Gramsci ve siyasal teori

Antonio Gramsci 40 yıl evvel öldü. Bu 40 yılın birinci onyılı boyunca yazılarının çok azı yayımlandığı yahut çok azı ulaşılabilir olduğundan, 1920’lerden kalma eski yoldaşları dışında neredeyse hiç kimse tarafından tanınmıyordu. Lakin bu tesirli olmadığı manasına gelmez, zira Palmiro Togliatti’nin İtalyan Komünist Partisi’ne Gramsciyen bir çizgiyle yahut en azından kendi Gramsciyen yorumuyla önderlik ettiği söylenebilir. Buna rağmen, Gramsci II. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar birçok yerdeki birçok insan için neredeyse sadece bir isimden ibaretti. Lakin bu 40 yılın ikinci onyılında İtalya’da inanılmaz ölçüde tanınır hale geldi, komünist etrafları de aşan ölçüde takdir edilir oldu. Çalışmaları Komünist Parti tarafından, lakin hepsinden kıymetlisi de Einaudi Yayınevi tarafından yayımlandı. Bu birinci baskılar hakkında sonradan yapılmış tenkitler ne olursa olsun, bunlar Gramsci’ye erişebilirlik kazandırarak, İtalyanların onun büyük bir Marksist düşünür ve daha genel olarak 20. yüzyıl İtalyan kültürünün büyük bir figürü olarak sahip olduğu büyüklüğü kavramalarına imkan sağladı. Lakin yalnızca İtalyanların.

Çünkü bu onyıl boyunca, Gramsci kendi ülkesi dışında pratikte son derece bilinmez olmaya devam etti çünkü neredeyse hiç çeviri edilmemişti. Aslında, heyecan verici Hapishane Defterleri kitabını Britanya ve ABD’de yayımlama konusundaki teşebbüsler bile başarısızlıkla sonuçlandı. İtalya ile ferdî teması olan ve İtalyanca okuyabilen –çoğunlukla komünistlerden oluşan- bir avuç insan dışında Alplerin bu yakası için güya neredeyse mevcut bile değildi.

Ama bu 40 yılın üçüncü onyılında, yurtdışında Gramsci konusundaki birinci önemli ilgi kıpırdanmaları görülmeye başlandı. Bunlar kuşkusuz Stalinizasyonun geriye çevrilmesi, hatta ondan da fazla Togliatti’nin 1956 sonrasında sözcülüğünü yaptığı bağımsız tavır tarafından tetiklenmiştir. Her halükarda bu periyotta çalışmasından yola çıkarak yapılan birinci İngilizce seçkilere ve komünist partilerin dışında fikirleriyle ilgili olarak yapılan birinci tartışmalara rastlamaya başlıyoruz. İtalya’nın dışında, İngilizce konuşulan ülkeler Gramsci’ye yönelik daima ilginin birinci geliştiği yerler üzere görünüyor. İtalya’da ise paradoksal biçimde birebir on yıl boyunca Gramsci tenkitleri daha fazla barizleşti, bazen daha da sertleşti ve İtalyan Komünist Partisi’nin onun yapıtına ait yorumları hakkında tezler geliştirildi.

Entelektüel evrenimizin parçası

Nihayet, bu 40 yılın son onyılında, Gramsci başlı başına tanınır hale geldi. İtalya’da, Hapishane Defterleri’nin eksiksiz baskısı (1965) ile çeşitli erken devir yazıları ve siyasal yazılarının yayımlanması ve hepsinden de kıymetlisi, Gerratana’nın anıtsal akademik çalışması sayesinde, Hapishane Defterleri’nin kronolojik biçimde sıralanmış baskısının (1975) yapılmasıyla birlikte, yapıtlarının yayımlanması konusunda birinci kere tatmin edici bir akademik temel yaratılmış oldu.

Gramsci’nin gerek biyografisi gerekse Komünist Parti tarihi içindeki rolü, önemli ölçüde parti kayıtları konusunda Komünist Parti’nin kendisi tarafından teşvik edilip desteklenen sistematik çalışmalar sayesinde artık çok daha netleşmiş durumda.

Tartışma sürüyor ve burası 1960’ların ortalarından bu yana süren İtalyan Gramsci tartışmalarını araştırmanın yeri değil. Gramsci’nin yazılarının yabancı lisanlara çevirileri birinci sefer kâfi nitelikteki seçmeler, bilhassa de Quintin Hoare ve Geoffrey Nowell Smith tarafından derlenen iki Lawrence & Wishart cildi içinde ulaşılabilir hale geldi. Giuseppe Fiori’nin Antonio Gramsci: Life of a Revolutionary (1970) başlıklı yapıtı üzere değerli ikincil çalışmaların çevirileri de o denli. Burada yeniden lisanımızda onun hakkında giderek büyüyen (farklı, fakat kozmik manada saygın bakış açılarını yansıtan) literatürü araştırmaya girişmeden, artık vefatının kırkıncı yıl dönümünde Gramsci’yi tanımamanın hiçbir mazereti kalmadığını söylemek kâfi olacaktır. Bu açıdan daha da değerli olan noktaysa, onun yazılarını hakikaten okumamış kimseler tarafından bile tanınıyor olmasıdır. “Hegemonya” üzere tipik Gramsciyen tabirler, Marksist hatta Marksist-olmayan siyaset ve tarih tartışmalarında, Freudyen tabirlerin iki savaş ortasında kullanıldığı kadar rahat ve bazen de gevşek biçimlerde kullanılmaktadır. Gramsci, entelektüel evrenimizin bir modülü hâline gelmiştir. Özgün bir Marksist düşünür (bence Batı’da 1917’den bu yana ortaya çıkmış olan en özgün düşünür) olarak sahip olduğu prestij epeyce genel bir kabul görmektedir. Tekrar de ne söylemiş olduğu ve söylediklerinin neden değerli olduğu salt değerli biri olduğu gerçeği kadar yaygın ölçüde bilinmemektedir. Burada onun kıymetine dair tek bir sebebin altını çizeceğim: Siyaset teorisi.

