O mu, bu mu? İşte bütün sıkıntı bu.

Sosyal medya tüm fonksiyonlarının yanı sıra devasa bir oyun alanı. Menemen anketleriyle, “Hangi rock grubusun?” testleriyle, Twitter’daki “Beğen, hakkında anonim yorum yapayım” ya da Ekşi Sözlük’teki “Üstteki muharrire bir ileti bırak” etkinlikleriyle sınırsız vakit geçirebilme imkanı, toplumsal medyanın temel eğlencelik boyutu. Bu oyun tiplerinden biri ve şu sıralar tahminen de en popüleriyse “O mu, bu mu?” akımı.

Hatırlayacaksınız, bir içerik üreticisinin “Anaerobik Etiyopya mı, yıkanmış Kolombiya mı?” üzere sorular üzerinden kahve tiplerini birbirine kırdırdığı görüntü o denli bir etkileşim almıştı ki lokal seçim periyodunda kazanma garantili CHP’li Kadıköy belediye lider adayı bile bigane kalamamış, parodi niteliğinde bir görüntüyle oyuna dahil olmuştu. Talk show sunucusu İbrahim Selim de birinci kısımdan itibaren programının bir kısmını ünlülerle bu oyunu oynamaya ayırıyor. Genç bir Fransız bayanın şu sıralar sirkülasyona giren görüntülerinin ulaştığı etkileşime bakarsak akımın global çaptaki popülaritesinden bir şey kaybetmiş üzere görünmediğini de söyleyebiliriz.

Tabii, sonuçta sadece bir oyun, kolay bir gündelik cümbüş. Fazla mana yüklememek gerekiyor tahminen de. Öte yandan seksek ya da tetris üzere dışarıya kapalı, kolay bir oyun sisteminden kelam etmiyoruz. Yaratıcı eserlerin, ince zevklerin, niyet sistemlerinin yahut bedel yargılarının Tinder uygulaması misali saniyeler içinde sağa yahut sola kaydırıldığı, ünitesi açıklanmayan bir kantarda tartılıp “eksik” bulunursa çöpe gönderiliverdiği bir oyun bu.

İkili tersliklerin insanın tarihi gelişiminde oynadığı rolden ne kadar bahsedilse az. İlah ve şeytan, Habil ve Kabil, uygar ve barbar, müslüman ve gayrimüslim, personel sınıfı ve burjuvazi… Siyah mı beyaz mı, dost musun düşman mı, bizden misin onlardan mı? Ya da anneni mi daha çok seviyorsun babanı mı? Son kertede karar verme süreçlerini kolaylaştıran, tarafını seçmek isteyenlere taraf tayin eden referans noktaları. Öte yandan gri tonların varlığını unutturmaya müsait, gereğinden fazla soru sormaktan men eden, detaylardaki karmaşıklığın üstünü el çabukluğuyla örtüveren bir tuzak.

Düşünmenin önünü bir tuzakla kesme imkanı kelam hususuysa anaakım siyasetçilerin kan kokusu almış köpekbalıkları üzere üşüşmemesi de düşünülemez. Bin beş yüz nüfuslu bir belde seçiminin bile iktidar tarafından “Erdoğan mı diyeceğiz, Sisi mi diyeceğiz?”, “Gazze mi sevinsin, Washington mu?” referandumuna dönüştürülmesine Türkiye siyasetinden aşinayız mesela. Ya da “Tatava yapma bas geç” önermesinden tutalım da “Erdoğan’a karşı sarı tuvalet terliği” telaffuzlarına varıncaya kadar, ikili aksiliğin muhalefetteki farklı sesleri bastırma enstrümanı olarak kullanılmasına da.

