23 Aralık 1876, Haliç Tersanesi’ndeki Bahriye Nezareti’nde İngiltere, Fransa, İtalya, Avusturya-Macaristan, Almanya, Rusya ve Osmanlı heyetleri toplantı hâlindedir. Mevzu, Osmanlı’nın Balkan toprakları ve büyük devletlerin bu topraklar üzerindeki çıkarlarıydı. Batılı devletler ile Rusya ortasında kıyasıya bir uğraş beklenirken Osmanlı heyeti garip bir formda sakindi, güya bir şey bekleniyor üzereydi. Gerçekten konferansın açılış oturumunda dışarıdan arkası gerisine patlayan top sesleri işitilmeye başlandı. Herkes pencerelere üşüşmüş ne olduğunu anlamaya çalışırken Osmanlı heyetine liderlik eden Hariciye Nazırı Saffet Paşa ayağa kalkarak kelam aldı: “İşitilen bu top sesleri bütün Osmanlı ülkesinde Kanun-i Esasî’nin ilanını haber vermektedir. Bu dakikadan itibaren Türkiye hükümet-i meşruta sırasına dahil olmuştur,” diyerek heyetiyle birlikte toplantıyı terk etti.
Kısa süren bahar
Osmanlı monarşisi iç ve dış baskılara dayanamamış Jön Türkler’in yıllardır savunduğu fikre gelmişti. Buna nazaran meşrutiyet yönetimine geçilip ülkedeki tüm dini ve etnik kesitlerin temsil edileceği bir meclis açılıp herkesin hakkı bir anayasa ile garanti altına alınırsa yalnızca ülkede iç huzur sağlanmakla kalınmaz, tıpkı vakitte büyük devletlerin Osmanlı’nın iç işlerine müdahale etme münasebeti de ortadan kaldırılmış olurdu. Bu niyetle kısa bir müddet evvel, Genç Osmanlılar Cemiyeti’nin başındaki isim olan Mithat Paşa sadrazamlığa getirilmiş ve konferans kararlarından evvel meşrutiyetin ilan edilmesi planlanmıştı. Lakin meşrutiyetin ilanı büyük devletler nezdinde umulan etkiyi yaratmadı. Konferansta tek mutlak monarşi ile yönetilen ülke olarak kalan Rusya sert bir reaksiyon verdi, Rus sefiri “Avrupa’da parlamentosu olmayan tek ülke olma ayıbını biz taşıyamayız, bu Babıali’ye değerliye mal olacaktır,” diyerek reaksiyonunu gösterdi.
Diğer Batılı devletlerin temsilcileri ise Osmanlı’nın bu küçük gösterisini pek umursamadı, Osmanlı heyeti ayrılmış olmasına karşın konferans kaldığı yerden devam etti ve yeni ıslahat dayatmaları kabul edildi.
Konferansta alınan kararlar yeni açılan Osmanlı Meclisi’nde ateşli nutuklarla reddedildi. Bunun üzerine daha konferanstayken “Bu Babıali’ye değerliye mal olacak,” diyerek rengini aşikâr eden Rusya 24 Nisan 1877 tarihinde Osmanlı Devleti’ne karşı savaş ilan etti. 93 Harbi olarak anılan bu savaş Osmanlı Devleti için felaketle sonuçlanacaktır. Savaş iç siyasette de tesirlerini gösterir. Sultan II. Abdülhamit savaşı münasebet gösterip Kanun-i Esasî’de belirtilen yetkisini kullanarak Meclis’i tatil eder ve Anayasa’yı askıya alır. Böylelikle ülkeyi Yıldız Sarayı’nda kurduğu dar takım vasıtasıyla mutlak bir otoriteyle yönetecek olan II. Abdülhamit’in 30 yıl sürecek olan istibdat periyodu başlıyordu. Jön Türklerin hayali, siyasi olarak çalkantılı ve güç bir periyotta yalnızca 14 ay hayatta kalmayı başarabilmiştir. O güne kadar Osmanlı’da meşrutiyetin olmamasından yakınan Batılı devletler meşrutiyetin ilan edilmesiyle birlikte Osmanlı’nın siyasi birlik ve tertibe tekrar kavuşabileceği tasasıyla meşrutiyet aykırısı kesilmişlerdi. İçeride de başta şeyhülislam olmak üzere ilmiye sınıfı, savaştaki mağlubiyet yüzünden mecliste eleştirilen ve hesap sorulan paşalar, tertipli bir vergi ve maliye sistemini kendileri için tehlikeli gören Galatalı bankerler, bürokrasinin tutucu kesitleri Meşrutiyet’e karşı hal almışlardı. Bu denli düşman karşısında Meşrutiyet kendini koruyacak liberal ulusal bir burjuvaya sahip değildi. Nihayet bir avuç Jön Türk’ün eforları onu kurtarmaya yetmedi.
“Ölürsem görmeden millette ümit ettiğim feyzi,
Yazılsın seng-i kabrimde vatan mahzun, ben mahzun.”
