Antakya’dan uzakta Antakya’yı düşünmek

“Her şey sadece bir kez olur lakin sonsuza kadar sürer… Bellek, sonsuzluğun tabanında dolaşan uyurgezerin tılsımıdır… İnsanın yeryüzündeki misyonu hatırlamaktır, hatırlamayı hatırlamak.” —Henry Miller

Bu yazıyı uzun müddettir aklımın bir köşesinde yazıp duruyorum. Siliyorum, birilerine okutuyorum, rafa kaldırıyorum ve tekrar okuyorum. Yazıyı başımda tartıp biçtiğim vakitlerin biri, Sasa Stanisic’in Köken isimli kitabını okuduğum bir vakit dilimine denk geldi. Birinci sayfalarda şöyle bir cümleyle karşılaştım: “Doğduğum hastane artık yok.” Uzun uzun düşündüm, benim doğduğum hastane de artık yok.

Evden yaklaşık 3.500 kilometre uzakta, zelzelenin üçüncü yıldönümünde 6 Şubat’ın yükünü içimde ziyadesiyle hissettiğim, bu kadar uzak uzaklıktan “anmak” için kendime yollar aradığım bir ruh halindeyim. Tıpkı acıyı paylaştığın beşerlerle bir ortaya gelememek, anmayı kaçınılmaz olarak kişiselleştiriyor. İnsanı yalnızlaştırıyor. Bana nazaran anmak, bu yalnızlıkla baş edebilmek için anmanın kolektifliğini ve son üç yılda Antakya ile kurduğumuz bağlantının nasıl değiştiğini düşünmek manasına geliyor.

Bu yazıyı da kendi hatırlama yollarımı yazıyı okuyacak beşerlerle ortaklaştırabilmek ismine yazıyorum. Bizi bir yere ve birbirimize bağlayan, ilişkin hissetmemizi sağlayan şeyler üzerine düşünüyorum. Zelzeleden sonra bu bağların nasıl dönüştüğünü, nasıl yine üretildiğini, artık fizikî olarak var olmayan ya da apayrı biçimlerde var olan bir mekânda hatırlamanın imkânlarını düşünüyorum.

Elektrik ve su kesintileri, su baskınları, hafriyat kamyonları, trafik kazaları, ulaşımın zahmeti ve toplu taşımanın neredeyse imkânsızlığı… Antakya’da hayat üç yıldır konteynerlerde aşağı üst bu türlü devam ediyor. Hatırlamak ve kenti tekrar üretmek de anmanın bir yolu haline geliyor. Ümitsizlik, yılgınlık ve “yeni normalin” anormalliği içinde Antakyalılık artık kendini tabir etmenin bile hak arayışına dönüştüğü bir gayret tekniği oluyor. Kendi içimde de bir çabaya dönüşen Antakyalılık kimliğiyle Antakya’yı anmak ve aklımda dönüp duranları anlatmak istiyorum.

Dayanışma ve mücadele

Antakya, biz Antakyalıların her vakit en çok övündüğü özelliğiyle, çok kültürlü, sarsıntıdan çok evvel de politik hafızası güçlü, dayanışma kültürü olan, birlikte hayat pratikleriyle şekillenmiş bir kentti. Bu tarihî ve toplumsal art plan, zelzele sonrasında ortaya çıkan ilgilere de direkt yansıdı.

Depremden sonraki birinci vakitlerde “acil ihtiyaçları” karşılamak için bir ortaya gelmelerle oluşan dayanışma biçimleri, vakit geçtikçe kentin ve ilgilerin yine üretildiği toplumsal birliktelikler haline geldi. Aşevleri buluşma mekânlarına dönüştü. Bayanların birlikte üretim yaptığı kolektifler hem ekonomik hem duygusal bir tutunma yeri yarattı. Antakyalılık etrafında gelişen dayanışma ve uğraş yardımdan çok kentte kalma, sahip çıkma ve yok sayılmaya karşı hatırlayarak var olma biçimine dönüştü.

Ritüeller, semboller ve performans

Kentte gündelik hayatın bir modülü olan her bir ritüel sarsıntıdan sonra hatırlamanın bir kesimini oluşturdu. Yas tutma ve hatırlama biçimi olarak yürümek, anlatmak, dinlemek, bir ortaya gelmek… Bu tarafıyla Antakya’da hatırlamak artık sadece zihinde gerçekleşen bir aksiyon değil vücutla, mekânla ve birlikte var olarak kurulan canlı bir alaka biçimiydi.

6 Şubat anmalarında yakılan mumlar, meşaleler, yürüyüşler, sloganlar, ırmağa bırakılan karanfiller, kayıpları anmanın yanı sıra kentle tekrar temas etmenin yollarını oluşturuyor. 2024 ve 2025’teki anmlarda Hatay Akademi Orkestrası ve kentteki başka müzisyenlerle birlikte müzik söyleyen kentliler, yasın sadece sessizlikle değil müzikle, sanatla ve kolektif varlıkla da taşınabildiğini gösteriyor. Bu anlar birer merasim olmanın ötesinde acıyla yine bağ kurmanın ve kenti terk etmemeye dair ortak bir iradenin sözüne dönüşüyor.

