Esaretin Bedeli (The Shawshank Redemption), tüm vakitlerin en düzgün sineması değildir. Hatta, 1994 yılının en güzel sinemalarından bile değildir; Ucuz Roman (Pulp Fiction), Hong Kong Ekspresi (Chungking Express), Şike (Quiz Show) ve Krzysztof Kieślowski’nin “Üç Renk” üçlemesinin son iki sineması birebir yıl yapıldı. Esaretin Bedeli yeniden de IMDb’nin “en düzgün 250 film” listesinde hâlâ en üst sırada, Kara Şövalye (The Dark Knight) ve Baba (The Godfather) sinemalarının çabucak üzerinde yer alıyor. Meğer bu sinema gösterime girdiğinde üzücü olmayan tenkitler almış, ortalama bir hasılat elde etmiş, pazarlama kampanyasına karşın Oscar mükafatı de kazanamamıştı. Bu, akıl almaz bir diriliş kıssası: hapishanede yirmi yılı bir taş çekiciyle hücre duvarında gedik açarak geçirecek kadar istikrar ve nizam gerektiren, kablolu televizyon yayınından da beslenen, uzun bir serüven.
Filmin IMDb’de bu kadar yüksek pozisyonda olmasının temel nedeni kitlesel uzlaşıyla ilgili, oy veren yaklaşık üç milyon kişi geniş kitlelerce sevilen bu dramı gönülden destekliyor. Bu, Sight&Sound’un 2022 eleştirmenler anketinde “tüm vakitlerin en düzgün filmi” seçilen, 200 dakikalık bir vakit deneyi olan Jeanne Dielman (Chantal Akerman, 1975) üzere daha dar bir izleyici kitlesine hitap eden bir üretim için mümkün olamazdı. Ne var ki, stüdyo sinemalarının birçok mümkün olan en geniş izleyici kitlesine ulaşmayı gayeler, bu yüzden Esaretin Bedeli’nin 30 yıl sonra hâlâ bu kadar çok bireye hitap etmesi dikkate kıymet. Nedenleri de bariz, Morgan Freeman’ın kıssa anlatırken olduğu kadar karakterinin hislerini yansıtırken de başvurduğu ağırbaşlı performansı bu nedenlerin başında geliyor.
Yazarı ve direktör Frank Darabont, Stephen King’in Rita Hayworth and Shawshank Redemption isimli novellasından uyarladığı sinemada hem mecazi hem de gerçek manada firar kıssasına dönüşen, modası geçmiş bir hapishane dramı sunuyor. Sinema, dünyevi sınırlamalardan nasıl kurtulacağınızı öğreten ilham verici bir ders olarak başlayıp hapishane mahkumu kahramanlarının yaratıcılıklarının ödüllendirildiği, makûs adamların da layığını bulduğu memnun bir sonla bitiyor. Bu, tahminen de Hollywood sinemasının tipik bir örneği lakin Esaretin Bedeli’nin onyıllara yayılan, zorluklar karşısında gelişen, hapishane avlusundaki çatlaklardan filizlenen yeşil sürgünler üzere büyüyen bir dostluğa dayalı derinlik hissini inkar etmek kolay değil.
Bankacı Andy Dufresne (Tim Robbins), karısını ve karısının sevgilisini öldürmekten iki defa müebbet mahpusa mahkum edilir, duruşma esnasındaki itidalli hesapçılığı hakimin de gözünden kaçmaz. Ne var ki, sırf ikinci kısım doğrudur. Andy, 1947’de Shawshank eyalet hapishanesine geldiğinde orayı dolduran kabadayılar, bilhassa de Ellis “Red” Redding (Morgan Freeman) bu ince yapılı beyaz yakalının eninde sonunda çözüleceğini düşünür ancak hapishane onun kararlılığını daha da güçlendirir. Red’in içeriye her tipten kaçak mal sokabildiğini öğrenen Andy, bir taş cazip ve büyük bir Rita Hayworth posteri sipariş eder. Bu, alışılmadık bir jeoloji tutkusuna ve bilindik bir alımlı bayan hayranlığına işaret ediyormuş üzere görünür. Red ise Andy’nin tekrarlanan cinsel akınlara karşı direncini ve hem kendisi hem de etrafındaki öteki mahkumlar için hapishaneyi “daha âlâ bir yer” haline getirme ısrarını takdir etmeye başlar.