Düşünürlerin fikirlerini soyutun içinde icat etmedikleri, sırf kendi devirlerinin tarihî ve siyasal bağlamları içinde anlaşılabilecekleri Marksizm’in temel bir gözlemidir. Karl Marx sürekli insanların kendi tarihlerini kendilerinin yaptıklarını yahut kendilerine ilişkin kanılarla düşündüklerini vurgulamışsa da, bunu yalnızca (18. Brumaire’deki ünlü pasajı alıntılamak gerekirse) kendilerini içinde buldukları dolaysız şartlar altında, datalı ve kendilerine miras kalan şartlar altında yaptıklarını da vurgulamıştır. Gramsci’nin fikri ise epey özgündür. Marksist’tir, aslında Leninist’tir ve neyin Marksist olup olmadığını muhakkak bildiklerini tez eden ve kendi Marksizmlerinin telif hakkını ellerinde tutan kimi sekterlerin suçlamalarına karşı onu savunarak vakit kaybetmeyi önermiyorum. Lakin hem 1914 öncesi hem de 1917 sonrası klasik Marksist geleneğin içinde büyümüş olanlarımız için o genel olarak hayli şaşırtan bir Marksist’tir. Örneğin, ekonomik gelişme hakkında görece daha az yazarken, siyaset hakkında klasik yazılarda fazla yahut hiç görünmeyen Croce, Sorel ve Machiavelli üzere teorisyenler hakkında ve onların tabirleriyle daha çokça yazmıştır. Bu yüzden sahip olduğu art planın ve tarihi tecrübenin özgünlüğünü ne ölçüde açıkladığını keşfetmek değer taşımaktadır. Bu durumun entelektüel büyüklüğünü hiçbir biçimde etkilemediğini ek etmeye gerek duymuyorum.

Art plan ve tarihî gelişme

Gramsci Mussolini’nin zindanlarına düştüğünde, İtalyan Komünist Partisi’nin başkanıydı. İtalya, Gramsci’nin vaktinde Marksist niyetteki yepyeni çıkışları teşvik eden bir dizi tarihi özgünlüğe sahipti. Bunların kimilerini kısaca belirteceğim.

• İtalya, tek bir ülkede hem metropolü hem de sömürgeleri, ileri ve geri kalmış bölgeleri barındırdığı ölçüde güya dünya kapitalizminin bir mikrokozmosu üzereydi. Gramsci’nin de memleketi olan Sardunya, İtalya’nın arkaik demeyeceksek bile geri kalmış ve yarı-sömürgesel istikametinin tipik örneğiyken, kendisinin bir personel sınıfı başkanına dönüştüğü Torino, Fiat’ın çalışmalarıyla artık olduğu üzere o vakit da endüstriyel kapitalizmin en ileri kademesinin ve göçmen köylülerin kitlesel ölçekte çalışanlara dönüşmesinin tipik örneğini sergiliyordu. Bir öbür deyişle, zeki bir İtalyan Marksisti hem gelişmiş kapitalist dünyanın hem de Üçüncü Dünya’nın yapısını ve etkileşimlerini kavramak açısından, bu dünyaların ya birine yahut ötekine ilişkin ülkelerin Marksistlerinin tersine fevkalâde güzel bir pozisyona sahipti. Bu ortada, Gramsci’yi yalnızca “Batı komünizmi”ne ilişkin bir teorisyen saymak bir yanılgı olacaktır. Niyeti ne bilhassa endüstriyel manada gelişmiş ülkeler için tasarlanmıştı ne de bilhassa bu ülkelere uygulanabilir nitelikteydi.

• İtalya’nın tarihî özgünlüğünün kıymetli bir sonucu, 1914 öncesinde bile, İtalyan emek hareketinin hem endüstriyel hem de ziraî, hem proleter, hem de köylü temelli olmasıydı. Bu bakımdan 1914 öncesinde az çok Avrupa’daki tekil bir örneği oluşturuyordu, ancak burası bu noktayı detaylandırmanın yeri değil. Tekrar de iki kolay örnek bu durumun kıymetini izah edecektir. Komünist tesirinin en güçlü olduğu bölgeler (Emilia, Toskana ve Umbriya) endüstriyel bölgeler değildi ve İtalyan sendikal hareketinin büyük savaş sonrası başkanı Di Vittorio da Güneyli bir tarla personeliydi. İtalya, entelektüellerin (büyük ölçüde geri ve yarı-sömürgesel Güney’den gelen entelektüellerin) emek hareketinde oynadıkları harika kıymetli rol açısından bakıldığında pek de o kadar tekil bir örnek teşkil etmiyordu. Fakat bu fenomen Gramsci’nin niyetinde değerli bir rol oynadığından kelam edilmeye kıymet sayılmalıdır.

İtalya: Siyasal tecrübeler laboratuarı

• Üçüncü özgünlük, bir ulus ve burjuva toplumu olarak İtalyan tarihinin barındırdığı son derece özel bir karakterdir. Burada, yeniden ayrıntılara girmek istemiyorum. Size yalnızca üç şeyi hatırlatayım: (a) İtalya çağdaş uygarlığa ve kapitalizme öbür ülkelerden birkaç yüzyıl öncesinde öncülük etti fakat kazanımlarını koruyamadı, Rönesans ile Risorgimento ortasında bir tıp sakinliğe sürüklendi; (b) Fransa’nın tersine burjuvazi muzaffer bir ihtilalle kendi toplumunu kurmadı ve Almanya’nın tersine eski hâkim sınıfın kendisine üstten teklif ettiği odunu kabul etmedi. Kısmi bir devrim yaptı: İtalyan birliği –Cavour tarafından– kısmen üstten ve –Garibaldi tarafından– kısmen aşağıdan kuruldu, (c) yani bir manada, İtalyan burjuvazisi İtalyan ulusunu kurma tarihi misyonuna ulaşmakta başarısız –veya kısmen başarısız– kaldı. İhtilali tamamlanmamıştı ve bu nedenle Gramsci üzere İtalyan sosyalistleri, ulusun potansiyel başkanları ve ulusal tarihin taşıyıcıları olarak, kendi hareketlerinin mümkün rolünün bilhassa farkındaydılar.

• İtalya, başka birçokları üzere yalnızca Katolik bir ülke değildi ve hâlâ da o denli değildir; İtalya kilisenin özel olarak İtalyan bir kurum olduğu, kilisenin hâkim sınıfların nizamını devlet aygıtı olmadan ve bu aygıttan farklı bir muhafaza üslubunu oluşturduğu bir ülkeydi. Tıpkı vakitte ulusal seçkin kültürünün ulusal devleti öncelediği de bir ülkeydi. Yani İtalyan bir Marksist, Gramsci’nin “hegemonya” dediği şeyin, yani otoriteyi müdafaanın yalnızca baskı gücüne dayanmayan biçimlerinin diğerlerine kıyasla daha fazla farkında olacaktı.