Bu buluşmalar, Antakya ile kurduğumuz alakayı kökten değiştiriyor. Bize, kentin zorla sığdırılmaya çalışıldığı o dar hudutları, gerçeklerle anlatılanlar ortasındaki derin uçurumu hatırlatıyor: Hudutlar, gerçekler ve hayaller. Öte yandan hayalini kurduğumuz hayat, hasretini duyduğumuz hayat…

“Sağlıklı bir etrafta yaşamak… Daha az gerilimli bir hayat… Hayatta kalmak değil yaşamak… Nitelikli süreksiz hayat alanları, nitelikli kalıcı hayat alanları… Yeşil alan, ulaşım, inançta hissetmek… Bir sonraki felaketi bekler üzere yaşamamak…”

“Normal”

Konuşulan her sıkıntıda, sarsıntı ve öncesi kendine “normal” hudutların içinde yer buluyor. “Normal” artık var olmayan bir geçmişin bütün eksilerine yahut artılarına karşın nostaljik lakin erişilmesi mümkün olmayan bir şeyi tanımlıyor. Bu sebeple Antakya’da sarsıntı sonrası süreçte “normale erişme tahayyülü” belirsizliklerin devamlılığı ve geleceğe dair kaygılarla birlikte vakit algısının bulanıklaşmasına da neden oluyor.

Geçmiş oradadır ve aşikardır, bu sebeple olağanın hudutları içindedir. Ancak içinde olunan şimdiye ve geleceğe dair rastgele bir hudut yoktur. Olağana — yani geçmişe en çok benzeyene — ne vakit erişilecektir, nasıl erişilecektir bilinmez. Sonlar, ufukta görünmeyen geleceğin bir kesimidir. Belirsizliğin bittiği yerdir.

Sınırlar

Sınır, bir tarafı başkasından ayırır ve iki taraf ortasında etkileşim ve müsabaka alanları yaratır. Bu nedenle yalnızca ayırıcı değildir, münasebetlerin ve farklılıkların kesiştiği bir orta yüz olarak da fonksiyon görür. Zelzele nedeniyle kentin fizikî hudutları yıkıldı, mekânı düzenleyen ögeler kayboldu, özel ile kamusal, iç ile dış ortasındaki ayrımlar silindi. İçerisi ile dışarısı, gündelik ile olağandışı, kamusal ile özel de geçirgen ve bulanık bir halde birbirine karıştı. “Normal” olanın en temel kodları bile bu yeni mekânsal düzensizlik içinde belirsizleşti.

Sınır, “iç” ve “dış” ortasındaki farklılaşmanın başladığı yerde ortaya çıkar. Tıpkı vakitte bir “tanımlama” aksiyonudur. Sonlandırılan şey, artık öteki bir tarif altında yer alamaz ve kendisi dışında kalanları da dolaylı olarak tanımlar. Daima bir “öteki” yaratır. Bu farklılaşmalar bilhassa kentsel ölçekte barizleşir ve fizikî ile toplumsal ayrımları — yani somut ve soyut, görünen ve görünmeyen hudutları — oluşturur.

Antakya’daki yıkım da tam olarak bu perspektiften hudutların yine tanımlanmasına alan açtı. Kentsel alanların kaybıyla gündelik hayat açık alana taşındı, sokaklar, avlular, hatta yollar barınma, yas tutma, toplumsallaşma alanlarına dönüştü.

Bildiğimiz kentin sonu (ya da başlangıcı)

6 Şubat’tan bu yana sıkça konuştuğumuz — hatta daha da öncesinde bildiğimiz üzere — tarihî süreçte farklı medeniyetler tarafından yönetilen ve çok katmanlı kültürlere mesken sahipliği yapan Antakya, tarih boyunca 7 defa yıkılıp 7 kere “yeniden inşa” edildi. Hatta bu sayı kimi kaynaklarda 30 olarak geçiyor. Ancak 6 Şubat sarsıntılarının, Antakya’nın mekânsal sürekliliğini fizikî olarak kesintiye uğratmasıyla “bildiğimiz haliyle kent kavramı” yerini giderek genişleyen bir belirsizlik alanına bıraktı.

Altyapının yokluğunda oluşan süreksiz mekânsal örgütlenmeler, içerisi ile dışarısının birbirine girmesiyle bu kent de bildiğimiz haliyle kentlerin fizikî hallerinden çok daha farklı tecrübeler üretmeye başladı.

