Zygmunt Bauman yakınlarda 90. doğum gününü kutladı ve Leeds’deki konutundan İspanya’nın kuzeyindeki Burgos’taki bir aktifliğe gitmek için iki kere uçağa bindi. Söyleşiye başlarken yorgun olduğunu itiraf etti, lakin tekrar de fikirlerini sakince ve açıkça söz edebildi, karmaşık sorulara kolay karşılıklar vermekten nefret ettiğinden cevaplarken hiç tez etmedi. 1990’ların sonunda (içinde yaşadığımız periyodu “bütün mutabakatların süreksiz ve yalnızca ikinci bir emre kadar geçerli olduğu” bir çağ olarak açıklayan) akışkan modernite teorisini geliştirdiğinden beri sosyoloji alanında öncü isimlerden biri oldu. Eşitsizlik üzerine yaptığı çalışmalar, siyasetin iflasıyla ilgili tenkitleri ve toplumun geleceğine dair oldukça karamsar görüşleri (defalarca eksikliklerini vurgulamış olsa da) İspanya’daki 15 Mayıs “Öfkeliler” Hareketi tarafından benimsendi.
1925’te Polonya’da doğan Zygmunt Bauman’ın ailesi, 1939’daki Alman işgalinin akabinde Sovyetler Birliği’ne kaçtı. Bauman, 1968’de Altı Gün Savaşı’nın akabinde hocalık misyonundan alınıp binlerce Yahudi ile birlikte Komünist Parti’den kovulunca Birleşik Krallık’a gitti ve artık emekli olduğu Leeds Üniversitesi’nin sosyoloji kısmında hocalık yapmaya başladı. Çalışmaları, 2010 yılında kazandığı Asturias Prensliği Mükafatı dahil olmak üzere pek çok memleketler arası mükafata layık görüldü.
1980’lerde başlayan neoliberal ihtilalin dünyaya değerliye mal olduğunu ve zenginliğin toplumun geri kalanına damlamadığını savunan Azınlığın Zenginliği Hepimizin Çıkarına Mıdır? (Çev. Hakan Keser, Detay Yayınları, 2014) üzere kitaplarında karamsar dünya görüşünü özetledi. Geçen yıl yayımlanan Moral Blindness[i] kitabında, müellif Leonidas Donskis ile birlikte gitgide daha da kişiselleşen dünyamızda birlikteliklerin kaybına karşı ikazlarda bulundu.
Eşitsizliği bir “metastaz” olarak tanımlamıştınız. Demokrasi tehdit altında mı?
Şu an olan biteni bir demokrasi krizi olarak açıklayabiliriz, itimadın kaybı: Başkanlarımızın yalnızca yozlaşmış ya da aptal olduklarına değil, tıpkı vakitte maharetsiz olduklarına dair inancımız. Aksiyon güç gerektirir, bir şeyler yapabilmek için. Bizim de ne yapılmasına karar verebilecek siyasete muhtaçlığımız var. Lakin ulus devletin elindeki iktidar ve siyaset evliliği sona erdi. İktidar globalleşti, fakat siyaset hâlâ eskisi kadar mahallî. Siyasetin elleri kesildi. Beşerler artık vaatlerini gerçekleştirmeyen demokratik sisteme inanmıyor. Örneğin göçmen krizinde bu durumu kısmen görebiliyoruz: Global bir olgu, fakat dar görüşlerle hareket ediyoruz. Demokratik kurumlarımız karşılıklı bağımlılık durumlarına uygun olarak tasarlanmadı. Mevcut demokrasi krizi, demokratik kurumların krizidir.
Özgürlük ve güvenlik ortasında sallandığını söylediğiniz sarkaç şu an hangi tarafta?
Bunlar üzerinde uzlaşılması sıkıntı kıymetler. Daha fazla güvenlik istiyorsanız, özgürlükten biraz vazgeçmeniz gerekir; daha fazla özgürlük istiyorsanız, güvenliği elden bırakırsınız. Bu ikilem sonsuza kadar sürecek. Kırk yıl evvel özgürlüğün zafere ulaştığını düşündük ve bir tüketim çılgınlığına kapıldık. Borçlanarak her şeyi almak mümkün görünüyordu: otomobiller, evler… Yalnızca daha sonra ödüyordunuz. 2008’de kredi gölünün kurumasıyla gelen uyanış acı oldu. Gerisinden gelen toplumsal yıkım felaketi bilhassa orta sınıfı vurdu ve onları hâlen süren belgisiz bir pozisyona sürükledi: Şirketlerinin bir öbür şirketle birleşmesi sonucu işten çıkarılıp çıkarılmayacaklarını bilmiyorlar, satın aldıklarının sahiden kendilerine ilişkin olduklarından emin değiller… Artık çatışma sınıflar ortasında değil, insanların ve toplumların ortasında. Bu yalnızca güvenlik gereksinimi değil, tıpkı vakitte özgürlük muhtaçlığı.
İnsanlar artık geleceğin geçmişten daha uygun olacağına inanmadıkları için ilerlemenin bir hayal olduğunu söylüyorsunuz.