• Şimdi sırf bazılarını ileri sürdüğüm çeşitli nedenlerden ötürü, İtalya bir çeşit siyasal tecrübeler laboratuarı durumundaydı. Ülkenin (16. yüzyılda Machiavelli’den, 20. yüzyıl başlarında Pareto ve Mosca’ya kadar uzanan) güçlü bir siyasal fikir geleneğine sahip olması tesadüf değildir. Zira artık siyasal sosyoloji diyebileceğimiz şeyin yabancı öncüleri bile İtalya’yla irtibatlıdır yahut bunlar fikirlerini İtalyan tecrübesinden türetiyor üzere görünmektedir, burada Sorel ve Michels üzere şahısları kast ediyorum. Yani İtalyan Marksistlerinin siyasal teori probleminin özel olarak farkında olmaları şaşırtan değildir.

• Son olarak, çok kıymetli bir olgu: İtalya, 1917 sonrasında toplumsal ihtilalin birtakım objektif hatta öznel şartlarının –Britanya ve Fransa ve hatta bence Almanya’dan- daha fazla mevcut olduğu bir ülkeydi. Tekrar de bu ihtilal gerçekleşmedi. Bilakis faşizm iktidara geldi. İtalyan Marksistlerinin Ekim Devrimi‘nin neden Batı ülkelerine yayılamadığı ve bu ülkelerde sosyalizme geçişin hangi alternatif strateji ve taktiklerinin olması gerektiği konusundaki tahlile öncülük etmeleri muhakkak çok doğaldı. Gramsci’nin yapmaya çalıştığı da elbette buydu.

Marksist siyaset teorisinin öncüsü

Bu da beni temel noktama, yani Gramsci’nin Marksizm’e yaptığı temel katkının Marksist bir siyaset teorisine öncülük etmesi olduğu noktasına getiriyor. Zira Marx ve Engels siyaset hakkında devasa ölçülerde yazılar kaleme almışlarsa da, (Engels’in materyalist tarih anlayışını incelttiği ünlü son mektuplarında işaret ettiği gibi) temelde “yasal bağların olduğu kadar devlet biçimlerinin de kendi başlarına anlaşılamayacağına, lakin hayatın maddi şartlarından köklendiklerine” (Ekonomi Politiğin Tenkidine Katkı) işaret etmenin daha kıymetli olduğunu düşündükleri için bu alanda genel bir teori geliştirmekte hayli isteksiz davrandılar. Bu nedenle de her şeyden çok “siyasal, yasal ve öteki ideolojik algıların temel ekonomik olgulardan türediğini” vurguladılar (Engels’den Mehring’e). Münasebetiyle Marx’ın ve Engels’in, egemenliğin tabiatı ve yapısı, devletin kuruluşu ve tertibi, siyasal hareketlerin tabiatı ve tertibi üzere bahislerdeki kendi tartışmaları çoğunlukla aktüel yorumlarından doğan müşahedeler biçiminde (belki de devletin kökeni ve tarihî karakteri konusundaki teorileri hariç) genel olarak başka tezlerinin yanında daha arızi niteliktedir.

Lenin, iktidarı almanın ön gününde son derece mantıksal biçimde, daha sistematik bir devlet ve ihtilal teorisine gereksinim duydu, lakin hepimizin bildiği üzere Ekim İhtilali bunu tamamlamasından evvel patlak verdi. İkinci Enternasyonal periyodunda gelişen sosyalist hareketlerin yapısı, tertibi ve önderliği hakkındaki ağır tartışmalarınsa pratik sorunlarla ilgili olduğuna işaret etmek istiyorum. Teorik genellemeleri, tahminen de Marx ve Engels’in izleyicilerinin nitekim de yoktan var ettikleri ulusal sorun alanı dışında arızi ve geçicidir. Bunun değerli teorik yeniliklere yol açmadığını söylemiyorum, zira bunlar Marksist tahlille desteklenmiş olsalar da paradoksal biçimde teorik olmaktan çok pragmatiktir lakin yeniden de Lenin’de bariz biçimde bir yeniliğe yol açmıştır. Lenin’in yeni parti kavramı hakkındaki tartışmalarını okuduğumuzda, örneğin Kautsky, Luxemburg, Plekhanov, Troçki, Martov ve Ryazanov üzere ünlü Marksistler bu tartışmalarda yer almış olsalar da Marksist teorinin bu tartışmaya ne kadar az dahil olduğunu görmek şaşırtıcıdır. Aslında burada bir siyaset teorisi örtük olarak mevcuttur, lakin yalnızca kısmen ortaya çıkmaktadır. Bu boşluğun çeşitli nedenleri mevcuttur. Her halükarda 1920’lerin başlarına kadar çok da kıymetli görülmemiştir. Lakin sonra, bence, giderek daha da önemli bir zayıflık haline gelmiştir. İhtilal, Rusya’nın dışında başarısız olmuş yahut hiç gerçekleşmemiş ve yalnızca hareketin iktidarı ele geçirme stratejisinin değil 1917’ye kadar asla somut ve acil bir sorun olarak önemli biçimde ele alınmamış olan sosyalizme geçişin teknik sıkıntılarının da sistematik olarak tekrar kıymetlendirilmesi gerekli hâle gelmiştir. SSCB’de, Sovyet iktidarı kendisini kalıcı hâle getirmek için verdiği uğraştan çıkarken, siyasal yapısı ve kurumları bakımından ve bir “sivil toplum” olarak sosyalist bir toplumun neye benzeyeceği ve benzemesi gerektiği sorunu da ortaya çıktı. Temelde bu da son yıllarda Marksistlerin başını ağrıtan ve komünist hareketin dışındakiler bir yana Sovyet komünistleri, Maocular ve “Avro-komünistler” ortasındaki tartışmanın konusunu oluşturan problemin ta kendisidir.

Politik eylem

Burada iki farklı siyasal sorun kümesi hakkında konuştuğumuz gerçeğini vurgulamak isterim: Strateji ve sosyalist toplumların tabiatı. Gramsci (bazı yorumcular bana bunların yalnızca birine, yani strateji konusuna çok ağırlaşıyor üzere görünseler de) ikisini de kavramaya çalıştı. Lakin, bu problemlerin tabiatı ne olursa olsun, çok kısa müddet sonra komünist hareket içinde tartışılmaları imkânsız hale geldi ve uzunca bir mühlet de bu türlü kaldılar. Aslında, Gramsci’nin yazılarında bunları ele almasının da yalnızca hapishanede olması, dışarıdaki siyasetten kopmuş olması ve artık için değil gelecek için yazması sayesinde mümkün olduğu söylenebilir.

