Syriza seçimleri kazandı, artık “kemer sıkmayı sona erdirme” vaadini gerçekleştirmek için çalışmaya başlaması gerekecek. Müzakerelerde düşündüklerinden daha zayıf durumda olabileceklerini daha evvel yazmıştım, bu yazıda da Yunanistan borç iktisadının başka bütçe kısıtlamalarından ne kadar farklı olduğunu ve Syriza’nın işleri yürütebilmek için ne üzere seçenekleri olduğunu anlatacağım. Bir benzetme üzerinden gidelim.
Jim, aylık 5.000 TL’lik geliri ve 5.500 TL’lik harcaması olan genç bir adam. Ortadaki bu farkı kredi kartıyla ve Agatha Teyzesi’nden aldığı borçla kapıyor. Bir müddettir bu halde yaşadığı için kredi kartının limiti dolmuş ve bankaya da 5.000 TL’lik bir borcu bulunuyor. Bu yüzden Agatha Teyzesi tek kaynağı olarak kalmış.
Agatha Teyze son derece cömert kredi sağlayıcı, Jim’e usulen bir IOU[1] imzalatıp faiz ödemesini talep ediyor; lakin faiz oranı kredi kartına nazaran çok düşük ve Agatha Teyze borcun vadesini erteleyerek sonraki periyoda aktarmayı kabul ediyor. Jim birkaç yılda sevgili teyzesine bu halde 50,000 TL borçlanmış.
Sonra vahim bir gelişme olur ve Jim’in geliri bir anda 3.000 TL’ye düşer. Agatha Teyze aylık verdiği 500 TL’lik borcu 2.500 TL’ye çıkarmaya hazırdır; fakat Jim’in harcamalarını kısması ismine kimi kaideler koşar. Bu koşullardan kimileri esasen Jim’in de almayı düşündüğü tedbirlerdir, lakin kimilerinin (örneğin yabancı lisan kursunu bırakması) ona uzun vadede ziyanlı olabileceğini düşünmektedir. Jim bu durumda ne yapmalıdır?
Umarım herkes şu tavsiyenin müthişliğini görebilir:
“Temel sorun %153 civarındaki borç-gelir oranı [2] ve Agatha Teyze şu an senin en büyük kaynağın. Ona borcu karşılayamayacağını söyle ve ondan borcun yarısını silmesini talep et.”
Çünkü Agatha Teyze müstesna bir kredi sağlayıcı. Diğer hiçbir sağlayıcının tenezzül etmeyeceği şartlarda, imtiyazlı oranlarla borç veriyor ve Jim’in açığını kapatabilmesi için yegâne finans kaynağı. Jim’in onunla olan ilgisi biterse, öteki kaynağı kalmaz ve harcamalarını geliriyle büsbütün eşitleyecek biçimde kısması gerekir.
Yunanistan’ın birkaç yıl evvel içinde olduğu durum buydu, tuhaf bir biçimde, üstteki saçma tavsiyeyi veren insanların sayısı hiç de az değildi. Üstelik kendilerini ziyadesiyle ileri görüşlü ve akıllı sayarak böbürleniyorlardı. Artık işler biraz değişti. O yüzden vakti Jim için de biraz ileri alalım.
Jim, Agatha Teyze’nin taleplerini kabul etmek durumunda kaldı. 3.500 TL’lik geliri ve 3.500 TL’lik harcamasıyla şimdilik aylık durumunu dengeledi. Lakin kredi kartının borçlarını ödemeye devam ediyor (ayda 100 TL), bu yüzden tekrar Agatha Teyze’den az da olsa borç alıyor (onunla ortasındaki IOU’dan kaynaklanan aylık 100 TL’lik faiz ödemesi var, Agatha Teyze bunu tekrar sonraki aylara ertelemeyi kabul ediyor). Ayrıyeten yeni kız arkadaşı Cecilia, bıraktığı lisan kursuna yine başlaması konusunda onu sıkıştırıyor.
Yunanistan’ın şu anki durumu aşağı üst bu türlü; faiz dışı bütçe istikrarı sağlanmış ve ekonomik büyüme olumlu istikamette. Bunun sebep olduğu hatırı sayılır derecedeki toplumsal maliyeti karşılamak için, Syriza hükümeti yatırım harcaması yapmak istiyor, ancak bence aşağıdaki stratejinin Jim’e yardımcı olmayacağı açık.
