bir zombi endişe sineması haline dönüşene kadar.
Bu şekil sinemaları artan popülerliğine karşın, ucuz biletler düşük üretim bütçeleri manasına geliyordu. Lakin maniler yenilikleri doğurdu. Direktörler lazer efektleri yapmak için sinemanın negatifleri üzerine küçük çizikler atar, kameralar nemli sabunlar üzerinde kaydırılırdı. Kaçakçılıkla ilgili bir sinemada katır bulamayan çekim takımı, eşekleri beyaza boyayıp uzaktan çekerek işi halletmişti.
Cem Kaya, 1966 sineması Eşrefpaşalı’dan bir kare göstermek için dizüstü bilgisayarında hummalı bir arama yapıyor. “Bu Yılmaz Güney” diyor, Kürt oyuncu ve sinema yapımcısını gösteriyor. “Kız arkadaşının başının üzerindeki bir bardağa ateş edip, vurması gereken bir plan vardı, William Tell tarzı. Oldukça baş yorduktan sonra, en gerçekçi gözükecek ihtimalin bardağı nitekim vurması olduğuna karar verdi. Böylelikle, planı istediği üzere çekebilmek için kız arkadaşına dolu bir pompalı tüfekle ateş etti. Bu, o insanların sinema çekebilmek için nasıl çılgınca şeyler yapabildiğinin süper bir örneği.”
Yeşilçam hikâyesi cazibeli lakin edepsiz, şahlanmış bir fikri mülkiyet ihlali olarak görünse de, durum bundan biraz daha farklı. Bu delifişek direktörler büyük kentler dışındaki seyircinin hiç görmediği sinemalardan istifade ediyorlardı. Bu hikâyeleri ve kahramanları olağan halleriyle gözardı edecek insanlara sundular.
Ancak 1980’de, Star Wars: The Empire Strikes Back filminin gösterime girdiği yıl iklim değişti. ABD dayanaklı bir ordu darbesi Türkiye’yi yaşamak için tehlikeli bir yer haline getirdi. Mahallî sinema kesimi çöküyordu. Ve işte tam bu sırada Çetin İnanç, Yeşilçam’ın gelmiş geçmiş en argümanlı projesine girişti: Dünyayı Kurtaran Adam.
Artık kolonileştirilmiş dış uzay hudutlarında geçen şaşalı ve şaşırtan hikâyesiyle Dünyayı Kurtaran Adam’da robotlar, mumyalar, büyücüler, uzay gemisi savaşları ve tabi ki bol bol karate mevcut. “Fantastik bir sinemaydı, özel efektlere gereksinimleri vardı.” diye açıklıyor Cem Kaya. “Star Wars’u gaye almayı seçti. Mahallî bir sinemadan bobinleri ödünç aldılar, istedikleri kısımları kesip, alıp geri verdiler. Bir sonraki gün sineması izlemek için gelen insanları hayal edin. Sinemalar kesik! Başkentte sinemalardaki Amerikan sinemaları dalgasından alınan bir intikam üzere hissettirdi. Zenginden aldı ve yoksula gösterdi.”
Yenilikçi görsel efektlere karşın, Dünyayı Kurtaran Adam büyük bir başarısızlıktı. Kimse izlemedi. Bu sırada darbeden sonra yerleştirilen hükümet, Türkiye iktisadını dış yatırımlara açtı ve batı (yani ABD) eserleri sel üzere ülkeye girdi. Yeşilçam bitmişti. Telifler yerine tek seferlik düşük ödemeler alan birçok oyuncu ve direktör kendilerini fakir ve işsiz buldu. Özel televizyon kanalları içeriğe muhtaçlıktan eski Yeşilçam sinemalarını göstermeye başladı, lakin sırf imal şirketlerinin eline para geçti (Filme çevrilmiş en çok senaryonun müellifi olarak Guinness Rekorlar Kitabı‘na geçmiş senarist Safa Önal bu sinemaların hiç birinden bir kuruş telif almadı). Bu sırada Yeşilçam’ın doğduğu hareketli sokak, bir alışveriş merkezine dönüştürüldü.
Bazıları için, hayaller vefata direndi. 1990’ların sonunda Boğaziçi Üniversitesi’nde bir film kulübü öğrencilere, Dünyayı Kurtaran Adam’ı göstermeye, ilgili yeni kuşağı Yeşilçam’ın garipliğiyle tanıştırmaya başladı ve İnanç’ın batık sinemasını bir külte dönüştürdü. Çok geçmeden, dünyanın dört bir yanından sinema kurtları sinemaların pasaklı ve konut imali estetiği ve ustalığını takdir ederek, Dünyayı Kurtaran Adam’la birlikte İntikamcı ve Demir Yumruk’un da VHS kopyalarının peşine düştü.
Eylül ayında Cem Kaya ve Çetin İnanç, sinemalarını yan yana göstermek üzere Austin, Texas’taki Fantastic Fest’e gidecekler. Ayrıyeten Motör / Remake, Remix, Rip-Off ay sonunda Londra’da gösterilecek. Vaktinde insafsızca çaldığı ABD sanayisi artık Çetin İnanç’ın en büyük hayranı. Cem Kaya’nın da Yeşilçam hikâyesine olan tutkusu sonunda tamamlanıyor. Cem “80’lerde Almanya’da bir Türk çocuğu olarak büyümek, bizi gerçek Türk kültüründen izole etti” diyor. “Ama üvey babamın evvelden bir görüntü dükkânı vardı, ve bu sinemalar benim içeri girme yolumdu. Daima etraftaydılar. Bu yüzden bu hikâyeyi dünyaya anlatmak ve oburlarının da bu sinemalara âşık olduğunu görmek benim için sahiden çok özel.”
*Bu yazı, Onur Sesigür tarafından Joe Zadeh’in The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
