Vogue’un 1969 Noel sayısında, Vladimir Nabokov Ulysses’in okutulmasına yönelik bir tavsiyede bulunmuştu. “Homerosvari kısım başlıklarının fiyakalı safsatalarının ardını getirmek yerine, öğretmenler Bloom ve Stephen’ın birbiriyle iç içe geçen güzergâhlarını izleyen Dublin haritaları hazırlamalı.” Hoş bir harita da kendisi çizdi. Birkaç on yıl sonra, Boston Koleji’nde Joseph Nugent ismindeki bir İngilizce profesörü ve çalışma arkadaşları Stephen Dedalus ve Leopold Bloom’u bir gölge üzere takip eden açıklamalı bir Google haritası oluşturdu. Büyük Britanya Virginia Woolf Cemiyeti’nin yanı sıra Georgia Teknoloji Enstitüsü öğrencileri de emsal biçimde Mrs. Dalloway’deki Londra yürüyüş güzergâhlarını yine canlandırdılar.
Böyle haritalar, bu romanların zihin ile ayaklar ortasındaki tuhaf irtibata ne kadar bel bağladığına açıklık getiriyor. James Joyce ve Virginia Woolf, şuurun ele avuca sığmazlığını mürekkeple kağıda dökebilen yazarlardı. Bunu yapmak için karakterlerini kentte yürüyüşlere çıkardılar. Mrs. Dalloway yürüdükçe yalnız etrafındaki kenti algılamaz. Daha çok, Londra’yı ağır dokulu zihinsel bir peyzaj üzere yoğurup geçmişini gözden geçirir, “usul adap kurarak, etrafında büyüterek, yıkarak, her an tekrar yaratarak.”
Neredeyse gezgin Yunan filozofların vaktinden bu yana, birçok müellif yürümek, düşünmek ve yazmak ortasında derin ve sezgiyle anlaşılabilen bir temas keşfetti. Henry David Thoreau, günlüğüne “Yaşamak için ayağa kalkmadıysan, yazmak için oturmak ne kadar beyhude!” diye yazmıştı. “Bana o denli geliyor ki, ayaklarım hareket etmeye başladığı anda kanılarım akmaya başlıyor.” Thomas DeQuincey, şiirleri dağların zirvesinde, ormanlarda ve yollarda yürüyüşlerle dolu olan William Wordsworth’ün hayatı boyunca 180 bin mil yürüdüğünü hesaplamıştı, bu da beş yaşından itibaren günde ortalama altı buçuk mil yürüyüşe denk geliyordu.
Yürümeyi bu türlü değerli, özellikle düşünmeye ve yazmaya bu kadar uyumlu yapan nedir? Yanıt, kimyamızdaki değişikliklerle ortaya çıkıyor. Yürüyüşe çıktığımızda kalbimiz daha süratli atıyor, yalnızca kaslara değil beyin de dahil olmak üzere tüm organlara kan ve oksijen ulaştırıyor. Sayısız deney, insanların idman sırasındaki yahut sonrasındaki hafıza ve dikkat testlerinde daha yeterli sonuçlar aldığını gösterdi. Sistemli olarak yürümek beyin hücreleri ortasında yeni temaslar geliştiriyor, yaşlanmayla gelen olağan beyin dokusu daralmasını geciktiriyor, hipokampüsün (hafıza ve istikamet bulmada değerli rolü olan bölge) hacmini genişletiyor ve hem yeni nöronların gelişimini canlandıran hem de birbirleri ortasındaki bildirileri ileten moleküllerin seviyelerini yükseltiyor.
Bedenlerimizi ileriye hakikat taşıma yolumuz niyetlerimizin tabiatını değiştirir, fikirlerimizin tabiatı da yolumuzu. İdman müziği konusunda uzman psikologlar birçoğumuzun malumunu sıraladı: yüksek tempolu müzikler dinlemek bizi daha süratli koşmaya teşvik ediyor, hız kazandıkça da daha süratli müziği tercih ediyoruz. Birebir biçimde, şoförler de yüksek sesli ve tempolu müziği duyduklarında, gaz pedalına farkında olmadan biraz daha yükleniyorlar. Kendi tempomuzda yürümek vücutlarımızın ritmiyle ruh halimiz ortasında, spor salonunda koşarken, otomobil sürerken, bisiklet kullanırken yahut diğer bir yer değiştirme hareketi esnasında deneyim edemeyeceğimiz kadar, katıksız bir geribildirim döngüsü oluşturuyor. Gezinirken, ayaklarımızın temposu ruh halimizin ve iç konuşmalarımızın ritmiyle kuşkusuz bozuluyor. Birebir vakitte taammüden süratli yahut yavaş yürüyerek niyetlerimizin temposunu da aktif bir biçimde değiştirebiliyoruz.