“Eğer Agatha Teyze’ne olan borçlarının faizini ödemeyi bırakırsan ve ondan borcun yarısını silmesini talep edersen, lisan kursuna gitmeye yetecek paran olur.”
Çünkü yanlışsız bir tavsiye değil — AB bu gaye için daha fazla para vermeye ikna edilmediği sürmediği sürece, AB’ye olan borcun faizini ödemeyi ağırdan almak Yunanistan devlet bütçesine maddi kaynak sağlamayacak. Lakin şayet AB bütçe açığını bir nebze karşılayacak kaynağı sağlaması için ikna edilebilirse sorun çözülmüş olacak. Agatha Teyze’yle dil kursu için pazarlık etmek Jim için akla yatkın bir hareket, ancak bunu bir dolu taleple birlikte ve Agatha Teyze’nin parasını boşa harcadığı hissine kapılmasına yol açacak halde yapması onun için pek de düzgün olmaz.
Bu yüzden şimdilik yapılabilecek diğer bir şey de yok gibi… Lakin yakın gelecekte şöyle farklı bir mümkünlük var. Yunanistan’ın AB programı, 2016-2020 yılları için faiz dışı fazlayı yüksek öngörüyor ve bu dinamikleri önemli manada değiştirecek bir gelişme. Kristal küreye bakalım ve Jim’in birkaç yıl içinde nerede olabileceğini görmeye çalışalım.
Birkaç yıl içinde Jim ayda 4.000 TL kazanmaya başladı. Aylık harcaması ise 3.500 TL’de kaldı. Kredi kartı borcunu ödemeye devam ediyor, lakin artık lisan kursuna dönmeyi nitekim çok istiyor.
Bu noktada, borcu eksik ödemenin getireceği ahlaki yük görmezden gelinse bile, “Agatha Teyze’ye s.ktir çekme” tavsiyesini yeniden de ihtiyatlı bulmam. Lakin intihar manasına da gelmez. Eğer dil kursu öteki bir yerde daha düzgün kazandıran bir iş bulmasını sağlarsa, Jim bütün borçlarını ödeyebileceği bir noktaya gelebilir ve Cecilia’yı onunla evlenmesi için ikna edebilir.
Bu kaba analoji öngörülen faiz dışı fazlalık içindi. Şayet Syriza bu öngörülen fazlalığı mali canlandırmaya çevirerek Yunanistan iktisadının toparlanmasına yetecek değişikliği sağlayabileceğine inanıyorsa, troykayı yok sayması ve AB’ye karşı daha sert oynamaya başlaması anlaşılabilir. Lakin müstehzi okurların ve P. G. Wodehouse romanları tutkunlarının iddia etmiş olabileceği bir nedenden ötürü bunu önermem.
Agatha Teyze bir gün ölecek. Öldüğünde de, büyük ihtimalle vasiyetiyle Jim’i borçlarından azad edecek; bu yüzden tutucu yapısı gereği bunu itiraf etmese de içten içe Jim’e verdiği parayı (geri alma ihtimali düşük olduğu için) borç değil bağış ya da armağan üzere görmesi gerektiğinin farkında. Bu derece cömert bir teyzeyi reddetmek, özellikle lisan kursunun vaat ettiği gül bahçesine erişmeye daha vakit varken yazık olmaz mı?
Bir gün AB’de mali birlik sağlanacak ve Yunanistan’ın borçları ortak havuzda kaybolacak. Herkes bunun farkında, ancak bunu şu sıralarda söylemek şimdi politik olarak yanlışsız kabul edilmiyor. Bu yüzden, kısa vadeli bir çıkar için bu bağlantıyı riske atmak pek mantıklı değil. Syriza için daha az faiz dışı fazlalık ve daha çok teşvik harcaması içeren muahede yoluyla fesih seçeneği daha cazip bir strateji üzere görünüyor.
*Bu yazı, Can Koçak tarafından Dan Davies’in medium.com’da yayınlanan makalesinden çevrilmiştir.
[1]“I Owe You”nun (Sana Borçluyum) kısaltması. Borcun kabul edildiği resmi olmayan bir doküman.
[2] Brüt gelirinin %153’ü borcunu ödemeye gidiyor.
