Önümüzdeki seçimler ülke gündeminde en büyük yeri kaplıyor, lakin çocukların beslenemediği ve açlıkla sınandığı günlerden geçtiğimizi bazen unutuyoruz. Bir ilkokul öğretmeni, öğrencisinin derste “Başım çok ağrıyor,” dediğini ve ağladığını yazmıştı. Çocuğun yanına gidince aç olduğunu, utandığı için söyleyemediğini fark etmiş ve diğer bir öğrencisini çağırıp kapalıdan biraz para verip kantinden hem kendisine hem de ona bir şeyler almasını söylemiş. Başı ağrıyan çocuk bir şeyler yedikten sonra kendine gelmiş, teneffüste arkadaşlarıyla koşup oynamaya başlamış.
Bugün Türkiye’de bir milyondan fazla çocuk okula aç gidiyor, biz de borçla harçla zeytin, peynir, deterjan almaya çalışırken buluyoruz kendimizi. Yani şairin de dediği üzere, “açlık çoğunluktadır.” Pekala, nasıl bu hale geldik? Mecburi mutfak alışverişinin kredi kartı borçlarını şişirdiği bir sürece nasıl sürüklendik? Beyaz eşyadan çamaşır deterjanına, giysi kuşam alışverişinden dışarıda yemek yemeye kadar her şey kredi kartına taksitle…30 liraya soğan, 20 liraya süt alıyoruz, borçla birlikte açlık da büyüyor…
Hayat pahalılığı dışında bir şey konuşamaz olduk. Aile ve arkadaş buluşmalarındaki sohbetlerin ana konusunu kredi borçlarımız yahut alım gücümüzün erimesi oluşturuyor artık. Üstelik bu sohbetler yaş kümelerine nazaran farklılık da göstermiyor. Borçlanma herkesin temel sorunu haline geldi. Bütün hayatımızı kıskaca alan bu borçluluk halinin bir dizi politik sonucu var.
Çalışma hayatımız kelam konusu olduğunda, borçluluk hali bir istek üretim düzeneği üzere işliyor ve tepkiselliği dizginliyor. Yüklü kredi borcu altında ezilen çalışanlar daha makus şartlarda çalışmaya razı oluyor. “Taksitlerimin bitmesine daha şu kadar ay var,” kanısı çalışma şartlarını kabullenmemize sebep olurken, güvencesizliğe istek da üretiyor. Fazla mesaiye, düşük fiyatlara, baskı altında çalışmaya razı oluyoruz. Tepkisizleşiyoruz , direnme gücümüzü de kaybediyoruz.
Çalışanlar için borçlarını ödeme telaşı, garantisiz çalışma şartlarının önüne geçiyor. Bankaya, komşuya, bakkala olan borçlar her türlü çalışma şartını kabul edilebilir bir forma sokuyor. Bunun doğal sonucu da sömürünün artması olarak karşımıza çıkıyor. Artık çalışana her türlü baskı yapılabilir, zira nasılsa işi bırakamayacak, direnemeyecek. Artık sömürünün merkezinde “borç” var, sömürünün temeli borca dayanıyor. Hardt ve Negri’nin sözleriyle, “Yeni bir fakir figürü doğuyor ve bu sırf işsizler ve sistemsiz, garantisiz ve yarım gün çalışanlardan oluşmuyor tıpkı vakitte tertipli çalışan ücretlileri ve orta sınıfın fakirleşen bölümünü de kapsıyor. Onların yoksullukları asıl olarak borç zincirlerine dayanıyor.”[i]
Borçluluğun tesiri çalışma hayatıyla sonlu değil. Politik sonuçları da bir epey ağır. Borçlanan kişi piyasaya ve münasebetiyle ekonomik ve siyasi “istikrara” daha sıkı bağlanıyor. Borç batağındaki personel için mevcut durumun korunması, siyasi belirsizliklerin olmaması üzere kanılar borçlanmanın yansımalarından biri. Zira borçlanmanın artması, yurttaşların geleceklerini piyasaya bağlaması manasına geliyor. Borç yükü altındaki yurttaşların artık değişime ne tahammülü ne de yüreği kalıyor. 21 yıllık AKP iktidarına bu açıdan bakılabilir: Borçlandır, daha fazla sömür, direnme kanallarını tıka ve istikrara bağımlı hale getir.
Borçlanma ve hayat pahalılığı artık Türkiye’de güçlü azınlık haricinde herkes için geçerli bir sorun. Bugün üniversiteden yeni mezun olan öğrenciler, kıt kanaat geçinen emekliler, artık neredeyse unutulan depremzedeler hem fakir hem de borçlu. Bu tertipte sırf bugünümüz değil, geleceğimiz de ipotek altına alındı.
Cebindeki bir paket bisküviyle enkazda kalan çocuklarını bekleyen, “Yiyemiyorum. Dünden beri yiyemiyorum. Çocuklarıma verecektim.” diyen Şerif Amca’nın, sarsıntıda konutu kullanılamaz hale gelen, “17 yıldır hiç dolabım yoktu, dolabı taktık, zelzele oldu. İçeride eşyam yok zati. Dolabı indirebilsem kâfi,” diyen yaşlı teyzenin gözyaşları bardağı da sabrımızı da taşırdı. Taştığı yerden yeni bir ülkeyi inşa etmenin vakti geldi.
Alım gücünün bu kadar düştüğü, zelzeleden sonra hayatını kaybeden yurttaşların bile borçlarının büyüdüğü, depremzedelerin yine borçlandırılarak konut sahibi yapıldığı, devlet aygıtının misyonunu yandaşlarının vergilerini silerken hatırladığı, açlığın büyüdüğü bu karanlıktan çıkmak zorundayız. Çoğunluğu görerek, direnerek ve yan yana büyüyerek.
[i] Hardt, M. ve Negri, A. Duyuru, Çev. Abdullah Yılmaz, İstanbul: Detay Yayınları, 2012.