Bir örneğine de geçtiğimiz günlerde ABD siyasetinde şahit olduk. Michigan’da “soykırıma oy vermeyeceğiz” sloganları atarak Gazze protestosu yapan aksiyoncular tarafından kelamı kesilen Kamala Harris basitçe şöyle diyordu: “Trump kazansın istiyorsanız, bu türlü konuşmaya devam edin. Yoksa ben konuşuyorum.” Devamında, taraftarlarının çılgın alkış ve tezahüratları…

İşin enteresan bir boyutu, bu kolaylaştırmanın en kadim ikiliklerden biri olan cinsiyet ayrımının LGBTİ+ hareketinin kazandığı güç ve görünürlük sonucunda muğlaklaştığı esnada gerçekleşmesi. Hint-Avrupa lisanlarındaki eril ve dişil sınıflandırmaları reddedip (non-binary) kendini alternatif zamirlerle tanımlamanın yaygınlaştığı, cinsiyet normlarının sorgulanarak çeşitliliğin öne çıkarıldığı bir periyotta siyasal, kültürel tercihlerin hatta kahve zevkinin bile ikili aksiliklere indirgenip birkaç saniye içinde hiyerarşik bir sıralamaya tabi tutulmasının olağanlaşması, hatta keyif verici bir aktivite olarak yine kodlanması.

Tabii çeşitlenme sırf toplumsal cinsiyet alanında yaşanmadı. Sözgelimi, Türkiye’de arabeskin yükselişinde görüldüğü üzere altkültürlerin “yüksek kültür” karşısında edindiği statü ya da müzede yere düşen bir gözlüğün “sanat eseri” sanılıp sergilenen eserler kadar ilgi çekmesi üzere örneklerden bildiğimiz üzere kültür sanat alanı da bu göreceleşmeden azade değil. Ne de din, bilim, ya da siyaset…

Buradan bakınca, “o mu, bu mu?” oyunlaştırmasının LGBTİ+ hareketinin yükselişine de teorik olarak taban hazırlayan postmodern niyetin her şeyi göreceleştirmesi sonucunda yaşanan bu pahalar patlamasına ve bilindik hiyerarşilerin altüst olmasına karşı bir reaksiyon olarak görülebilir sanıyorum. Yahut bir çeşit oyun terapisi. Yahut kaotik bir bedeller kümesini gerekli durumlarda jet süratiyle düzenleyebilme yetisine yapılan bir yatırım. Tahminen de bunların hepsi birden, eleştirdiğim “O mu, bu mu?” tuzağına kendi kendimi düşürmeye hiç niyetim yok.

Fakat durum böyleyse bile bu tutumun reaksiyoner olduğu, postmodern muğlaklıkla baş etmek uğruna eleştirel düşünme yerine akla kısadevre yaptırmayı matah sayan, yalapşap bir karar alma sistemini öne çıkardığı aşikar. Birebir konseptin siyasi figürler ortasında seçim yapmaya uyarlandığı bir oyunda Atatürk’ün karşısında kazara Meral Akşener’i tercih eden ve yaptığı panik vesilesiyle nihayetinde Abdullah Öcalan’a kadar ulaşan Tiktok’çunun ibretlik dramı bu manada akla gelen keyifli örneklerden biri.

Oyunlar hoştur, hoşluğunu de birçok vakit kolaylığından alır elbette. Öte yandan oyunlara tutkumuzun temelinde kolaylıklarından çok gerçek hayatı simüle etmeleri yatar. “O mu, bu mu?” sorusuna “Peki, neden?” eğinin yapıldığı oyunlar icat etmek bu bakımdan bir tıp görev. Çünkü muğlaklıklar çağında eleştirel aklı devreden çıkarmak değil tam da bu yetiyi güçlendirmek gerekiyor. Victor Hugo’yu görünce Camus’yü iptal etmek zorunda değiliz. Anaerobik Etiyopya’yı ve yıkanmış Kolombiya’yı birebir anda sevebiliriz yahut Trump- Harris ikilisini topyekûn reddedebiliriz. Non-binary cinsiyetler kadar, bedel yargıları da var.

*****

Rivayete nazaran vaktiyle askeri lise imtihanını geçen bir genç mülakat etabına gelmiş. Orduya irticacı sızma olmasın diye bu mülakatların klasik bir sorusu varmış: “Atatürk ve Hz. Muhammed denize düşse hangisini kurtarırsın?” Hakikat yanıt için “Atatürk’ü kurtarırım, zira peygamberi Allah kurtarır,” demek gerekirmiş. Ancak çocuğun zihni bundan daha berrakmış: “Siz hangisini emrederseniz onu kurtarırım komutanım!”