2 Aralık 1888 günü, 48 yaşında hayata gözlerini yuman Namık Kemal gerisinde vasiyet olarak bu mısraları bıraktı. Jön Türklerin en büyük fikri başkanı istibdadın 10. yılında “hürriyet”e tekrar kavuşamadan vefat edince vasiyetine uygun olarak mezar taşına da bu mısralar yazıldı. 1865 yılında Belgrad Ormanı’nda gizlice buluşan Namık Kemal ve beş arkadaşı burada ettikleri yeminle hürriyet gayretini başlatmıştı. O gün olduğu üzere ömrünün kalanında da fikri çabayı savundu. Gazeteler çıkardı, makaleler yayınladı, kitaplar yazdı. Vatan piyesinin sergilendiği gece İstanbul halkını “Yaşasın vatan, yaşasın hürriyet!” nidalarıyla sokaklara dökmeyi başardı. Akabinde sürgünler gördü, zindanlara atıldı. Çabayı İstanbul’dan Paris’e oradan Viyana’ya sonra tekrar İstanbul’a taşıdı. Öldüğünde arkasında vatan, millet ve hürriyet kavramlarını miras olarak bıraktı. Onun fikirleri, vatan ve hürriyet aşkı akabinde gelecek olan Jön Türklerin ve Cumhuriyet devrimcilerinin şiarı oldu. Mustafa Kemal onun kendisine olan etkisini şöyle açıklayacaktı: “Bedenimim babası Ali İstek Efendi, hislerimin babası Namık Kemal, fikirlerimin babası ise Ziya Gökalp’tır.“
Abdülhamit istibdadı Jön Türklerin daha evvel uğraş ettikleri Abdülaziz’e bile rahmet okutmuştu. “Yıldız rejimi” yahut “mabeyn hükümeti” olarak da isimlendirilen istibdat periyodunda tüm idari yetkiler Abdülhamit’te toplanmış sadrazam ve nazırlar hiçbir hususta kelam söylemeye dahi yetkisi bulunmayan kolay birer memur pozisyonuna düşmüştü. O denli ki, artık göstermelik bir makama dönüşen sadrazamlığa bile birtakım şahsiyetler kendi istek ve onayları dahi olmadan Abdülhamit’in kararıyla atanıyordu. Yargı daima olarak kontrol ve idare altında tutuluyor, atanacak hakim ve savcılar Saray’da belirlendiği üzere davaların gidişatına bile müdahale ediliyordu. Kurulan jurnal ve hafiye ağı tüm halkı Abdülhamit’in paranoyaklığına taşımıştı. İş o denli bir boyuta varmıştı ki komşu komşuyu, evlat babayı ihbar eder haldeydi. Kimin birisiyle bir sorunu varsa çabucak onun hakkında padişaha yönelik bir jurnal uyduruyordu. Babasıyla sorunu olan bir adamın verdiği “babam meskenin bodrumunda kapalı işler çeviriyor, sanırım saraya tünel kazıp padişahımıza suikast düzenleyecek” üzere komik jurnaller bile toplanıyor tek tek okunup, soruşturuluyordu. Sansür gazetelerin rutini haline gelmişti. Her gazete, sabah basılmadan evvel Sansür İdaresi’nin kontrolünden geçmek zorundaydı. Sansür Yönetimi gerekli gördüğü yerleri beyaz kağıt ile sansürledikten sonra gazete nüshasını geri teslim eder ve gazete fakat bu haliyle basılabilirdi. Gazetelerini açan Osmanlı halkını sıra sıra beyaz sütunlar karşılardı.
Sansürün gazabına uğramak için illaki muhalif haberlere yer vermeye gerek yoktu. Örneğin Hamidiye suyunun İstanbul’daki çeşmelere verilmesi sebebiyle hazırlanan bir haberin görselinde çeşme başında şükür duası eden bir adamın fotoğrafını kullanan Servet-i Fünun Gazetesi’nin yapılan icraatı olumlayan bu haberi de, kullanılan fotoğrafın “işimiz duaya kaldı” biçiminde yorumlanabilecek olması sebebiyle sansürlenmişti. Haberin içeriği fark etmeksizin yasaklı sözleri kullanmış olmak da sansürü tatmak için kafiydi. Gazetelere liste halinde bildirilen yasaklı sözler saymakla bitmez; birkaç örnek verecek olursak: Kanun-i Esasî, vatan, millet, hukuk-ı millet, ıslahat, hürriyet, müsavat, cumhuriyet, bomba, dinamit, Ermenistan, Girit, Makedonya, zulüm, adalet, Sultan Murat’ı akla getirdiği için mecnun ve birader, Saray’ı akla getirdiği için yıldız ve zirve, “hasta adam”ı akla getirdiği için hasta, Abdülhamit’in boyalı latifeli ve kemerli burnunu akla getirdiği için sakal, boyun ve burun, kardeşinin ismi olan Reşat, hal’etmek fiiline benzediği için halletmek, “tahtın kurusun” dileğine ses bakımından benzediği için tahtakurusu vb. Tüm bu yasaklı sözleri kullanmadan haber yazabilmek başlı başına başka bir maharet istiyor birçok vakit da imkânsız bir hal alıyordu. Bu yüzden İran ve Rusya’daki meşruti ihtilaller gazetelerde haber olamadı. Suikast sonucu öldürülen Fransa Cumhurbaşkanı Carnot, ABD Başkanı McKinley ve Avusturya İmparatoriçesi sırasıyla kalp durmasından, şîrpençeden ve göğüs darlığından ölmüş olarak gösterilmek zorunda kalındı. Burun sözü yasaklı olduğundan haritalar için yeni bir coğrafik terim üretilerek “çıkıntı” sözü kullanıldı. Tiyatrolar da sansürden kaçamıyordu. Kral Oidipus, Kral Lear, Hamlet ve Macbeth üzere hükümdarların tahttan indirildiği yahut Cyrano de Bergerac üzere büyük burunlu aktörlerin rol aldığı oyunlar yasaklıydı.
