Artık günah keçisi görüntü oyunları mı?

Eskişehir’de gözü dönmüş bir saldırganın başında kask, elinde balta, yüzünde maske ve üzerinde hamle yeleğiyle etrafa saldırması kamuoyunun yansısının akabinde olayın birtakım taraflarının fazlaca vurgulandığı lakin birtakım kısımlarının da manipülatif biçimde görmezden gelindiği büyük bir toplumsal infiale dönüştü. Bu olay toplumsal medyada, haber portallarında ve gündelik sohbetlerde tartışılırken, tartışmaların odağı neredeyse bütünüyle görüntü oyunlarına kaymış durumdaydı.

Saldırı sonrasındaki hakim fikir, saldırganın görüntü oyunlardan etkilendiği tarafındaydı. Bilhassa giydiği kıyafetler ve davranışları görüntü oyun karakterlerine benzetildi. Yüzüne geçirdiği maske Call of Duty oyunundaki karakterlere gönderme yaparken başına taktığı bir kamerayla canlı yayın yapması FPS (birinci şahıs nişancı) oyunlarını andırıyordu.[i]

Hemen çabucak tüm haber portalları “video oyunundan etkilenen saldırgan” formunda haber içeriği oluştururken toplumun büyük bir kısmı (elbette haberlerin de bu kanaatin oluşmasında rolü büyük) şiddet içeren oyunların yasaklanması ve çocukların bundan korunması gerektiği fikrinde birleşiyordu. Yani, günah keçisi görüntü oyunlar olarak görülüyordu.

Şiddet içeren görüntü oyunları (şiddet içeren faaliyetlerin temsil edildiği oyunlar demek daha hakikat olur) ile saldırganlık ortasındaki alakanın gündeme gelmesi yeni değil. Görüntü oyunlarının bireyler ve onların psişik durumları üzerindeki olumsuz tesirlerine odaklanan akademik çalışmalar uzun müddettir oyun ve saldırganlık ortasındaki korelasyonla ilgilenir. Ezici çoğunluk, bu cinsten oyunları oynamanın saldırganlık davranışını artırdığını savunur.[ii] Bu görüş toplumumuzda da oldukça karşılık bulmuşa benziyor.

Gelgelelim, bu görüş büyük ölçüde eksiklikler de içerir. Bunlardan en değerlisi oyun oynamak dışında kalan kişisel değişkenlerin ve toplumsal bağlamın hesaba katılmamasıdır. Artık, Eskişehir saldırısını tartışırken saldırganın ferdi pozisyonunu, aile alakalarını ve bunlardan kaynaklanan ruhsal geçmişini nasıl görmezden gelebiliriz? Örneğin, hadisenin akabinde archive.org’da “skreewie” kullanıcı ismiyle saldırgana ilişkin olduğu düşünülen manifestoda yer alan “Ortaokul bittiğinde büyük bir depresyona girmiştim. Hayat yaşamaya paha değildi, bu boktan sisteme köle olmak mantıklıca gelmiyordu. Lakin bu depresyonun üstüne insanlık nefreti eklenince artık hayat hedefimi bulmuştum” sözlerini görmezden gelmek mümkün mü?[iii] Ya da saldırganın oyun arkadaşlarından birinin olayın akabinde lisana getirdiği “Olayı gördüğümde çok şaşırdım. Psikolojisi bozuk olduğu için bunları yaptığını düşünüyorum. Garip bir çocuktu. Bize de anlatıyordu. ‘Babam beni dövüyor’ diyordu,” ifadelerini…[iv]

Saldırganın ortaya çıkan günlük notlarının ortasında da misal tabirlere rastlanıyor: “Bu boktan konutta öfke nöbetleri geçiriyorum, başımı vuruyorum ve kendimi kesiyorum. Yalnızca birinin beni bir pompalı tüfekle başımdan vurmasını istiyorum, artık hiçbir şey yapamayacak kadar zihinsel olarak zayıfım.”[v] Öyleyse Christopher Ferguson ve arkadaşları tarafından üç yıl boyunca sürdürülen bir çalışmanın, görüntü oyunu şiddetinin saldırganlığı vakitle artırması yerine saldırganlık düzeylerini etkileyen faktörler ortasında depresyon, aile içi şiddete maruz kalma, antisosyal kişilik özellikleri ve akran tesirleri üzere şeylerin olduğunu göstermesi inanın bana şaşırtan değil.[vi]

