Doğrulama yanlılığı, kişinin kendi kanaatlerini destekleyen bilgileri benimsemesi görüşleriyle çelişenleri de reddetmesi olarak tanımlanabilir. Dereceleri elbette farklı olmakla birlikte hepimizin sahip olduğu, yaygın bir eğilim. Tanımlanmış onca kusurlu fikir biçimi ortasında, doğrulama yanlılığı en düzgün kataloglanmış olanı ve ders kitaplarındaki deneylerin ana konusu. Bu tipten eğilimler, beynimizin daha az efor harcayarak süratli karar verebilme yetisine katkıda bulunuyor. Beynimizi, yıllar içinde edindiğimiz kanaatleri teyit eden yeni bilgilere adapte etmek daha kolay geliyor.
Biliminsanları Hugo Mercier ile Dan Sperber, neden düzgün düşünemediğimizi araştırdıkları The Enigma of Reason (Aklın Gizemi) kitabında “doğrulama sapması” terimini kullanmayı tercih ediyorlar: “Onlara nazaran beşerler aslında tesadüfen bön değiller. O denli ki, diğerlerinin argümanlarında yalnızca zayıflıklara odaklanırken, husus bize geldiğinde neredeyse hiç oralı olmuyoruz.”
Farklı niyetlere açık olmak, toplumsal medyada her görüşten kişiyi “takip ettiğimiz” listede tutmak manasına gelmiyor. Toplumsal medya algoritmalarının çok taraflı filtrelemeleri sayesinde en çok “beğendiğimiz” ve ilgiyle okuduğumuz bilgiler tekrar ve tekrar bize servis ediliyor. Daha çok kendi görüşümüze yakın bulduğumuz, paylaşımlarını sevdiğimiz bireyleri hakikaten takip ediyoruz ve beğeniyoruz. Toplumsal medyada doğrulama yanlılığının farkına varmak güzelce güçleşiyor. Gerçek olanın kendi kanaatlerimiz olduğuna inanmaya eğilimli olduğumuz için algoritmalar ve etrafımızın takviyesiyle bu kabulü pekiştiriyoruz.
Farklı niyetlere açık olduğumuzun ispatını toplumsal medya akışlarında, okuduğumuz kitaplarda, izlediğimiz sinemalarda değil hayatımızın işleyişinde görebiliriz lakin. Hatta itinayla makyajlanmış bir entelektüel imajın arkasına gizlenmiş şahısların bulanık bir zihne sahip olması da az görülen bir durum değil. Hülasa, açık görüşlü olabilmek yeni fikirlere karşı pratikte nasıl bir hal sergilediğimizle ölçülebilir. Bizden farklı düşünen beşerlerle bir ortaya geldiğimizde, “mutlak doğru” olarak nitelendirdiğimiz kıymetlerin karşı tarafta hiçbir karşılığı olmadığını anladığımızda “iletişim” kurmanın ötesinde bir “ilişki” geliştirebiliyorsak hakikaten adım atmış oluyoruz. Bağlantı geliştirmek insanın inandığı bedellerden ödün vermesi manasına gelmiyor, lakin “eleştiriye açığım” diyen birçok kişi bağlantı kurma etabına bile gelemiyor.
Yaptığımız seçimlerde, hayatımızdaki kıymetli kararlarda doğrulama yanlılığının büyük hissesi oluyor. Neyi görmek istiyorsak o istikamete yanlışsız bakmayı tercih ediyoruz. Bazen her tercihimizle memnun olmamız gerektiğine dair bir yanılsamaya kapılabiliyoruz, tercihlerimizle dışladığımız öbür olasılıkların öbürleri tarafından seçilmiş olmasını da (tercihimizin onaylanmadığı düşünerek) tehdit üzere görebiliyoruz. Halbuki her insanın karar sisteminde farklı etkenler rol oynuyor. Herkes farklı bir coğrafik pozisyonda, farklı bir ailede büyüyor, kendini buluyor ya da bulamıyor. Ailemiz, arkadaşlarımız, sevgilimiz, eşimiz, yani onayladığımız ve bizi onaylayan şahıslar sayesinde kanaatlerimizin doğruluğunu teyit ettiğimizi düşünerek yola devam ediyoruz. Meğer oburlarının farklı tercihlerine yahut kendi tercihlerimizin farklı sonuçlarına açık olmak büyük değer taşıyor. Tercih yaptığımızı (diğer olasılıkları dışladığımızı) kabullenmediğimizde yahut tercihimiz olumsuz sonuçlandığında kendimizle yüzleşmek yerine kabahati dış etkenlerde aramaya, doğrulama yanlılığının konforuna teslim olmaya başlıyoruz. Çatışmaları önlemeyi (haksız olduğumu öğrenmek istemiyorum) yahut kendimize takviye aramayı (haklı olduğumu öğrenmeyi istiyorum) arzuluyoruz.
Doğrulama yanlılığıyla baş edebilmenin en tesirli yolu eleştirel düşünme yetisi, yani kendimizi vakit zaman gözden geçirme ve manaya eforu. Kişi kendi tezlerine yeniden kendisi antitez üretebilecek basamağa ulaştığında konfor alanını aşıyor, özgürlük hududunu belirliyor. Problem farklı görüşlere katılıp katılmama sorunu değil, herkesin farklı yollardan geçtiğini kabul etme, anlayışla ve nezaketle düşünme sıkıntısı.
İnternetin hayatımıza girmesinin akabinde manipülatif ve yanlış bilginin de sirkülasyona girmesinin kolaylaştığı hesaba katılırsa, eleştirel bilgiye erişmek de hatırı sayılır bir emek istiyor. Bu nedenle doğrulama yanlılığının yahut kitle psikolojisinin konforuna kapılmadan, zihnimize sanal ortamdaki gürültüden sıyrılma imkânı tanıyarak, algoritmalara inat bir seçicilikle düşünme aksiyonunu süreklileştirmek zorundayız.
İnandığımız kıymetlerin olması, bunların herkes için geçerli olduğu manasına gelmiyor. En azından tercihler kelam konusu olduğunda, mutlak yanlışsız diye bir genellemeden bahsedilemeyeceği aşikâr. Alelade bir örnek vermek gerekirse, kiminin dağ yamacında kiminin deniz kenarında yaşamayı istemesi, bir oburunun tercihini değersizleştirmez sırf beklentilerinin farklı olduğuna işaret eder. İnsan edindiği deneyimler, karşılaştığı bireylerle değişip dönüşebilen bir varlık. Kimi niyetlerimiz de zevklerimiz de ömürlük olmak zorunda değil. Farklı olasılıkları kabul etmek, yaşama sevincini büyüten bir hoşluk. Elbette tüm bunları düşünmeye vakit bulabilecek kadar karnınız toksa.