Bu, siyasal manada 1920’lerin ve 1930’ların başlarındaki aktüel durum hakkında yazmamış olduğu manasına gelmez. Aslında, çalışmasını anlamanın zorluklarından biri artık çoğumuz açısından bilinmeyen yahut unutulmuş olan durumlar ve tartışmalara aşinalığı data kabul etmesidir. Bu nedenle de Perry Anderson bize yakınlarda, en karakteristik niyetlerinin kimilerinin, 1920’lerin başlarındaki Komintern tartışmalarında ortaya çıkan temalardan türediğini ve bu temaları geliştirdiğini hatırlatmaktadır. Her halükarda Marksizm’in içinde bütünsel bir siyasal teorinin öğelerini geliştirmeye çalışmıştır ve muhtemelen bunu yapmaya çalışan birinci Marksist’tir. Fikirlerini özetlemeye çalışmayacağım. Roger Simon yakın vakit evvel bu fikirlerin kimilerini hayli uzun uzadıya ele aldı. (Marxism Today, Mart 1977) Bunun yerine kimi noktaları seçerek bunların bana nazaran ne üzere bir ehemmiyete sahip olduğunun altını çizeceğim.

Gramsci, siyaseti tarihi gelişme tarafından belirlenen bağlam ve hudutlar içinde “özerk bir faaliyet” (Hapishane Defterleri, s. 134) olarak gördüğü ölçüde ve siyasal bilimin “sistematik (kapsamlı ve mantıksal) bir dünya kavrayışı içinde işgal ettiği yahut etmesi gerektiği yeri” (s.136) Marksizm dahilinde özel olarak araştırmaya koyulduğu için bir siyaset teorisyenidir. Tekrar de bunun manası kahramanının yaptığı tipten tartışmaları Marksizm’e dahil etmekten ibaret değildir. Kahramanı, yani Machiavelli ise Marx ve Engels’in yazılarında sıkça ortaya çıkan bir adam değildir.

Onun için siyaset, yalnızca sosyalizmi kazanma stratejisinin merkezini değil sosyalizmin ta kendisini oluşturur. Hoare ve Nowell Smith’in haklı olarak vurguladıkları üzere, onun için siyaset, “tekil bir şuurun, toplumsal ve doğal dünyanın tüm formları ile kendisi aracılığıyla temas ettiği merkezi insan etkinliği”dir (Hapishane Defterleri, xxiii). Velhasıl, tabirin yaygın olarak kullanılan biçiminden çok daha geniştir. Hatta Gramsci’nin “etkin gerçekliğe duyulan ilginin uyanışı ve daha canlı ve daima daha canlı politik öngörülerin uyarılması için faydalı olan araştırmalar ve detaylı müşahedelerle ilgili bir pratik kurallar gövdesi” olarak tanımladığı, dar “siyaset bilimi ve sanatı” tarifinden da daha geniştir. (age, 175-176).

Kısmen praksis kavramının kendisinde içseldir: Dünyayı anlamanın ve değiştirmenin bir ve birebir şey olmasıdır. Praksis (verili ve gelişen tarihî şartlar içinde olsa da) insanın kendi kendisini oluşturduğu tarihse, kolay manada insanların kendileri sayesinde toplumun çelişkilerinin şuuruna vardıkları ideolojik formlar değil eyledikleri şeydir. Marx’ı alıntılamak gerekirse, nasıl “savaştıklarıdır”: Velhasıl, siyasal hareket olarak isimlendirilebilecek olan şeydir. Ancak bir yandan da kısmen, siyasal aksiyonun kendisinin de “ekonomik hayatın ‘kalıcı’ ve ‘organik’ toprakları üzerinde doğmuş olsa da” özerk bir faaliyet olduğu gerçeğinin kabulüdür. (s. 139-140).

Sosyalizmin inşası

Bu durum öbür şeyler bakımından olduğu kadar (belki de daha çok) sosyalizmin inşası bakımından geçerlidir. Diyebiliriz ki Gramsci için sosyalizmin temelini oluşturan şey, elbette bu onun temelini ve çerçevesini oluştursa da ekonomik manadaki toplumsallaşma, yani toplumsal mülkiyete tabi ve planlanmış iktisat değil siyasal ve sosyolojik manadaki toplumsallaşma, yani kolektif beşerde, toplumsal davranışı otomatik hale getirecek, ona normlar dayatacak dışsal bir aygıt gereksinimini ortadan kaldıracak olan şey, yani hem otomatik hem de şuurlu alışkanlıklar oluşturma süreci olarak isimlendirilen şeydi.

Gramsci, sosyalizmde üretimin rolünden kelam ettiğinde, üretimin maksimizasyonu konusunda rastgele bir kuşkusu bulunmadığını söyleyebilecek olsak da bu yalnızca bir maddi bolluk toplumunu yaratmanın aracı değildir. Bunun nedeni kapitalizm şartlarında insanın üretim içindeki yerinin, şuuru açısından merkezi nitelik taşıması emekçilerin büyük fabrikadaki deneyiminin bu bilincin doğal okulu olmasıydı. Gramsci (belki de Torino’daki tecrübesinin ışığı altında) büyük çağdaş fabrikayı pek de bir yabancılaşma mekânı olarak değil de daha ziyade bir sosyalizm okulu olarak görme eğilimindeydi.

Ancak temel nokta sosyalizmde üretimin tam da bu nedenle kolay manada ayrıksı bir teknik ve ekonomik sıkıntı olarak ele alınamayacak olmasıydı. Kendi bakış açısına nazaran temelde tıpkı anda hem bir siyasal eğitim hem de bir siyasal yapı sıkıntısı olarak ele alınmalıydı. Bu manada ilerici olan burjuva toplumunda bile çalışma kavramı eğitimsel açıdan merkezi bir yere sahipti, zira “çalışmanın, insanın teorik ve pratik faaliyetinin, toplumsal ve doğal tertiplerin dolayımı olduğunun keşfi, tüm sihirden ve batıl inançlardan özgür bir dünya sezgisinin birinci öğelerini yaratır. Hareketi ve değişimi anlayan, çağdaş dünyayı geçmişin, tüm geçmiş nesillerin, kendisini geleceğe hakikat yansıtan bir sentezi olarak algılayan daha sonraki tarihî, diyalektik bir dünya kavrayışının gelişmesinin temelini sunar. Bu ilkokulun gerçek temelidir (s.34-35). Yeniden geçerken, Gramsci’deki sabit bir temadan kelam edebiliriz: İnsani gelişmenin ihtilal yoluyla devamı, geçmişin, şimdinin ve geleceğin birliği.