Abdülhamit periyodu dış siyasetinde de işler pek uygun gitmiyordu. Toprak kayıpları daima olarak devam ediyor. Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü muhafaza siyasetinden vazgeçen İngiltere ve Rusya ortasındaki çekişme Osmanlıyı git gide sıkıştırıyordu. Bu durumda kendine biraz hareket alanı açmak isteyen Abdülhamit İslamcılığa sarıldı. Tanzimat’tan beri devlet siyaseti olarak görünürlüğü silinmeye çalışılan dini argüman ve öğeler yine gün yüzüne çıkarıldı, tekke ve zaviyeler ihya edildi, tarikatlar güçlendirilerek hayatın her alanında hükümran kılındı, tüm ülke mistik bir havaya büründürüldü. Bu sayede ülke içerisindeki sıkıntılar halka unutturulurken hem Osmanlı hem de dünya Müslümanları nezdinde Batı karşısında dik duran güçlü bir İslam halifesi imajı yaratıldı.
Jön Türkler yine örgütleniyor
Abdülhamit’in koyu istibdadı birinci başta tüm muhalif yapı ve niyetleri ezdi geçti. Fakat uzun süren istibdat idaresi içten içe yeni bir muhalefet ve yeni bir çaba formunu hazırlıyordu. Abdülhamit rejimi tüm baskıcı taraflarına karşın kendini ve devleti ayakta tutabilmek için kurumsal çağdaşlaşmaya değer veriyordu. Bu maksatla Batılı biçimde eğitim veren askeri ve sivil birçok çağdaş okul açılmıştı. Bu okullarda okuyan öğrenciler dünyayı daha yeterli gözleyebiliyor, aydınlanmacı ve yeni fikirlerle tanışıyordu. Bilhassa tıp eğitiminin pozitivist niteliği biyolojik ve materyalist bir dünya görüşünü gençlerle tanıştırıyor onları tutucu fikirlerden uzaklaştırıyordu. Gerçekten, Tıbbiye-i Şahâne Mektebi (Askeri Tıp Okulu) yeni örgütlenmelerin beşiği oldu. Birinci örgütlenmeyi 1889 yılının Mayıs ayında İttihad-ı Osmanî ismi altında toplanan gençler oluşturdu. Onlar da tıpkı 1865 yılında İttifak-ı Hamiyet örgütünü kuran birinci nesil Jön Türkler üzere İtalyan milliyetçi ve halkçılarının kurduğu Carbonari örgütünün hücre yapılanmasını örnek aldılar. Tıbbiyelileri, Harbiyeliler takip edecekti, hürriyet fikirleri kısa müddette oraya da sıçradı.
İttihad-ı Osmanî ismi altında örgütlenen öğrenciler derslerde özgürlükçü ve akılcı bir dünya görüşüyle tanışıyor, el yazısıyla çoğalttıkları Namık Kemal’in yasaklı şiirlerini el altından yayarak okuyorlar, zımnî toplantılar düzenleyerek neler yapabileceklerini konuşuyor, bir yandan da örgütlerine yeni beşerler kazandırmaya çalışıyorlardı. Bu durum 1895 yılına kadar muhakkak bir rutin içerisinde devam etti. Lakin 1895 yılında örgüt artık sesini daha da yükseltme kararı aldı. Örgütün ismi Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti olarak değiştirildi. Böylelikle Tarık Zafer Tunaya’nın deyişiyle “bir çağın ve bir kuşağın” partisi doğuyordu. Artık muhalefetin lisanı daha da sertleşmiş, kararlılıkları sertleşmişti. Örgütlenme faaliyetleri öğrenciler ortasından çıkarak memur, subay ve ulemalar ortasında da yayılmaya başladı. Çıkardıkları Meşveret, Osmanlı, İntikam, Kanun-i Esasî üzere gazetelerde akılcılık övgüsünden laiklik ve bayan hakları savunusuna kadar pek çok çağdaş fikir işleniyordu. 1896 ve 1897’de giriştikleri iki darbe teşebbüsü de olmuş fakat sonuçsuz kalmıştı.