Ara bir dönemdeyiz[ii], katılıkların olduğu bir vakit ile işleri bildiğimiz üzere halledememeye başladığımız bir vakit arasında… Bunun yerine neyin geleceğini bilmiyoruz. Yeni formüller denemeye çalışıyoruz. İspanya, 15 Mayıs (15M) Hareketi ile bir şeyleri sorgulamaya çalıştı, beşerler kamusal alanlara çıktı ve tartıştılar, parlamenter yordamların yerine bir tıp direkt demokrasi getirmeyi denediler. Çok uzun sürmedi. Kemer sıkma siyasetleri devam edecek, buna kimse mani olamaz, lakin tekrar de yeni yollar bulma konusunda görece tesirli olabilirler.
15M ve global “Occupy” üzere hareketlerin “yol açmayı bildiğini, lakin somut bir şey yaratmayı bilmediğini” söylemiştiniz.
İnsanlar müşterek bir gaye için meydanlarda farklılıklarını bir kenara koyuyor. Şayet o gaye aksiyse, birine öfkelenmekle ilgiliyse, muvaffakiyete ulaşma ihtimali daha yüksek. Bu bir bakıma bir dayanışma patlaması olabilir, ancak patlamalar çok güçlü ve kısa periyodiktir.
Ayrıca tabiatları gereği gökkuşağı koalisyonlarında liderliğe yer olmadığına inanıyorsunuz.
Bu hareketler zati önderleri olmadığı için hayatta kalabiliyor, lakin tekrar başkanları olmadığı için amaçlarını gerçekleştiremiyorlar.
İspanya’da 15M hareketi yeni politik güçlerin yaratılmasına katkıda bulundu.
Bir partiyi öteki bir şeye dönüştürmek sorunu çözmez. Sorun partilerin yanılgılarında değil, bir şeyleri denetim etmiyor olmalarında. İspanya’nın meseleleri global sorunun bir kesimi. Problemleri içeriden çözebileceğini düşünmek yanlış olur.
Katalan bağımsızlık projesiyle ilgili ne düşünüyorsunuz?
Bence hâlâ her ulusun kendi mukadderatını tayin hakkının kabul edildiği Versay Barış Anlaşması’nın unsurlarını izliyoruz. Lakin artık homojen bölgesi kalmamış günümüz dünyası için bu bir hayalden ibaret. Günümüzde her toplum yalnızca bir diaspora yığını. Beşerler bir topluma sadakatle bağlanıp vergilerini ödüyorlar, fakat kimliklerinden de taviz vermek istemiyorlar. Katalonya’daki durum, İskoçya ve Lombardiya’daki üzere, kabilesel kimlik ve vatandaşlık ortasındaki çelişkiden doğuyor. Onlar Avrupalı, lakin Brüksel ile Madrid aracılığıyla değil, Barselona aracılığıyla konuşmak istiyorlar. Bu mantık neredeyse her ülkede gelişmeye başlıyor. Hala I. Dünya Savaşı’nın sonundaki prensipleri izliyoruz, lakin dünya çok değişti.
İnsanların toplumsal medya aracılığıyla yaptıkları, “klavye aktivizmi”[iii] denen protestolara karşı daima kuşkucusunuz ve internetin bizi ucuz cümbüşle aptallaştırdığını söylüyorsunuz. Toplumsal ağların insanların yeni afyonu olduğunu söyleyebilir miyiz?
Kimlik doğduğun bir şey olmaktan çıktı ve bir vazifeye dönüştü: Kendi cemaatini kendin oluşturmak zorundasın. Fakat cemaatler yaratılmaz, bir zümreye ya aitsindir ya da değilsindir. Toplumsal ağların yaratabileceği şey bir alternatif (ikame). Cemaat ile ağ ortasındaki fark şu: sen bir cemaate aitsindir, ancak ağ sana aittir. Dizginler elindeymiş üzere hissedersin. Dilersen arkadaş eklersin, dilersen silersin. Ait olan kıymetli insanların denetimi senin elindedir. Sonuç olarak beşerler kendilerini biraz daha güzel hisseder, zira bireyci çağımızın büyük korkusu yalnızlık, terk edilmişliktir. Fakat internette arkadaş ekleyip çıkarmak o kadar kolaydır ki, beşerler sokağa çıktıklarında, işe gittiklerinde, mantıklı bir etkileşime girmeleri gereken çok sayıda insanı bir ortada bulacakları rastgele bir yerde gerekli gerçek toplumsal marifetleri edinmeyi başaramazlar. Şahane bir insan olan Papa Francis, seçildikten sonra birinci röportajını İtalyan gazeteci ve ateistliği kendinden menkul Eugenio Scalfari’ye verdi. Bu bir işaretti: Temel diyalog sizinle tıpkı şeylere inanan beşerlerle konuşmak değildir. Toplumsal medya bize diyalog kurmayı öğretmiyor, zira uyuşmazlıktan kaçınmak çok kolay. Lakin insanların birçok toplumsal medyayı bir ortaya gelmek yahut ufuklarını genişletmek için değil, tam bilakis, kendilerine kendi seslerinin yankıları olan sesleri duyacakları, kendi yüzlerinin yansıması olan yüzleri görecekleri bir konfor alanı yaratmak için kullanıyor. Toplumsal medya çok kullanışlı ve keyifli bir tuzak.
Kaynak: El Pais
[i] Ç.N. “Ahlaki Körlük” olarak çevirebiliriz.
[ii] Ç.N. Bauman’ın burada tercih ettiği sözcük, yeni hükümdar vazifeye gelene kadarki devir için kullanılan “interregnum”.
[iii] Ç.N. Metnin özgününde “armchair aktivism” tabiri kullanılmış, direkt çevirisi “kanepe aktivizmi”.