“Hegemonya” kavramı

Gramsci’nin siyasal teorisinin ana temalarını Eylül 1931 tarihli ünlü mektubunda özetlenmiştir:

“Entelektüellerle ilgili çalışmam büyük bir proje… Entelektüel kavramını, temelde büyük entelektüellere atıfta bulunan mevcut manasının çok ötesine genişletiyorum. Bu çalışma beni devletin kimi belirlenimlerine de götürüyor. Bu çoğunlukla politik toplum olarak (yani halk kitlelerini, muhakkak bir momentte hâkim olan üretim ve iktisat tipiyle ahenge zorlayan baskıcı aygıtın diktatörlüğü olarak) anlaşılır, politik toplumla sivil toplum ortasındaki bir istikrar (yani bir toplumsal kümenin tüm ulusal toplum üzerinde kilise, sendikalar, okullar vs üzere kelamım ona özel tertipler aracılığıyla icra ettiği hegemonya) olarak değil. Sivil toplum tam da entelektüellerin özel hareket alanıdır”.

Şimdi devletin, baskıcı ve hegemonik kurumlar ortasındaki bir istikrar (veya dilerseniz, her ikisinin birliği) olarak kavranması, en azından dünyaya gerçekçi biçimlerde bakanlar için kendi başına yeni değildir. Hâkim sınıfın yalnızca baskıcı güç ve otoriteye değil hegemonyadan türeyen isteğe, Gramsci’nin hâkim sınıf tarafından icra edilen “entelektüel ve moral önderlik” ve “hâkim temel küme tarafından toplumsal hayata dayatılan genel istikamet” diye isimlendirdiği şeye dayandığı açıktır.

Gramsci’de yeni olan, burjuva hegemonyasının bile otomatik olmadığı fakat şuurlu siyasal aksiyon ve örgütlenmeyle elde edildiği gözlemidir. İtalyan Rönesans periyodu kent burjuvazisi, Machiavelli’nin ileri sürdüğü üzere sırf bu çeşit bir hareket sayesinde (aslında bir çeşit Jakobenizmle) ulusal manada hegemonik hâle gelebilirdi. Bir sınıf, siyasal manada hegemonik hale gelebilmek için Gramsci’nin “ekonomik korporatif” örgütlenme dediği durumu aşmalıdır. Bu ortada bu durum, en militan sendikacılığın bile kapitalist toplumun tabi kılınmış bir modülü olmasının nedenidir. Buradan çıkan sonuç “egemen” yahut “hegemonik” ve “tabi” sınıflar ortasındaki ayrımın asıllı bir ayrım olmasıdır. Bu, bir öbür Gramsciyen yeniliktir ve kendi kanısı açısından yaşamsaldır. Zira ihtilalin en önemli problemi bugüne kadar tabi kılınmış olan bir sınıfın nasıl hegemonya yeteneğine sahip, potansiyel bir hâkim sınıf olarak kendisine inanan ve başka sınıflar açısından da bu bakımdan sağlam olan bir sınıf haline getirileceğidir.

Gramsci ve parti

Gramsci için partinin kıymeti burada yatar –Modern Prens (s. 129). Burjuva periyodunda genel olarak partinin gelişiminin tarihî kıymetinden hayli ayrıksı biçimde– ve Gramsci’nin bu mevzuda da söyleyecek kimi parlak fikirleri vardır, emekçi sınıfının kendi şuurunu yalnızca kendi hareketi ve kendi örgütlenmesi aracılığıyla, yani ona göre parti aracılığıyla geliştireceğini ve resen “ekonomik-korporatif” yahut sendikalist evreyi aşabileceğini kabul eder. Aslında, bildiğimiz üzere, sosyalizmin muzaffer olduğu yerlerde bu, partilerin devletlere dönüşümü önderliğinde yaşanmış ve elde edilebilmiştir. Gramsci, kesinlikle belirli bir andaki parti örgütlenmesinin ne biçimde olması gerektiği veya parti hayatının yapısı hakkındaki fikirleri bakımından olmasa da partinin rolüne dair genel yaklaşımı bakımından mutlaka Leninisttir. Fakat, bana nazaran, partilerin tabiatı ve işlevleri hakkındaki tartışması Lenin’i aşmıştır.

Entelektüeller hakkında

Elbette, bildiğimiz üzere, partinin ve sınıfın tarihi olarak her ne kadar özdeşleştirilmiş olsalar da birebir şey olmamaları ve (özellikle sosyalist ülkelerde) birbirlerinden ayrışabilecekleri gerçeğinden kayda kıymet pratik problemler doğmaktadır. Gramsci hem bunların hem de bürokratikleşme tehlikelerinin son derece farkındaydı. Bu problemlere kâfi tahliller önerdiğini söyleyebilmek isterdim, en azından başka herkesin söylediğinden daha fazlasını söylemiş olduğundan emin değilim. Tekrar de Gramsci’nin bürokratik merkeziyetçilik konusundaki ikazları, ağır ve sıkıntı olmakla birlikte (örn. Hapishane Defterleri, s. 188-189) epeyce kıymetli çalışmalardır.

Gramsci’nin idare aygıtının, hem hegemonik hem de bir ölçüde otoriter formunda temelde “entelektüellerden” meydana geldiği ısrarı da yeni bir şeydir. Bunları özel bir seçkin yahut özel bir toplumsal kategori yahut kategoriler olarak değil, toplumun bu emeller uğruna bir cins işlevsel uzmanlaşması olarak tanımlar. Bir diğer deyişle, Gramsci için tüm beşerler entelektüeldir lakin hepsi entelektüellerin toplumsal işlevlerini icra etmezler. Artık bu üstyapının toplumsal süreç içindeki özerk rolünün altını çizmesi yahut hatta personel sınıfı kökenli bir siyasetçinin tezgah başındaki emekçi ile kesinlikle tıpkı emekçi olmaması kolay gerçeği manasında değerlidir. Lakin, Gramsci’de çoğunlukla parlak tarihi pasajların üretmesine neden olsa da ben bu müşahedesi Gramsci’nin politik teorisi bakımından kendisinin muhakkak ki değerli gördüğü kadar önemseyemiyorum. Bilhassa, “geleneksel” entelektüeller ve yeni bir sınıfın kendisi tarafından üretilen “organik” entelektüeller ortasında yaptığı ayrımın –en azından kimi ülkelerde- kendisi tarafından ileri sürülenden daha az değerli olduğunu düşünüyorum. Elbette, tahminen de buradaki güç ve karmaşık fikrini tam olarak anlayamamış olabilirim ve bu mevzuya ayırdığı alana bakıldığında bu sıkıntının Gramsci için muhakkak büyük ehemmiyet taşıdığını vurgulamalıyım.