İkinci nesil diyebileceğimiz Jön Türkler birinci nesilden farklı olarak daha eğitimli, dünyayı daha âlâ okuyabilen, yalnızca hisleriyle değil çağdaş fikirlerle besledikleri ideolojileriyle hareket eden bireylerdi. Ortalarında Batı uygarlığını bir bütün olarak benimsemek gerektiğini düşünenler olduğu üzere Türk ve Müslüman oldukları için Batılıların kendilerine karşı sergilediği her türlü haksızlığına ve ikiyüzlülüğe inat İslamcı yahut anti-emperyalist görüşleri benimseyenler de vardı. Onları bir ortaya getiren ise “bütün Osmanlıların kardeşliği” fikrinden hareketle “Osmanlı Vatanı”, “Osmanlı Milleti” ve “Osmanlıcılık” ülkülerini gerçekleştirme inancı olmuştu. Bu ise lakin istibdadın son bulup yerine anayasal bir yönetimin getirilmesi ve meclisin açılması ile gerçekleşebilirdi. Bu hedefe nasıl ulaşılabileceği arayışları sürdükçe vakitle iki farklı küme barizleşti. Bu kümelerden biri Türkiye’de pozitivizmin öncüsü olan Ahmet Rıza Bey’in etrafında toplanırken başkası adem-i merkeziyetçiliğin öncüsü Prens Sabahattin’in etrafından toplandı. Ahmet Rıza Bey jakobenist aydınlanmayı savunuyordu, ona nazaran birinci hedef harekete liderlik yapabilecek takımları yetiştirmek olmalıydı, parlamenter ve temsili bir sistem ise halkın eğitilmesiyle gerçekleşebilirdi, hatta o vakte kadar askerler siyasal hayata önderlik edebilirdi. Ayrıyeten merkezi bir idaresi ve bu idarede Türklerin daha faal bir role gelmesi gerektiğini savunuyordu. Ahmet Rıza’nın karşısındaki Prens Sabahattin ise merkeziyetçiliğe mutlaka karşı çıkıyor yerine özerklikler ve yerinden idare teklif ediyordu. Bireyciliği, ferdî özgürlük ve gelişimi yüceltiyordu.
Jön Türk hareketi bir yandan güçlenirken başka yandan da barındırdığı iki küme ortasındaki ayrılıklar sertleşiyordu. Yeniden de bu iki küme 1902 yılında Paris’te düzenlenen I. Jön Türk Kongresi’nde bir ortaya geldi. Kongrede iki kıymetli teklif konuşuldu; bunlardan birincisi yalnız basın yayın ve propaganda ile ilerlemenin mümkün olmadığı artık askerlerin de çabaya açıktan katılması gerektiğiydi. Bu fikre karşı çıkan olmadı. Fakat ikinci teklif iki kümesi karşı karşıya getirdi: İhtilal için iç dinamiklerin kâfi olmaması sebebiyle yabancı güçlerin (İngiltere ve Fransa) dayanağını sağlamak, bu güçlerin sıkıştırması ile Osmanlı’nın meşrutiyeti ilan etmeye mecbur bırakılması gerektiği… Prens Sabahattin’den gelen bu teklif çoğunluğun dayanağını alsa da Ahmet Rıza Bey’in başını çektiği azınlıktaki küme şiddetle karşı çıktı. Ahmet Rıza’ya nazaran dış müdahale ne kuralla olursa olsun asla kabul edilemezdi, bağımsızlık her şeyden evvel gelmeliydi.
Çok şiddetli geçen bu tartışma Jön Türk hareketini resmi olarak ikiye bölerek iki başka örgütlenmeyi ortaya çıkardı: Bağımsızlıkçı ve aydınlanmacı Ahmet İstek kanadının isim değişikliğiyle kurduğu Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti ile emperyalist müdahalelerden medet uman, özerklik yanlısı, saltanata ve dinciliğe karşı uzlaşmacı, liberal Prens Sabahattin kanadının kurduğu Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti. Bu ayrılık Türk siyasi hayatında bugün dahi devam eden iki ana çizgiyi oluşturmuştur. II. Meşrutiyet periyodunda İttihat ve Terakki – Hürriyet ve İtilaf, Cumhuriyet devrinde Cumhuriyet Halk Fırkası – Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Özgür Fırka, çok partili hayata geçiş ile CHP – Demokrat Parti ve Adalet Partisi ayrılıkları bu iki ana çizgi üzerinde emsal görüşlerle oluşmuş ve bu partilerin mirasçıları tarafından günümüzde de devam ettirilmektedir.
Uğraşta yeni bir evre: Silah
Jön Türk Kongresi’ni takip eden yıllarda Jön Türkleri cesaretlendiren, umutlarını arttıran haberler memleketler arası topluluktan gerisi arkasına geldi. Birinci olarak 1904’te başlayan Rusya-Japonya savaşı 1905 yılında Japonya’nın zaferiyle sonuçlandı. Meşrutiyet ile yönetilen Doğulu Japonya’nın mutlak monarşi ile yönetilen görece Batılı Rusya’yı yenmesi Jön Türkler tarafından meşruti (anayasal) rejimin bir getirisi olarak yorumlandı. Japonya yapabilmişse demek ki Osmanlı da meşruti rejim ile kendini toplayabilir ve Batılı devletler karşısında muvaffakiyet kazanabilirdi.