İçinde bulunduğumuz toplumsal bağlama sırtımızı çevirip bütün günahı görüntü oyunlara nasıl yükleyebiliriz? Bu saldırganın neredeyse her gün dehşet saçan haberlerin çıktığı şiddet toplumunda yaşamasının, içinde bulunduğu ve her gün şahit olduğu, tahminen de tekrar üretilmesine onun da her gün katkıda bulunduğu nefret siyasetinin hiç mi bu akında tesiri yok? Kendi üzere olmayan çabucak herkesi düşman bir “öteki” haline getiren dehşet ve nefret iklimini bu olayda neden konuşmuyoruz? Kamuoyu mutabakatının aranmaya bile tenezzül edilmediği ve reaksiyonlara karşın bir geceyarısı vekillerin kameralara poz vererek onayladığı sokak hayvanlarıyla ilgili düzenlemenin yürürlüğe girmesinin akabinde Ankara ve Niğde’de toplu hayvan mezarlarının bulunmasının ve hayvan katliamı imajlarının tesiri hiç mi yok bu atakta? Ya da ne bileyim, her gün sokak ortasında, şimdiki meşhur tabirle “erkolar” tarafından katledilen bayanların toplumsal medyada dolaşan manzaraları bu olayın ortaya çıkmasında göz gerisi edilebilir mi? Örneğin, İstanbul Sözleşmesi’nden çıkılması toplumdaki saldırgan ve tehditkar davranışları ve ayrımcılığı tetiklemiyor mu?

Dahası var. Bilindiği üzere saldırgan, “ekipmanlarım” notuyla toplumsal medyada paylaştığı ve kolluk kuvvetleri tarafından etkisiz hale getirildiği sıradaki imgelerden anlaşıldığı kadarıyla, Nazi sembolleri taşıyan kıyafetler giyiyordu.[vii] Yani, Nazi Almanyası’nı simgeleyen ve şimdilerde neo-Naziler ve başka radikal sağcı kümeler tarafından kullanılan “Kara Güneş” sembolünü üzerinde taşıması hiç tartışılmayacak mı? Göçmen ve sığınmacılara her gün tehditler saçan siyasetçilerin bu olayda sorumlulukları yok mu mesela? Saldırganın çok sağcı kimliğinin taarruz davranışının ortaya çıkmasıyla münasebeti, görüntü oyunlarından daha az kıymetli mi? Saldırgan belirli ki geçmişteki çok sağcı terör ataklarından esinlenmişti. Hatta toplumsal medyada yayımladığı manifestoda, çok sağcı terör taarruzla gündeme gelen Brenton Tarrant ve Anders Breivik üzere isimlere övgüler dizmişti.[viii]

Gerçekten yineleyerek soruyorum, artık günah keçisi görüntü oyunları mı? Şayet cevabınız “evet” ise ve şiddet temsili içeren görüntü oyunlarının yasaklanması gerektiğini düşünüyorsanız bir sorum daha var. Call of Duty sunucularına erişim pürüzü gelirse toplumsal meselelerimiz çözülecek mi? Roblox’un yasaklanması ile çocuk istismarının ortadan kaldırılması ortasında bir ilgi olmamasına misal halde, Call of Duty yasaklanırsa da toplumsal şiddet sarmalı ne yazık ki zedelenmeyecek.[ix]

Açıkça söylemeliyim ki görüntü oyunları ile saldırganlık üzere olumsuz kişisel davranışlar ortasındaki mümkün ilişkileri araştıran yaklaşık otuz yıllık araştırma geleneğinde sağlam, tekrarlanabilir ve sistematik açıdan geçerli çalışmalar hayli az. Bu açıdan ciddiye alınacak ispata dayalı bir çıkarımın yapılamayacağı açık.[x] Hatta şimdilerde şiddet temsili içeren görüntü oyunu oynamanın gerçek omurdaki fizikî saldırganlıkla alakalı olduğunu savunanlar bile öncelikle oyun öncesi saldırganlığın hesaba katılması gerektiğini söylüyor.[xi] Ayrıyeten sırf oyunu düşünsek bile hesaba katılması gereken o kadar çok parametre var ki… Bunlardan kimileri oyunda geçirilen mühlet üzere daha ölçülebilirken geçirilen müddetin niteliği üzere öbürleri de gereksinim duyulan sağlıklı bilgiyi üretebilecek yol ve tekniklerden mahrum. Kaldı ki, deneysel çalışmalardaki yanlılık kaygısından bahsetmeme dahi gerek yok.[xii]