Stratejik teori

Öte yandan, Gramsci’nin stratejik fikri yalnızca –hep olduğu gibi- epeyce parlak tarihi öngörülerle değil, tıpkı vakitte büyük pratik değerdeki öngörülerle de doludur. Artık bu irtibat açısından birbirinden epey ayrıksı üç şeyi akılda tutmalıyız: Gramsci’nin genel tahlili, makul tarihî devirlerdeki komünist strateji hakkındaki fikirleri ve son olarak da İtalyan Komünist Partisi’nin belli bir devrin stratejisi hakkındaki gerçek fikirleri, ki bunlar elbette Togliatti’nin ve Togliatti’nin ardıllarının Gramsci’nin teorisine ait okumalarından esinlenmiştir. Bunların üçüncüsüne girmek istemiyorum, zira bu tartışmalar mevcut makalenin emelleri bakımından ilgisizdir. İkincisini de uzun uzadıya tartışmak istemiyorum, zira Gramsci hakkındaki yargımız 1920’ler ve 1930’lardaki özgün durumlarla ilgili değerlendirmelerine dayanmaz. Diyelim ki, Marx’ın 1852-1870’te III. Napeleon karşısındaki kendi tavrı ve rejiminin siyasal istikrarı konusundaki iddiası genelde gerçekçi olmaktan uzak olsa da Marx’ın 18 Brumaire’inin esaslı ve temel bir eser olduğunu savunmak katiyetle mümkündür. Lakin bu saptama ne Gramsci’nin ne de Togliatti’nin stratejisi hakkında rastgele bir tenkit ima ediyor değildir. Her ikisi de savunulabilir.

Bu hususları bir kenara bırakırsak, Gramsci’nin stratejik teorisindeki üç öğeyi öne çıkarmak isterim.

“Mevzi savaşı”

İlk problem, Gramsci’nin Batı’da “cephesel saldırı” yahut “hareket savaşı” olarak isimlendirdiği strateji karşısında, uzun yahut “konumsal” bir savaş stratejisini seçmesi değil bu seçenekleri nasıl tahlil ettiğidir. 1920’lerin başlarından itibaren İtalya’da ve Batı’nın genelinde bir Ekim Devrimi’nin yaşanmayacağı data alındığında –ki gerçekçi bir imkan mevcut değildi- belirli ki uzun vadeli bir stratejiyi ele almak durumunda kalmıştır. Lakin aslında ilkesel olarak, kestirim ve tavsiye ettiği uzun bir “mevzi savaşı”nın rastgele bir özel sonucuna dair bir taahhütte de bulunmamıştır. Bu savaş sosyalizme direkt geçişe yahut bir diğer hareket ve taarruz savaşına yahut bir öbür stratejik evreye hakikat yol alabilir. Neyin olacağı somut durumdaki değişikliklere bağlı olmalıdır. Lakin çok az sayıdaki öbür Marksist’in bu kadar açıkça yüzleştiği tek bir mümkünlüğü, yani Batıdaki ihtilalin başarısızlığının “pasif devrim” ismini verdiği şey yüzünden, ilerici güçlerin çok daha tehlikeli bir uzun vadeli zayıflamasıyla sonuçlanabileceğini dikkate almıştır. Bir yandan, hâkim sınıf ihtilali önlemek ve ihtilalden kaçınmak için makul talepleri yerine getirebilir, öte yandan devrimci hareket kendisini (muhakkak teoride olmasa da) pratikte kendi iktidarsızlığını kabul eden bir yerde bulabilir ve eritilerek siyasal manada sistemle bütünleştirilebilir (bkz. Hapishane Defterleri, s. 106.) Hülasa, “mevzi savaşı”, devrimciler açısından basitçe barikatlar kurma imkânı olmadığında yapılacak bir şey olmaktan fazla, bir savaş stratejisi olarak sistematik biçimde ele alınmalıydı. Gramsci, elbette, 1914 öncesi toplumsal demokrasi tecrübesinden, Marksizm’in tarihî determinizm olmadığını öğrenmişti. Tarihin personelleri bir biçimde otomatik olarak iktidara getirmesini beklemek kâfi değildi.

Hegemonya mücadelesi

İkincisi, Gramsci’nin personel sınıfını potansiyel bir hükümran sınıfa dönüştürme uğraşının, hegemonya uğraşının iktidara geçiş esnasında ve sonrasında olduğu kadar öncesinde de verilmesi gereken bir çaba olduğu konusundaki ısrarıdır. Lakin (burada Perry Anderson üzere müelliflere katılmak mümkün değildir) bu çaba yalnızca “savaş pozisyonunun” bir veçhesi değildir, her şartta devrimcilerin stratejisinin yaşamsal bir veçhesidir. İktidara geçiş öncesinde -mümkün olduğu ölçüde- hegemonyanın kazanılması, doğal olarak hâkim sınıf iktidarının merkezinin baskıdan çok kitlelerin tabi kılınmışlığına dayandığı ülkelerde bilhassa değerlidir. Ultra-solcular ne derlerse desinler ve baskının son analizde kullanılmak üzere mevcut olduğu gerçeği ne ölçüde sorgulanmıyor olursa olsun, bu birçok Batılı ülkede yaşanmakta olan durumdur. Diyelim ki Şili ve Uruguay’da görebileceğimiz üzere, belli bir noktanın ötesine geçildiğinde nizamı tesis etmek için baskı kullanılması, görünüşten ibaret olan yahut gerçek istek kullanımı ile açıkça uyumsuz hâle gelir ve hükümranlar, hegemonya yahut baskı seçenekleri, kadife eldiven yahut demir yumruk seçenekleri ortasında seçim yapmak zorunda kalırlar. Baskıyı seçtiklerinde, sonuçlar emekçi sınıfı hareketi açısından genelde hiç de elverişli olmamıştır.

Ancak, Portekiz üzere eski egemenlerin devrimci biçimlerde yıkılışının yaşandığı ülkelerde bile hegemonik gücün yokluğunda ihtilaller toz dumana karışabilir. Eski rejimlerden şimdi kopmamış kesitlerden hâlâ kâfi dayanak ve istek devşirmek zorundadırlar. Stratejik bakımdan ele alındığında, hegemonyayla ilgili temel sorun, bu sorun de çok değerli olmakla birlikte, devrimcilerin nasıl iktidara geldikleri değildir. Sıkıntı nasıl yalnızca siyasal varlığı olan yahut kaçınılamaz hükümranlar olarak değil, kılavuz ve liderler olarak kabul edilir hale gelecekleridir. Bunun da açıkçası iki tarafı vardır: isteğin nasıl kazanılacağı ve devrimcilerin önderlik etmeye hazır olup olmadıkları. Uğraşlarını daha faal yahut daha sıkıntı hale getiren, hem ulusal hem de milletlerarası somut siyasal durumlar da mevcuttur. 1945’de Polonya komünistleri hegemonik bir güç olmaya hazır olsalar da muhtemelen bu türlü bir güç olarak kabul edilmiyorlardı; lakin milletlerarası durum sayesinde iktidarlarını kurabildiler. 1918’de Alman toplumsal demokratları muhtemelen hegemonik bir güç olarak kabul ediliyorlardı, fakat bu türlü bir güç olarak hareket etmek istemediler. Alman ihtilalinin trajedisi burada yatar. Çek komünistleri hem 1945’te hem de 1968’de hegemonik bir güç olarak kabul ediliyor olabilirler ve bu rolü oynamaya hazırdılar, lakin bunu yapamadılar. Yapısı yahut suratı ne olursa olsun geçiş öncesi, esnası ve sonrasındaki hegemonya çabası yaşamsal olmaya devam etmektedir.