Yürüme hareketi için şuurlu bir uğraş harcamak zorunda olmadığımızdan, dikkatimiz gezinmeye, önümüzdeki dünyayı zihnin tiyatrosundan bir imgeler geçidiyle kaplamaya açık. Bu da tam olarak araştırmaların yenilikçi fikirler ve içgörü anlarıyla ilişkilendirdiği bir zihinsel durum. 2014’ün başlarında, Stanford Üniversitesi’nden Marily Oppezzo ve Daniel Schwartz, yürümenin yaratıcılığı etkileme biçimini direkt ölçümleyen muhtemelen birinci araştırmaları yayımladılar. Araştırma fikrini bir yürüyüş esnasında bulmuşlardı.
Dört deneylik bir seride, Oppezzo ve Schwartz 176 üniversite öğrencisinden birbirinden başka yaratıcı niyet testlerini otururken, yürürken, koşu bandındayken ve yerleşkede dolanırken tamamlamalarını istediler. Örneğin, bir testte gönüllüler düğme yahut araç lastiği üzere gündelik objeler için alışılmadık kullanımlar önermek zorundaydı. Öğrenciler, yürüyen öğrenciler oturan öğrencilere kıyasla objeler için ortalamada dört ila altıdan fazla farklı kullanımlar düşündü. Bir öbür deney, gönüllülerin bir metafor düşünmelerini ve düşündüklerinin muadili bir metafor üretmelerini gerektiriyordu. Yürüyüşe çıkanların %95’i, hiç ayağa kalkmayanların ise %50’si testi geçebildi.
Nerede yürüdüğümüz de değerli. South Carolina Üniversitesi’nden Marc Berman’ın önderliğinde yürütülen bir çalışmada, botanik bahçesinde yürüyen öğrenciler hafıza testi performanslarını kentin sokaklarında gezinen öğrencilere göre yükselttiler. Sayıları giderek artan araştırmalar, yeşil alanlarda (bahçeler, parklar, ormanlar) vakit geçirmenin yapay ortamların tükettiği zihinsel hünerleri canlandırabileceğini ileri sürüyor. Psikologlar, dikkatin gün boyunca daima olarak azalan sonlu bir maharet olduğunu öğrendiler. Yayalar, otomobiller ve reklam panolarıyla dolu kalabalık bir kavşak dikkatimizi etrafa yöneltir. Buna rağmen bir parktaki göletin yanından yürümek de zihnimizin itinasız biçimde bir duyusal deneyimden başkasına sürüklenmesine imkan tanır.
Yine de tabiat yahut kent yürüyüşleri zihin için eşsiz yararlar sağlamaya uygun. Kentteki bir yürüyüş, zihnin oynayabileceği daha geniş çeşitlilikte duygulanımlar, daha fazla anlık uyarımlar sunuyor. Lakin hâlihazırda çok duygulanımın eşiğindeysek, kent yerine tabiata dönebiliriz. Woolf, Londra sokaklarının yaratıcı gücünün tadını çıkardı, bunu da günlüğünde “en büyük dalganın en doruğunda olmak, şeylerin tam ortasında kulaç atmak” diye tanımladı.
Belki de yürümek, düşünmek ve yazmak ortasındaki en temelli irtibat bir gezintinin sonunda, masanın başında kendini ele veriyor. Orada, yazmanın ve yürümenin had safhada benzeri, eşit ölçüde fizikî ve zihinsel hünerler içerdiği açığa çıkıyor. Kendimize kentte yahut ormanda bir patika seçtiğimizde, beynimiz bizi çevreleyen ortamı araştırıyor, dünyanın zihinsel bir haritasını oluşturuyor. İlerlenecek yolu belirliyor ve bunu bir dizi adımdan oluşan plana çeviri ediyoruz Birebir biçimde, yazmak da beyni kendi görüntüsünü değerlendirmeye, o zihinsel yerde bir rota oluşturmaya ve sonuçta oluşan niyetlerin izlerini elleri yöneterek kaydetmeye zorluyor. Yürümek etrafımızdaki dünyayı düzenliyor, yazmak da fikirlerimizi tanzim ediyor. Nihayetinde, Nabokov’un çizdiği üzere haritalar özyinelemeli (rekürsif): Onlar, haritaların haritaları.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Ferris Jabr’ın The New Yorker’da yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