Bir sonraki haber yeniden Rusya’dan geldi; Japonlar karşısında alınan mağlubiyetin oluşturduğu çalkantılı durum Rusya’da meşruti rejime geçiş için gerekli tabanı oluşturdu ve 1905 İhtilali ile Rusya’da da meşrutiyet ilan edildi. Rusya üzere koyu mutlakiyetle yönetilen bir ülkenin bile meşrutiyete geçmesi Jön Türkler için hem cesaretlendirici hem de umut verici oldu. O kadar ki, kimi Osmanlı subay ve aydınları Rus Çarı tarafından idam ettirilen meşrutiyetçi Rus teğmen Schmidt’in ailesine bâtın mektuplar yollayarak “despotizme karşı çıkan bu kişinin anısının kendileri için Kabe kadar kutsal olduğunu” yazdılar. Son haber ise 1906 yılında bir öbür İslam devleti olan İran’dan geldi: Başını İranlı Türklerin çektiği meşrutiyetçi hareket yeniden Türk kökenli Kaçar Hanedanı’ndan Şah Muzaffereddin’e diz çöktürmüş ve İran’da meşrutiyet ilan edilmişti. Bu gelişme, Jön Türkler için hem İslam’ın anayasal rejime geçiş için mani olmadığını hem de Müslüman bir toplumun da hükümdarlarına karşı direnerek ondan haklar koparabileceğini kanıtlıyordu.
İran’dan gelen ihtilal haberi Jön Türklerin İttihat ve Terakki kanadını çabucak harekete geçirdi. İttihatçıların meşhur hatibi Ömer Naci ve fikir adamlarından Ahmet Ağaoğlu İran’a gönderildi. Orada, 1878’deki Kanun-i Esasî deneyimlerini İranlı devrimcilere aktararak yeni İran Anayasası’nın hazırlanmasına yardımcı oldular. Hakikaten Kanun-i Esasi’nin birçok kısmı İran Anayasası’nda da motamot yer aldı. Anayasa’nın ilanından 5 gün sonra Şah Muzaffereddin ölünce yerine geçen Şah Muhammed Ali bir mühlet sonra meclisi kapatıp Anayasa’yı feshedecek, İranlı devrimciler ise Azerbaycan Türk’ü Settar Han’ın önderliğinde bu sefer silahlı direnişe geçeceklerdi. Haberi alan İttihatçılar da komşu ülkedeki hürriyet çabasına dayanak için yeniden yardıma koşacaklardı. Yakup Cemil üzere fedailer ve Ömer Naci üzere hatipler tekrar İran’a gittiler. Ömer Naci, İran’da kısa bir müddet için gazete çıkarmışsa da olayların kızışmasıyla o da kendini dağda bulacaktı. İttihatçı fedailer ellerinde tüfek, başlarında kalpak, ayaklarında çizmeler ve üstlerinde lokal kıyafetler ile İranlı devrimciler üzere İran dağlarında hürriyet için vuruştular.
Yaşanan tüm bu gelişmelerin Osmanlı ülkesinde de büyük yansımaları oldu, Jön Türklerin çabaya ve zafere olan inançları düzgünce artmış ayrıyeten silahlı çaba gerekli ve kaçınılmaz olarak görülmeye başlanmıştı. Subaylar ortasındaki örgütlenme düzgünce yayılmıştı. Abdülhamit’in ülkenin bütünlüğünü koruyamadığını gören genç subaylar memleket büsbütün parçalanmadan evvel bir şeyler yapmak istiyordu. Bilhassa Makedonya sorunu herkesi tasaya sevk etmekteydi. Büyük devletler bu sefer gözünü Makedonya’ya dikmiş ve Osmanlı’dan koparabilmek için bölgedeki Bulgar ve Sırpları ayaklandırmışlardı. Genç Osmanlı subayları da bu isyancılara karşı gerilla savaşı vermek üzere Makedonya dağlarına koşmuşlardı. Bu sebeple en çok genç subayın bulunduğu Makedonya Jön Türklerin askeri örgütlenmesinin de merkez üssü oldu. Ayrıyeten Şam ve Selanik’de de zımnî örgütler kuruldu. Şam’daki örgütlenmede genç bir subay olan Mustafa Kemal’in de rolü vardı. Selanik’teki örgütlenme ise ilerleyen süreçte “hürriyet”in yazgısını belirleyecekti. 1906’da Selanik’te kurulan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti çoğunlukla Türk asker ve sivil eğitimli, gözü kara ve ihtilal için her şeyi göze almış ateşli gençlerden oluşuyordu. Bu takım kısa bir müddet sonra tarihin akışında çok kıymetli roller üstlenecekti.