Sınıf ve parti ilişkileri

Üçüncüsü Gramsci’nin stratejisinin merkezinde daima manada örgütlü bir sınıf hareketi olmasıdır. Bu manada Gramsci’nin “parti” fikri, Marx’ın en azından hayatının geç devirlerindeki partiyi örgütlü sınıf olarak kavrayışına geri döner lakin formal örgütlenmeden fazla siyasal önderlik ve yapı formlarına ve sınıfla parti ortasındaki “organik” bağ olarak isimlendirdiği şeyin tabiatına Marx ve Engels ve hatta Lenin’den daha fazla dikkat sarf etmiştir.

Ekim İhtilali devrinde emekçi sınıfı kitle partilerinin birden fazla toplumsal demokrattı. 1917 öncesi Bolşevikler dahil birden fazla devrimci teorisyen, yalnızca takım partileri yahut kitlelerin zaten hoşnutsuzluğunu olabildiğince ve yapabildikleri yerde harekete geçiren bir militanlar kümesinin tabirleriyle düşünmek zorundaydılar zira kitle hareketlerinin varlığına ya müsaade verilmiyordu yahut bu hareketler, genelde, reformisttiler. Şimdi, ülkelerinin siyasal sahnesinde kıymetli bir rol oynayan kalıcı ve esaslı lakin tıpkı vakitte devrimci, kitlesel emekçi sınıfı hareketlerinin tabirleriyle düşünemiyorlardı.

Gramsci’nin içinde fikirlerini oluşturduğu Torino hareketi, görece bir istisnaydı. Kimi komünist kitle partilerinin yaratılması Komünist Enternasyonal’in en önemli kazanımlarından biri olsa da, örneğin “Üçüncü Dönem” denilen devrin sekterizminde milletlerarası komünist önderliğin (kitlesel emek hareketlerinin mevcut olduğu kimi ülkelerdeki komünistlerden farklı olarak) eski biçimde gelişmiş olan kitlesel emek hareketlerinin sıkıntılarına aşina olmadığına dair işaretler mevcuttur.

Bu noktada Gramsci’nin devrimciler ile kitle hareketlerinin “organik” bağlantısı konusunda sergilediği ısrar değerlidir. İtalyan tarihi tecrübesi onu bu türlü bir “organik” ilgiye sahip olmayan, lakin yapabildikleri ölçüde ve yapabildikleri anda harekete geçen “gönüllü” kümelerinden ibaret olan, “hiç de hakikaten kitle partileri olmayan… Çingene kümeleri yahut göçerlerin politik muadili olan” devrimci azınlıklara aşina kılmıştı (Hapishane Defterleri, 202-205). Bugün bile –belki bilhassa bugün- sol siyasetin değerli bir kısmı, misal nedenlerden ötürü kitlesel örgütlenmesiyle gerçek personel sınıfına değil tıpkı biçimde ulusal bir personel sınıfına yahut personel sınıfı yahut bir diğer harekete geçirilebilir kümeye dair bir nevi dışsal yaklaşıma dayanmaktadır. Gramsci’nin özgünlüğü bu çeşit bir ayartmaya asla yenik düşmemiş bir devrimci olmasıydı. Teoride olması gerektiği üzere değil kendisi olarak örgütlü emekçi sınıfı, tahlilinin ve stratejisinin temelini oluşturuyordu.

Süreklilik ve devrim

Ancak, daima olarak vurguladığım üzere, Gramsci’nin siyasal niyeti yalnızca stratejik, enstrümental yahut operasyonel değildi. Emeli da sonrasında farklı bir nizam ve tahlil tipinin başlayacağı kolay bir zafer elde etmek değildi. Daima olarak kimi tarihî problemleri yahut olayları başlangıç noktası haline getirmesi, sonra buradan yalnızca hâkim sınıf siyaseti yahut kimi emsal durumlar hakkında değil genel olarak siyaset hakkında genellemelere gitmesi son derece kayda kıymettir. Bunun nedeni tüm toplumlar yahut en azından tarihi manada çok geniş bir yelpazedeki toplumlarda yaşayan beşerler ortasındaki siyasal münasebetlerde ortak olan bir şeylerin hep farkında olmasıdır. Örneğin, hatırlatmaktan hoşlandığı üzere (s.144), yönlendirenler ve yönlendirilenler ortasındaki fark üzere.

Toplumların ekonomik egemenlik ve siyasal iktidar yapılarından ibaret olmadıklarını, sınıf çabaları ile parçalandıklarında bile makul bir birliğe sahip olduklarını (ki bu Engels tarafından uzun vakit evvel vurgulanan bir noktadır) ve sömürüden kurtuluşun bu toplumları gerçek bir özgür beşerler topluluğu olarak inşa etme imkanını sunduğunu hiçbir vakit unutmadı. Aktüel yahut potansiyel bir toplumun sorumluluğunu üstlenmenin, dolaysız sınıfsal yahut kesimsel çıkarlar yahut hatta devlet çıkarlarının peşinden koşmaktan ibaret olmadığını, örneğin “geçmişle, gelenekle yahut gelecekle” devamlılığı gerektirdiğini de hiç unutmadı (s. 146). Münasebetiyle, Gramsci ihtilal konusunda yalnızca mülksüzleştirenlerin mülksüzleştirilmesi olarak değil, tıpkı vakitte –İtalya’da– bir halkın yaratılması, (geçmişin hem olumsuzlanması hem de gerçekleştirilmesi olarak) bir ulusun gerçekleştirilmesi olarak ısrarcıdır. Aslında, Gramsci’nin yazıları geçmişin hangi öğelerinin tam olarak bir ihtilalin içinde devrimcileştirildiği, neyin korunduğu, bunun neden ve nasıl yapıldığı; süreklilik ve ihtilal ortasındaki diyalektiğin ne olduğu üzere nadiren tartışılmış olan çok kıymetli bir sıkıntıyı ortaya koyar.

