Bir acıyı unutamadan başkasının yasını tutmaya başladığımız, bir cürümlünün cezalandırıldığını göremeden ötekinin peşine düştüğümüz memleketimizde her müthiş gelişmenin akabinde yaşanan döngü daima tıpkı: Haberleri izle, üzül, öfkelen, toplumsal medyaya gir, saldırıyı ve saldırganı kına, topyekûn çürüdüğümüzü tekrarla. Sorunun bir de medya ayağı var: magazinleştir, cadı avı başlat, daha fazla güvenlik siyaseti iste, sonraki infial halini bekle.
Son birkaç yıldır her felakette yana yakıla sarıldığımız “sosyal çürüme” kavramı, sorunun şiddetini kısmen tespit etse de kaynağını yanlış yerlerde arayarak haklı öfkemizin gayesini her seferinde şaşırtıyor. Bir şeylerin aykırı gittiği hepimizin malumu. Pekala ya öyleyse yaşadıklarımızın giriş ve gelişme kısımlarının sorumlusu kim? Mesela saldırganları yetiştiren aile mi? Bu gidişata dur demeyen sokaktaki beşerler mı? İzlediğimiz televizyon dizileri, oynadığımız bilgisayar oyunları mı? Yoksa 24 yıldır her şeye yetkisi olan lakin hiçbir şeyden sorumlu olmayan iktidar mı?
Medya tüketiminin yurttaşların düşünme biçimlerini ve ideolojilerini nasıl etkilediği, kültürel çalışmaların temel sorularından biri. Erken periyot medya teorileri, II. Dünya Savaşı devrinin kara propaganda metotlarından etkilenerek bu soruya bir nevi enjeksiyon modeliyle karşılık verir. Yani propaganda gereğince güçlüyse, bildiri pasif pozisyondaki izleyiciye direkt ulaşır ve süratlice benimsenir. Lakin kültür sanayisiyle iç içe geçirdiğimiz koca bir asrın sonunda, iletinin alıcı tarafından algılanmasının bu kadar kolay ve standardize edilmiş bir süreç olamayacağını artık biliyoruz.
Stuart Hall, bildirinin izleyiciye ulaşma sürecini bir kodlama ve kodaçımı süreci olarak ele alır. Bu teoriye nazaran, kitle irtibat aracının kodladığı mana, her tüketici tarafından faal bir kodaçımı sürecinden geçerek zihne yerleşir. Çevresel şartlar ve ferdî yatkınlıklara nazaran kimi alıcı bu iletisi kabul eder, kimi bununla pazarlık eder, kimiyse büsbütün reddeder. Yani birebir içeriğin farklı insanlarda yekpare bir tesir yaratması mümkün değildir, zira insan iletisi lakin kendi filtresinden geçirerek anlamlandırabilir.
George Gerbner tarafından geliştirilen “ekme kuramı” ise medyadaki iletilerin tüketimini, kısa vadeli tesirlerden çok, uzun vadeli bir şuur yaratımı süreci olarak kıymetlendirir. Vakitle ve kademeli olarak gelişen bu zihin akışı, günün sonunda davranışlardan çok tavırları biçimlendirir. Yani şiddet içerikleri, tüketicisini direkt şiddet hareketine meyilli hale getirmez fakat kanun, toplum, devlet üzere bağlar bağlamında dünyadaki şiddet üzerine bir tavır sahibi yapar.
Tüm bunların yanında, tanınan kültür eserleri toplumu olmadığı bir kalıbın içine sokma vazifesini üstlenmez, üstlenemez. Tüketim için yaratılan her eserin yapısı gereği önceliği tüketicisinin kıymetleriyle örtüşmesidir. Hasebiyle televizyon da izleyicilerin önüne yesyeni bir kıymetler bütünü koyamaz, koyarsa kâr elde edemez. Bu yüzden toplumla çelişmez. Tersine toplumda hükümran olan inançları, kıymetleri, yargıları tekrar üreterek izleyicisinin beğenisini kazanır.
Hepimiz acılıyız ve bir şeyler yapmak istiyoruz. Bu yüzden toplumsal şiddet travmalarının akabinde bir hatalı aramamız şaşırtan değil. Fakat bu kadar karmaşık ve çok boyutlu sorunlarda hatalının ismini hakikat koymadığımız her an, bizi adaletin tecelli etmesinden daha da uzaklaştırıyor. Sedat Peker, Abdullah Çatlı üzere isimlerden adalet kahramanları yaratılan bir memlekette, mafyaların övüldüğünü görmek için yüzünüzü televizyon dizilerine çevirmeye gerek yok. Ancak bakanlığı sırasında onlarca çocuğun okullarda hayatını kaybettiği Yusuf Tekin koltuğunda pişkin pişkin otururken, faturayı dizilere kesmek hayli konforlu ve kolaycı bir seçenek üzere görünüyor. Çünkü televizyon imalcileri, bilgisayar oyunu yazılımcıları ya da rap müzikçileri bizi mahpusa atmakla tehdit edemez.
Çehov’un kurmaca kıssalar için öne sürdüğü “duvarda bir tüfek asılıysa kesinlikle patlar” sözünü bilirsiniz. İşte o misal, hatalının duruşmada kravat takarak indirim alabildiği, yüksek mertebelerde tanıdığı olanların açık açık cürüm işleyebildiği, mağdurun yanında duranın susturulduğu hatta mahpusla tehdit edildiği 24 yıllık bir iktidarın idaresi altında, istersek bütün gün çizgi sinema izleyelim, o tüfek kesinlikle patlar.
Türkiye düşündüğümüz üzere kalbi berbatlıktan kararmış, şiddet bağımlısı, bilgisiz ve sapık insanların ülkesi değil. Hiçbir vakit da olmadı. Ancak kendi bekasını öteki her şeyin önüne koyan bir iktidarın baskıcı gölgesinde yan yana durabilme pratiklerinden birer birer uzaklaştırıldık, susturulduk, korkutulduk. Geldiğimiz noktada acımızı sağa sola parmak sallayarak, güya bu türlü bir muhtaçlığımız varmış üzere daha fazla güvenlik tedbiri talep ederek dindirmeye çalışmamızın bir yararı olmadığını görmek için daha kaç katliamdan sağ çıkmamız gerek? Modülü olmaya yanaşmadığımız bir değişim çabasının gelip bizi kurtarmasını beklemek ne kadar manalı?
Evet, televizyon tehlikeli olabilir. Ancak televizyondaki en tehlikeli şey mafya dizileri değil. Asıl sorun artık birer gündelik gerçekliğe dönüşen olan şiddet, cinayet, tecavüz haberleri ve aklımızla dalga geçer üzere çıkarılan af düzenlemeleri. Öyleyse mafya dizilerinin reyting rekorları kırabildiği bir toplumsal yapıyı onyıllardır adım adım ören, ekran karşısında ayrımcı ve doğuşçu lisanlarını hiç utanmadan bayanlara, çocuklara, fakirlere, muhaliflere, azınlıklara uzatan siyasetçiler, artık istedikleri yasak için RTÜK’e başvurabilirler. Timsah gözyaşlarına sıhhat.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