29 Aralık 1907 günü yeniden Paris’te, II. Jön Türk Kongresi toplandı. Prens Sabahattinci ve Ahmet Rızacı kanatlar bir sefer daha bir ortaya gelmişti. Birinci kongredeki merkeziyetçilik/özerklik tartışması tekrar sonuçsuz kaldı, Batılı büyük devletlerden dış takviye alma konusu ise bu sefer gündeme getirilmedi. Fakat kesin sonuç almaya yönelik kıymetli kararlar alındı. Meşrutiyetin getirilebilmesi için Abdülhamit’in tahttan indirilmesinden diğer deva kalmadığı; bunun için de silahlı direniş de dahil olmak üzere topyekun gayret verilmesi gerektiği, halkın vergi ödemeyerek pasif direnişe geçmesi, şovlar ve grevler düzenleyerek genel bir ayaklanma ortamı oluşturulması üzere mevzularda uzlaşılarak karar alındı. Pozitivist görüşleri doğrultusunda aydınlanma ve rasyonel gelişimin fakat tertip ortamında sağlanabileceğini savunan ve bu sebeple o güne kadar silaha ve isyana karşı çıkan Ahmet İstek bile artık öteki deva olmadığını kabul ederek bu kararlara katılmıştı.
Alınan kararlar kısa müddette tesirlerini gösterdi. Balkanlar’da ve Anadolu’da Müslüman/gayrimüslim, kadın/erkek bütün halk Jön Türklerin davetine kulak vererek büyük kitleler halinde gayrete katıldı: 1906’da Kastamonu halkı belediye seçimlerini protesto edip sandığa gitmedi, 1907’de Erzurum’da Prens Sabahattincilerin örgütlediği “Can Verir” isimli tüccar örgütü büyük kitle aksiyonları gerçekleştirdi. Kayseri’de halk mutasarrıflığı bastı; mutasarrıf endişeden kalp krizi geçirdi. Antep’te sokakta rastladıkları kaymakamı linç etmeye çalışan halkın elinden kaymakam güç kurtarıldı. Göksun’da halk kaymakamı çürük domates yağmuru altında kasabadan kovdu. Elazığ’da vali at üzere koşularak “hürriyet” ismi verilen bir at otomobilini çekmeye zorlandı. İzmir’de Abdülhamit’in anıtı diye saat kulesine saldırıldı… Edirne, Bursa, Uşak, Balıkesir, Isparta, Adapazarı, Antalya, Tokat, Ankara, Konya, Ordu, Rize, Trabzon, Van, Muş, Diyarbakır, Dersim, Adana… Anadolu’nun çabucak hemen her kentinde hareket vardı. Rumeli’de ise durum çok daha coşkulu ve öfke doluydu. Toplantı ve mitingler bütün Rumeli’yi sarmış, kısa bir mühlet evvel birbirini boğazlayan Müslüman ve gayrimüslim halk artık omuz omuza meşrutiyet için hareket düzenliyorlardı. Memurlar ve hatta ulemanın bir kısmı bile halkın tarafına geçmişti. Rumeli Genel Müfettişi Hilmi Paşa, Abdülhamit’e çektiği telgrafta durumu şöyle tabir edecekti: “Zatı Şahanelerine şunu arz ederim ki, bu taraflarda benden öteki herkes ittihatçıdır.” Altı öncü Jön Türk’ün başlattığı ve on yıllar boyunca bir avuç Jön Türk tarafından sürdürülen gayret sonunda kitlelere mâl olmuş ve bir halk hareketi niteliği kazanmıştı.
“Bir gün Rumeli Dağları envâra boyandı”
İşte bu debdebeli günlerde, silahlı gayrete dünden hazır olan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile Ahmet Rıza’nın Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti birleşti. Artık şartlar sağlanmıştı, uğraşta silahlar konuşacaktı, çabanın bayraktarlığı da fikir adamlarından hareket adamlarına geçecekti. Saray’ın, Jön Türklerin üssü haline gelen Balkanlar’daki tüm adamları tek tek vurulmaya başlandı ancak patlamanın fitilini asıl ateşleyen ise İngiliz Hükümdarı ile Rus Çarı ortasında gerçekleşen Reval Görüşmesi oldu. Bu görüşme Jön Türkler tarafından Makedonya’nın bölüşümü hakkında İngiltere ve Rusya’nın muahedesi olarak yorumlandı. Reval Görüşmesi’nin yarattığı kaygı ve telaşla Batılı büyük devletler Osmanlı’yı parçalamak için bir kez daha harekete geçmeden evvel teslimiyetçi Abdülhamit ve onun halkı bölen baskıcı idaresinden kurtulmak hedefiyle harekete geçildi.
