Gülmek, insanın en hoş hasletlerinden biri; yüzün temel cevheri. Dahası gülmek, neşelenmek, hatta ağız dolusu bir kahkaha, hayatın akışı içerisindeki envai çeşit hayal kırıklığına, aşındırıcı atağa karşı yeri geldi mi savunmaya, yeri geldi mi atağa yarayan çok güçlü bir enstrüman.
Üstelik de tarih boyunca iktidarın amaç tahtasında hep! Kahkahayı zapturapt altına almak asli gündemlerinden biri olmuştur hep iktidarın. Anımsayalım: Umberto Eco, Gülün Adı’nda insanı maymuna yaklaştırdığı, ciddiyetin cilasını bozduğu ve erkekleri kadınsılaştırdığı için kahkahanın düşmanlarının ellerini kana bulamaya ne derece hazır olduğunu göstermişti.[i] Gülmeyi cinsiyetlendirerek aşağılamaya çalışmak, kendi sığlığını diğerinde paka çekmek için başvurulan kullanışlı stratejilerden biri olageldi. Bayanların kahkahasına iffet ölçütü koymaya kalkışan yakın tarihli sakil teşebbüsleri hatırlayalım.
Bugünlerde, yani aşısız ve manasız karantinaların karanlığında çabucak hepimizin hava ve su kadar gereksinim duyduğu bir şey gülmek, kuşku yok. “Tükenmişlik sendromu” bir varlıklı rahatsızlığı olmaktan çıktı. Dahası gülmenin, mizahın, ironinin anlamaya katkısı apaçık: Friedrich Nietzsche, kavramanın (intelligere), gülme (ridere), acıma (ludere) ve iğrenmenin (detestori) bir bileşimi olduğunu söylemişti. Gülmek, zihinsel bir aralanma, askıya alma biçimi; kavramanın bileşenlerinden birisi. Hasebiyle bizi sıkıntının sıcaklığıyla gözden kaçanlardan, yakıcılığında yanılmaktan koruyan; onu serinlikle tartmamızı sağlayan bir istikameti de var.
Ne var ki, şunu unutmamak gerekir: Gülmek, kavramanın sadece bir biçimi, bir bileşeni. Bugünlerde gülmek, muhalif cephede düşünmenin, konuşmanın, kelam üretmenin giderek baskın biçimine dönüşüyor; adeta hegemon bir duygulanım tabiri halini aldı. Çabucak her problem, her biri birbirinden yaratıcı yüzlerce esprinin konusu oluyor; böylece konuşmanın gittikçe zorlaştığı bir iklimde toplumsal medya gündeminin üst sıralarına sızmayı başarıyor. Ne de olsa “Silivri soğuktur.” Muhalefetin gündeminde esastan yer alması gereken sorunların birden fazla, çeşitli ironi enstrümanlarınca hışırı çıkana kadar çiğneniyor. Bir sonrakine kadar… Bu usulden müdahale, her geçen gün bayağılığın orijinal doruklarını deneyim edenlerin birinci tercih ettiği konuşma biçimi oldu üzere görünüyor.
Ciddiyet celbine gerek yok. Gülmek, bittabi muhalif bir potansiyele sahip; hele de “şimdi gülme sırası bizde” diyenlerin sırasının bir türlü geçmediğini gördükçe insanın daha çok sığınası geliyor içine. Üstelik bu sığınağın karşı ateşe de müsaade ettiğini yakinen biliyoruz: Seyahat, sevincin güçlü bir muhalefet enstrümanı olduğunun açık bir deliliydi; kahkahanın sokaklara eşlik ettiği.
İroninin, gerçeği kendinden daha güçlü bir biçimde tabir etmekte değerli bir araç olduğunu biliyoruz. Hakkını yememek, tasaya mahal vermemek lazım: Fazla ciddiyet cildi bozar. Ne var ki bu dermatolojik ikaz, cildimiz konusunda sahiden endişeleniyorsak öteki hassasiyetlerimiz de olması gerektiğini hasır altı etmemeli. Gülerken neleri berhava ediyoruz? “Araştırmanı öneririm.”
Gülmek, bir kavrama yordamı olmaktan çıkıp bir katlanma ve katharsis aracı olmaya başladı bir müddettir. “Siyasi rehabilitasyonun kesimi olarak goygoy”[ii] muhalefetin asli aracı; karşı durmanın, olup bitenin saçmalığına diklenmenin ana arteri! “Goygoy yapmak”, birinci manasını terk edip tümden ikinci üçüncü manalarına terk edildi; o manalardan biri de “dilencilik” temelinde. Hasebiyle bu “goygoy ahvali”nin, bir yandan da gerçek bir muhalefet talebi; çaresizliğin yarattığı öfkeden “gülmeseydim çıldıracaktım” diyerek kurtulmaya çalışan bir ruhun dinginleşme dileği olduğu açık.
Üstadın dediği üzere, “kahkaha bizden yana” elbette; ancak bu, ciddiyetin elini tümden bırakmak manasına gelmiyor. Hele de ciddiyetten usanmanın ağır bedeller taşıdığı bu puslu havada… Sinik ayartmalara pabuç bırakmayan bir düşünme biçimi, kahkahayı da ciddiyetle müdafaaya istekli olmalı güya; üstelik bu, bazen gülmemeyi gerektirse bile…
[i] Bu hususta bir tartışma için Yasin Karaman’ın Eco üzerine bir kitap tenkidinin çok ötesine geçen derinlikli yazısına, özellikle da dördüncü dipnotuna yakından bakmak düzgün olabilir: “Postille: Eco’dan Sonra Gülün Adı”, Moment, 2016, 3(1): 265-272, http://www.momentdergi.org/index.php/momentdergi/article/view/178/336.
[ii] Bu tabir ve ferdî bir sohbetimiz esnasında hiç farkında olmadan yazının başlığını armağan ettiği için Kansu Yıldırım’a müteşekkirim.
*Bu yazı, birinci olarak Siyasal İktisat web sitesinde yayımlanmıştır.