Buna rağmen görüntü oyunu oynamanın bireylerde olumlu gelişimlere neden olabileceğini belirten araştırmalar giderek güçleniyor. Görüntü oyunlar bireylerin eleştirel ve analitik düşünme hünerlerini artırması, toplumsal etkileşimi teşvik etmesi, motor marifetlerin geliştirilmesi, strestin azaltılmasına katkıda bulunması üzere bilişsel ve toplumsal açıdan olumlu tesirlerle gündeme geliyor. Bu nedenle, bana kalırsa, görüntü oyunlarının kendilerinin varoluşsal olarak berbat bir tabiata sahip olduğu biçimiyle kıymetlendirilmesi ve oyun oynamanın bireyleri makus davranışlara yönlendirebileceğinin baştan kabul edilmesi pek de makul görünmüyor.

Tam da burada sav ediyorum, o saldırgan günde ortalama beş saat kadar oyun oynasa tahminen bunu yapmayabilir, hayatını daha da karartmayabilirdi. Özetle, çekin şu manipülatif ve tutucu gözlerinizi oyunlarımızın üzerinden.

[i] Birinci şahıs nişancı (first-person shooter, kısaca FPS) oyuncu karakterinin kendi gözünden oynandığı oyunları söz eder.
[ii] Anderson ve arkadaşları tarafından yapılan araştırma, şiddet içeren görüntü oyunlarına maruz kalmanın artan saldırgan davranış, saldırgan biliş ve saldırgan tesir ile azalan empati ve toplum yanlısı davranış için nedensel bir risk faktörü olduğunu gösteriyor. Bkz. Anderson, C. A., Shibuya, A., Ihori, N., Swing, E. L., Bushman, B. J., Sakamoto, A., Rothstein, H. R., & Saleem, M. (2010). Violent görüntü game effects on aggression, empathy, and prosocial behavior in eastern and western countries: a meta-analytic review. Psychological bulletin, 136(2), 151–173. https://doi.org/10.1037/a0018251
[iii] Bkz. https://medyascope.tv/2024/08/13/eskisehirde-nazi-amblemli-hucum-yelekli-saldiri-5-kisi-yaralandi-saldirgan-gozaltinda/
[iv] Bkz. https://onedio.com/haber/eskisehir-deki-saldirganin-oyun-arkadasi-konustu-yapacaklarini-bize-anlatiyordu-1239869
[v] Bkz. https://www.gazeteduvar.com.tr/eskisehir-saldirgani-arda-knin-gunluk-notlarina-ulasildi-haber-1712999
[vi] Ferguson, C. J., San Miguel, C., Garza, A., & Jerabeck, J. M. (2012). A longitudinal test of görüntü game violence influences on dating and aggression: a 3-year longitudinal study of adolescents. Journal of psychiatric research, 46(2), 141–146. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2011.10.014
[vii] Bkz. https://tr.euronews.com/2024/08/13/eskisehirde-nazi-amblemli-saldirgan-5-kisiyi-bicakladi-saldiri-anini-canli-yayinladi
[viii] https://medyascope.tv/2024/08/13/eskisehirdeki-bicakli-saldiri-arda-kucukyetim-tutuklandi/
[ix] Adana 6. Sulh Ceza Hakimliği, internetteki yayınların düzenlenmesi ve hataların önlenmesiyle ilgili yasa gereği Roblox’a erişimin engellendiğini duyurmuştu: https://www.bbc.com/turkce/articles/c9qgvqpxp4qo
[x] Johannes, N., Vuorre, M., & Przybylski, A. K. (2021). Görüntü game play is positively correlated with well-being. Royal Society Open Science, 8(2), 202049. https://doi.org/10.1098/rsos.202049
[xi] Prescott, A. T., Sargent, J. D., & Hull, J. G. (2018). Metaanalysis of the relationship between violent görüntü game play and physical aggression over time. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 115(40), 9882–9888. https://doi.org/10.1073/pnas.1611617114
[xii] Kimi araştırmacılar, şiddet içeren görüntü oyunlarıyla ilgili deneysel araştırmalarda yayın önyargısının var olduğunu ve bu önyargı dikkate alındığında şiddet içeren oyunların saldırgan davranışlar üzerindeki tesirlerinin çok küçük olduğu tespit edilmiştir. Bkz. Hilgard, J., Engelhardt, C. R., & Rouder, J. N. (2017). Overstated evidence for short-term effects of violent games on affect and behavior: A reanalysis of Anderson et al. (2010). Psychological Bulletin, 143(7), 757–774. https://doi.org/10.1037/bul0000074