3 Temmuz 1908 günü Kolağası Resneli Niyazi Bey 200 asker ve onlara katılan 200 siville birlikte Saray’a karşı isyan bayrağını açarak Makedonya’da dağa çıktı. Onu buyruğundaki taburuyla birlikte Eyüp Sabri Bey ve Enver Bey (Paşa) izledi. Saraya telgraf çekilip taleplerinin Kanun-i Esasî’nin ilanı ve Meclis’in açılması olduğu bildirildi. Manastır’da kentin sokaklarına bildiriler yapıştırılarak isyanın başladığı halka duyuruldu. İsyanı bastırması için büyük bir kuvvetle Makedonya’ya gönderilen Şemsi Paşa Manastır kentine adım attığı üzere İttihatçı fedailer tarafından öldürüldü. Balkanlarda kendisine bağlı bir askeri güç bulamayan Abdülhamit Anadolu’dan topladığı 18.000 kişilik orduyu Makedonya’ya yanlışsız yola çıkardı. Lakin bu ordu da yapılan propaganda sonucunda Selanik’e gelene kadar meşrutiyetçi saflara geçti. Artık Abdülhamit Balkanlara gönderecek tek bir kişi bile bulamazken, dağdakilerin sayısı binlerle tabir ediliyordu.
Daha düne kadar birbirleriyle savaşan Türk askerleri ile Sırp, Bulgar yahut Makedon çeteciler artık meşrutiyet için birlikte gayret vermekteydi. Meşrutiyetin tüm meseleleri çözeceği, ülkeye barışı ve birliği getireceği inancı onları birleştirmişti. İttihatçılara katılan gayrimüslim çeteciler ortasında çok enteresan simalara rastlayabiliriz. Bunlardan birisi de Yane Sandanski’dir. Bugün hem Makedonya’nın hem de Bulgaristan’ın ulusal kahramanı olan Sandanski, Osmanlı’da bir devir “terörist” bir devir ise “kahraman” olarak görülmüştü. Saklı Makedonya Devrimci Örgütü’nün kurucusu olan Sandanski’nin gayesi Makedonya’yı “Osmanlı’nın elinden kurtarmak”tı. Bölgede yaşayan ayrılıkçı Makedon, Bulgar, Yunan ve Sırplar üzere Rus Çarlığı’nın da dayanağı ardındaydı. Kısa müddette güçlenip gerilla savaşına başladı. Makedonya’da birçok kurtarılmış bölge kurdu. Gerilla savaşından bihaber genç Osmanlı subayları bölgeye koşmuş lakin tecrübesizlikle birinci başlarda neye uğradığını şaşırmışlardı. Osmanlı idaresi ise acizdi, aldığı tüm tedbirler Batılı büyük devletler tarafından “insan hakları ihlâli” gerekçesiyle engelleniyor, ne yapacağını bilemeden adeta eli kolu bağlı bekliyordu. Birçok meşrutiyetçi genç subaylar yıllarca o dağ senin bu dağ benim diyerek Sandanski ve gibisi çetelere karşı bin bir fedakârlıkla çabayı sürdürdü. Sonunda isyan bastırıldı lakin Batılı devletler gerekli mazereti çoktan bulmuştu. Bölgedeki gayrimüslimleri korumak ve “insan hakları ihlâlleri”ni engellemek için Balkanların muhakkak bölgelerinde Batılı devletlerin askerlerinin jandarmalık yapmasına karar verdiler. Lakin Batılı devletlerin Balkanlara müdahalesi Zımnî Makedonya Devrimci Örgütü’nü ikiye böldü. Yane Sandanski’nin liderliğindeki sosyalistler Avrupa’nın müdahalesine karşı çıktılar. Makedonya ve Balkanların emperyalist güçler tarafından paylaşılmak istendiğini söyleyerek en âlâ tahlilin Osmanlı Bayrağı altında eşit hak ve yükümlülükler ile anayasal bir sistemde yaşamak olduğunu savundular.
Sandanski’ye nazaran tahlil, Osmanlı’nın liderliğinde tüm halkların kardeşlik temelinde bir ortada yaşayacağı “Osmanlı Federasyonu” idi. Örgütteki sağcılar ise gerekirse dış dayanak de alınarak her şartta Osmanlı’dan ayrılmayı savunuyorlardı. Bu ayrışma örgütün kendi içinde silahlı çatışmasını doğurdu. Gerçekleşen olaylar ve Sandanski’nin emperyalist müdahale karşısında Osmanlılık çatısına sığınması Sandanski ile İttihatçıları birbirlerine yakınlaştırdı. Bu yakınlaşma birçok Makedon’un Sandanski’yi “hain” olarak görmesine sebep oldu fakat o vazgeçmedi. Meşrutiyet Devrimi’nde, vaktinde birbirlerine karşı savaştıkları İttihatçı subaylarla birlikte dağa çıktı. Devrim’in akabinde ise Niyazi ve Enver Beyler ile birlikte halk tarafından hürriyet kahramanı ilan edilecek, üçünün de posterleri elden ele dolaşacaktı. Bulgar Krallığı’na bağlanmak isteyen Makedonlara karşı Osmanlı’ya bağlılığı savunacak, 31 Mart İsyanı’nda meşrutiyeti korumak için 1200 adamıyla birlikte Harekât Ordusu’na katılacaktı. Ve tüm bu uğraşları yüzünden Rus Çarı’nın hizmetindeki Bulgar Hükümdarı Ferdinand’ın buyruğuyla örgütün sağ kanadı tarafından pusuya düşürülerek öldürülecekti.
Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik, Adalet… Hürriyet!
23 Temmuz 1908 günü İttihat ve Terakki, 21 pare top atışıyla Manastır’da meşrutiyeti ilan etti. Akşama kadar bütün Rumeli kentleri meşrutiyeti tanıdıklarını ilân edip durumu telgraf yağmuru ile Saray’a bildireceklerdi. Birebir günün gecesinde, artık öbür devası kalmayan Abdülhamit de meşrutiyeti kabul ederek, resmen ilan etti. 1878’de Abdülhamit tarafından kaldırılan meşrutiyet tam otuz yıllık bir çaba sonunda bu sefer bir halk ihtilali ile geri kazanılmıştı. Osmanlı Devleti anayasaya ve meclise tekrar kavuşmuştu.
“Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik, Adalet”; ihtilalin sloganı buydu. Osmanlı devrimcileri, Fransız Devrimi’nden aldıkları üç kavrama kendi medeniyetlerinin yücelttiği bir kavramı daha eklemiş ve ihtilalin şiarı yapmışlardı. Dağdan inen devrimciler de sokaklara dökülmüş coşkulu halk tarafından bu sloganlar ile karşılandı. Osmanlı ülkesinin her yerinde, köylere varıncaya kadar kutlamalar şenlikler, günlerce devam etti. Rumeli ve Anadolu’daki tüm Osmanlı halkı Müslümanı ve gayrimüslimi daima birlikte verdikleri çaba ile kazandıkları hürriyeti tekrar birlikte kutladılar.
Hürriyet kahramanları ilan edilen Resneli Niyazi Bey ve Enver Bey dağdan inişlerinde tarihin gördüğü en büyük fatihler üzere karşılandı. “Yaşasın Hürriyet, Yaşasın Niyazi, Yaşasın Enver” sloganları tüm ülkeyi baştan başa sardı. Bu iki hürriyet kahramanından biri, ihtilalin akabinde silahını duvara asıp kendi köşesine çekilmişse de ihtilal tekrar birinci olarak kendi çocuklarını yiyecek ve kısa süre sonra parti içi hesaplaşmalara kurban gidecekti. Oburu ise Osmanlı Devleti’nin yazgısında çok daha büyük roller oynayacaktı.
1908 İhtilali, Türk siyasi hayatına bir daha geri dönüşü olmamak üzere meclis ve anayasa kurumlarını katmış, halkın kendisini siyasetin temel argümanı haline getirmiştir. Osmanlı halkı tahminen de tarihinde birinci sefer tüm farklılıklarını bir tarafa bırakarak ortak bir gaye uğrunda beraberce gayret vermiş böylece öbür bir örneğine rastlanmayacak biçimde bir “ulus” özelliği göstermiştir. Halk kendi gücü ve eforuyla kendi haklarını monarşiden koparırken, ihtilale asıl tarafını veren bir küme Jön Türk’ün vatan sevgisi ve hassaslığı sayesinde emperyalizmin tuzağına düşülmeden ihtilalin ulusal bir hareket olarak kalması sağlanmıştır. 1908 Devrimi’nin kurduğu siyasi nizam ve yarattığı his ve niyet dünyası kendisinden sonra gelecek olan Cumhuriyet’in devrimci takımlarını yetiştirmiştir.
7 Haziran 1865 günü Belgrad Ormanı’nda buluşan altı arkadaşın ettiği yeminle başlayan çaba 24 Temmuz 1908 günü ilan edilen Meşrutiyet ile yeni bir boyuta taşınmış ve 29 Ekim 1923 günü Ankara’da ilan edilen Cumhuriyet ile büyük bir zafer kazanmıştı, uğraş hâlâ devam ediyor…
Kaynaklar
Bülent TANÖR, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, Yapı Kredi Yayınları, 2005, İstanbul
Cevdet KUDRET, Abdülhamit Devranında Sansür, Milliyet Yayınları
İlber ORTAYLI, Osmanlı’da Değişim ve Anayasal Rejim Sorunu, İş Bankası Kültür Yayınları, 2008, İstanbul
Kudret EMİROĞLU, Anadolu’da İhtilal Günleri, İmge Kitabevi, 1999, Ankara
Sina AKŞİN, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge Kitabevi, 2009, Ankara
Soner YALÇIN, “Osmanlı’nın da Devrimci Che Guevara’ları Vardı”, Hürriyet, 20.10.2007
Soner YALÇIN, “Osmanlı’nın Öcalan’ı Yane Sandanski”, Hürriyet, 25.11.2009
Tarık Zafer TUNAYA, Türkiye’de Siyasal Gelişmeler (1876-1938), İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2003, İstanbul
Tarık Zafer TUNAYA, Türkiye’nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010, İstanbul
*Bu yazı, birinci kere 5 Ocak 2016 tarihinde Bon Pur Loryan’da yayımlanmıştır.