Antakya’daki belirsizlik sırf gündelik hayata değil, zelzele sonrası planlama süreçlerine de yansıdı. Yerelin hafızası ve kentlilerin tecrübeleri gözetilmeden, merkezi aktörler tarafından yürütülen süreçler ve kentin geleceğinde kelam sahibi olamama hissi, kentliler için derin bir güvensizlik ortamı yarattı.

Ev

Evi hiçbir vakit sadece dört duvardan ibaret olmadı; ortaklaşmaların, dayanışmanın bazen özel alanın ancak ekseriyetle sofrada bir ortaya gelmelerin, toplumsallaşmanın, komşuluğun ve bir aradalığın temsili olarak var oldu. Bunu en azından birçok Antakyalı için zelzele sonrası süreçte en çok aranan ve en çok hasret duyulan şeyin kentin kendine has özellikleri ve birçok Antakyalının aslında Antakya’yı “ev” diye tanımlaması üzerinden tartışabiliriz.

Deprem sonrası temel bir hak olan barınma hakkını bu tartışmanın dışında bırakarak bugün Antakya’da mesken kavramı tam da bu dört duvara indirgenmiş, sonları çizilmiş, ölçülmüş, hesaplanmış ve mülkiyetin lisanıyla tanım edilen bir mekâna dönüşmüş durumda.

Oysa “ev” dediğimiz şey duvarların ve tanımlamaların ötesinde bir aidiyet, bir hafıza, bir güvenlik hissi, bir konforlu var olma alanıdır. Sarsıntı sonrası süreçte “eve” dair bu yaklaşım bütün tariflerin, alışkanlıkların ve sonların da dağılmasını beraberinde getirdi. Konut, mülkiyete indirgendi.

Antakya’da konutun indirgendiği mülkiyet kavramı somut bir olgu olmaktan çıktı, belirsizliğinin ne vakit giderileceği aşikâr olamayan bir sürece hapsoldu. Anahtar da kapıyı açan bir obje olmaktan çıkıp mülkün hudutlarının müphemleştiği bir pazarlık objesine dönüştü.

Sürekli değişen proje alanı sonları, bilgiye erişimde yaşanan zorluklar, birçok vakit gecikmeli gelen bilgilendirmeler ve gereğince şeffaf ilerlemeyen uygulamalar da “mülk sahiplerinin” kendi konutları üzerindeki haklarına dair netlik sağlayamadıkları bir süreci beraberinde getirmiştir.

İlk günden beri “neden meskene dönmekten ibarettir hayat?” diye sorduğumuz bu süreçte, otomobilde, çadırda, konteynerde -sonra nereyi bulabildiysek orada- geçen üç yılın akabinde hâlâ konutu arıyor, bulacağımız yerin de bizimle birlikte değişik bir şeye dönüşeceğini hissediyorum.

Peki, mesken nerede başlar, nerede biter? Geçmişin açık sınırlarla çizilmiş mekânsal ve toplumsal sonları, belirsizliğin içinde erirken, bu yeni formu nasıl anlamlandıracağımız, kenti nasıl hatırlayacağımız, nasıl anacağımız ve nasıl bir taraf çizeceğimiz sorusu geleceğimiz açısından en büyük sıkıntılardan biri olarak önümüzde duruyor.

Adalet

Evden kilometrelerce uzakta Antakya’yı düşündükçe aklıma gelenleri her dökmeye çalıştığımda, bu hatırlama, dayanışma, tekrar üretme ve kentle kurulan ilgi eforlarının karşılık geldiği, daima ertelenen lakin içimde hiç dinmeyen bir talep var: adalet. Bu karmaşanın içerisinde Antakyalılık tarifini artık hak arayışı ve mücadeleciliğin üzerinden yapma sebeplerimden biri de Antakya’da –ve zelzelenin vurduğu bütün kentlerde– sadece yine inşanın değil, bunları yaşamamıza sebep olanlardan hesap sorma gereksinimi.

Deprem suçlularının yargılanması talebi, yalnızca geçmişte kalmış bir öfkenin değil, geleceği muhafaza isteğinin bir yansıması. Affetmenin, helalleşmenin, bütün kayıpların “kader” olarak tanımlandığı bir düzlemde adalet “iyileşmenin” ve “onarmanın” önkoşulu. Bu sebeple bu yıl tek başıma olduğum 6 Şubat’ta, birlikte anmanın yollarına dair arayışlarımın, sonunda kayıplarımızla bir arada unutmamamız gereken tahminen de en kıymetli şeylerden birinin adalet talebi olduğunu düşünüyorum.

Ve yazımı geçen sene 6 Şubat’ta Antakya’dayken söylediklerimle bitirmek istiyorum: Çaresizliği, acıyı, öfkeyi unutmuyorum. Affetmiyorum. Hiç kimseyle helalleşmiyorum. Bu yıldönümünde de yaşadıklarımızı bir daha hiç kimsenin yaşamamasını diliyorum.