Fakat elbette Gramsci için bu kendi başına değil ancak hem halk seferberliğinin hem de özdönüşümünün, entelektüel ve ahlaki değişimin, bir halkın çabaları içinde, yeni bir hegemonik sınıfın ve onun hareketinin önderliği altında kendi kendisini değiştirdiği ve oluşturduğu sürecin kesimi olan kolektif özgelişmenin bir aracı olarak değerlidir. Gramsci, sosyalist gelecek spekülasyonları hakkındaki olağan Marksist kuşkuları paylaşırken, bunların birçoklarının tersine bunda hareketin tabiatı ve kendisi bakımından bir ipucu arar. Tabiatı ile yapısını ve siyasal bir hareket olarak gelişimini böylesine detaylı ve mikroskobik biçimde tahlil ediyorsa, örneğin süratli bir “patlamadan” farklı olarak, kalıcı ve örgütlü bir hareketin ortaya çıkışını en ince kılcal damarlarına ve (kendi adlandırmasıyla) moleküler öğelerine dek inceliyorsa, bunun nedeni gelecek toplumun bu türlü bir hareket sayesinde ve yalnızca bu türlü bir hareket sayesinde ortaya çıkacak “kolektif bir iradenin oluşumu” diye isimlendirdiği şeye yaslanacağını görmesidir. Zira yalnızca bu halde bugüne kadar tabi kılınmış olan bir sınıf, kendisini potansiyel manada hegemonik bir sınıfa dönüştürebilir, sosyalizmi inşa edecek biçimde aydınlanabilir. Sadece bu biçimde, partisi aracılığıyla, nitekim bir “Modern Prens”, yani dönüşümün siyasal motoru haline gelebilir. Kendini inşa ederken yeni toplumun üzerinde inşa edileceği kimi temelleri de aslında inşa etmiş olur ve bu toplumun ana çizgilerinden bazılarını kendi içinde ve kendisi aracılığıyla görünür kılar.

Siyasetin yaşamsal önemi

Sonuç olarak, bu makalede Gramsci üzerinde neden siyasal bir teorisyen olarak ağırlaşmayı tercih ettiğimi sorayım. Basitçe harikulâde ilgi alımlı ve heyecan verici bir siyasal teorisyen olduğu için değil. Elbette partilerin yahut devletlerin nasıl örgütlenmesi gerektiğine dair bir reçetesi olduğundan da değil. Machiavelli üzere Gramsci de, lobicileri meşgul eden ıvır zıvır bir yana, anayasal detayların değil toplumların nasıl kurulacağının yahut dönüştürüleceğinin teorisyenidir. Bunun nedeni Marksist teorisyenler ortasında toplumun özel bir boyutu olarak siyasetin ehemmiyetini en berrak biçimde takdir eden tek teorisyen olması ve siyasetin güçten ibaret olmadığını kabul etmesidir. Bu bilhassa sosyalistler açısından, büyük pratik değere sahiptir.

Burjuva toplumu, en azından gelişmiş ülkelerde, burada detayına girmenin uygun olmadığı tarihi nedenlerden ötürü, kendi siyasal çerçevesine ve sistemlerine ebediyen büyük dikkat sarf etmiştir. Siyasal düzenlemelerin burjuva hegemonyasını kuvvetlendirmenin güçlü bir aracı olmasının nedeni budur, böylece Cumhuriyetin korunması, demokrasinin korunması yahut sivil hakların ve özgürlüklerin korunması üzere sloganlar temelde yönetenler lehine yönetenleri ve yönetilenleri birbirine bağlar; lakin bunun manası bunların yönetilenler açısından geçersiz olması değildir. Yani bunlar baskının üzerine sürülmüş kolay kozmetiklerden yahut hatta kolay hilekarlıktan çok daha fazlasıdır.

Sosyalist toplumlar, tekrar anlaşılabilir tarihi nedenlerden ötürü, öteki vazifelere – temelde iktisadın planlanması görevlerine– ağırlaşmışlar ve (yaşamsal iktidar sorunu ve tahminen de, çokuluslu ülkelerde, bileşen uluslar ortasındaki münasebetler sorunu istisna olmak kaydıyla) gerçek siyasal ve yasal kurumlarına ve süreçlerine çok daha az dikkat sarf etmişlerdir. Bunlar en fazla gayriresmi biçimlerde işlemeye bırakılmış, kimi vakit da kabul edilen anayasalarını veya parti tüzüklerini –örneğin nizamlı kongrelerin toplanması- ihlal ederek ve çoğunlukla bir tıp belirsizlik içinde devam etmiştir. Son periyotta Çin’de olduğu üzere, çok örneklerde, ülkenin geleceğini etkileyen büyük siyasal kararlar ansızın en doruktaki küçük bir yöneticiler kümesinin gayretleri içinden belirivermektedir ve asla kamusal manada tartışılmadıkları için de tabiatları son derece muğlaktır. Bu çeşit durumlarda açıkça yanlış giden bir şey vardır. Siyasetin bu biçimde ihmal edilmesinin öbür dezavantajları bir yana, halk kitleleri siyasal süreçlerden dışlanırken ve tahminen de hatta kamusal problemler konusunda depolitizasyon ve kayıtsızlığa sürüklenirken, insan hayatını dönüştürmeyi, (toplumsal mülkiyete dayalı toplumsal biçimlerde yönetilen bir iktisattan farklı olarak) sosyalist bir toplumu yaratmayı nasıl bekleyebiliriz? Birçok sosyalist toplumun siyasal düzenlemeler konusundaki ihmalinin telafi edilmesi gereken önemli zayıflıklara yol açtığı açıklık kazanmaktadır.

Sosyalizmin geleceği, hem şimdi sosyalist olmamış ülkelerde hem de sosyalist ülkelerde, bunlara daha fazla dikkat sarf edilmesine bağlı olabilir. Gramsci, siyasetin yaşamsal değerinde ısrar ederek, sosyalizmin inşasının olduğu kadar sosyalizmin kazanılmasının da yaşamsal tarafına dikkat çekmiştir. Bu, dikkat etmemiz gereken bir hatırlatmadır. Siyaseti tahlilinin merkezi haline getiren büyük bir Marksist düşünür bu nedenle bugün okunmayı, işaretlenmeyi ve özümsenmeyi bilhassa hak etmektedir.

---

*E. J. Hobsbawm tarafından Lawrence &Wishart ve Merkezi Londra Politeknik’in 5-6 Mart 1977’de ortaklaşa düzenlediği Gramsci Konferansı’nda okunan bildirime dayanan bu makale, Marxism Today mecmuasının Haziran 1977 tarihli sayısında yayımlanmıştır. Çiğdem Çıdamlı tarafından Türkçeye çevrilmiş, birinci defa Yerdeniz Sakinleri isimli blog’da yayımlanmıştır.