Andy’nin muhasebe maharetlerini ustalıkla kullanarak gün boyunca ağır iş yaptıktan sonra arkadaşlarına soğuk birer bira kazandırması yahut Red’in anlaşılması güç kaçakçılık tekniklerini konuşturması hatırlanırsa, Andy ve Red yeni fırsatlar yaratmak konusunda mahirdirler. İncil’e sıkı sıkıya bağlı hapishane müdürü (Bob Gunton) hapishane emekçilerini daha büyük kontratlar ve rüşvetler için sömürmeye başladığında hesapları düzenlemek için Andy’yi işe alır. Bu durum Andy ve arkadaşlarının daha düzgün muamele görmesini sağlasa da onu büyük bir yasadışı operasyonun değerli bir modülü haline getirme riskini taşır. Andy, hapishane kütüphanesini genişletme projesi için yeni kaynaklar yaratır lakin türlü badirelerin de eli kulağındadır.
“Ya yaşamakla uğraşacaksın ya da ölmekle,” repliği Esaretin Bedeli’nden hatırlanabilecek bir replik, “Bu dünyada taştan yapılmamış yerler de var,” repliği de o denli. Andy’nin öbür mahkumlara (ve büyülenmiş izleyicilere) dış dünyanın acımasız belirsizliğinin ötesine geçen manevi bir tavır sergilemesi sessiz ve kendinden emin bir filozof üzere görünmesi nedeniyle bazen sinema yeni bir dini hareketin temellerini oluşturuyormuş üzere hissettirebilir. Andy, bir küme hapishane tecavüzcüsünden ve otuz günlük hücre hapsinden bu türlü kurtulur, gündelik hayatın aksiliklerinden ve hayal kırıklıklarından siz de bu türlü kurtulabilirsiniz. Sinema afişinde de açıkça bu yazılıdır: “Umut sizi özgürleştirir.”
Daha duygusuz bir sinema işte orada durabilirdi. Nihayetinde hem Andy hem de Red için en mümkün son, 50 yılın akabinde kaideli tahliyeyle başa çıkmayan yaşlı arkadaşları Brooks üzere, cezalarını çekip toplumsal hayata ahenk sağlayamamaları olurdu. Gerçek özgürlüğe ulaşmak bir ihtimal olarak belirdiğinde, içinizde hapishane müdürü ve adamlarının asla dokunamayacağı bir şeyi beslemenin ne manası var? Bu, Esaretin Bedeli’nin daha tatmin edici bir sonla bitmesini, CinemaScore’dan A+ almasını sağlayabilirdi ancak Andy ve Red üzere adamların soğuk demir parmaklıkların gerisinde umudu ve özgürlüğü tekrar tanımlamayı öğrenmelerini dikkate almazdı.
Yine de sinemanın finalinde yaşadığımız dokunaklı tatmini, bu tatmini mümkün kılan olay örgüsünün ve karakterlerin ustalıkla işlenmiş olduğunu inkar etmek kolay değil. 1994’te bile Esaretin Bedeli üzere incelikle işlenmiş anaakım sinemalara rastlamak zorlaşmıştı. Otuz yıl sonra, orta büyüklükte bütçeye sahip devir sinemalarının adeta çıkmaza girdiği günümüzde, bu tipten üretimlerle karşılaşmak neredeyse imkansız hale geldi. O vakitten beri, Andy ve Red ortasındaki kadar etkileyici bir dostluğu yansıtan pek sinema yapılmadı. Onlar başlarına gelenlerin akabinde hayata tekrar tutunmaya çalışıyorlardı ki arkadaşlar bunu genelde birbirleri için yapmak zorunda kalırlar. Sahip olmadıkları şey de bu durumu değiştirecek bir müelliftir.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Scott Tobias’ın The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
