Yazar Aziz Nesin, 1975 yılında şair Cemal Süreya ile kitapları ve müellifliği üzerine bir konuşma gerçekleştirmişti. 1976 Nesin Vakfı Edebiyat Yıllığı’nda, 1995’te Cumhuriyet Kitap’ta yayımlanan bu konuşmayı yine yayımlarken, artık ortamızda olmayan iki edebiyatçıyı hürmetle anıyoruz.
Kaç kitabınız çıktı bugüne kadar?
Altmış iki.
İlginç bir yaş dönemindesiniz. Birkaç yıl sonra yasal ve teknik yaşlılığa gireceksiniz. Siz ki Türkiye ölçüsünde uygun para kazanan bir yazarsınız. Yaklaşan bu olguyu düşündüğünüz oluyor mu? Nasıl karşılıyorsunuz?
Çalışamayacak kadar yaşlanınca nakdî istikametten ne yapacağımı düşünmüyorum. Bugüne dek yayımladığım 62 kitabımdan 55’ini Nesin Vakfı’na bağışladım. Geriye kalan 7 kitabımın yapılacak yeni basımları, çalışamayacak derece yaşlandığım günlerimin garantisidir. Kaldı ki daha oldukça kitap yazabileceğimi sanıyorum. Dahası, asıl bundan sonra yazabileceğime inanıyorum. Güya şimdiye dek, bundan sonra yazacaklarımın alıştırmalarını yapmış üzereyim. Çok daha berbatı gelirse? Bu yer yuvarlağının sırtına sefil bir yük olmak istemiyorum. Kendimi dünyaya boşu boşuna taşıtmamaya kararlıyım. Çalışmadan, faydalı olmadan nasıl yaşanabileceğini düşünemiyorum bile. İnsan denilen insan, ya yaşadığını kendisi bilerek yaşamalı ya da öldüğünü öbürleri bilerek ölmeli. Yaşlılığımı çok uygun karşılayacağımı sanıyorum. Buyursun gelsin! Onu o denli düzgün ağırlayacağım ki canı gitmek istemeyecek.
Çocukluğunuzda bir müellif yeteneği taşıdığınıza inanıyor muydunuz?
Yalnız muharrir yeteneği mi? Bütün yetenekler.. İsmi üstünde: Çocukluk.
Yazarlığa başladığınızdan bu yana sanat görüşünüzde bir değişiklik oldu mu? Yapıtlarınızda temel bir değişiklik olduğu kanısında mısınız?
Yazarlığa geç başladım, otuz yaşımda… Birinci kitabım da fakat kırk yaşımda yayımlandı. 62 kitaplık bütün bu gürültü patırtının hepsi yirmi yılın içinde oldu. Tahminen bu yüzden olacak, sanat görüşümde bir değişiklik olmadı. Zira yazarlığa başladığımda düşünsel kişiliğim oluşmuştu. Otuz yaşıma dek durmadan yazdım fakat, amatörlük devrinin bu eserleri yayımlanmadı. Böylelikle yazarlığımın çıraklık devri bâtın kaldı.
Şunu da söylemem gerekiyor: Evvelce salt ne yazdığımın kıymeti değerli sanıyordum. Sonraları nasıl yazdığımın da kıymetli olması gerektiğine inandım. Bu türlü bir değişiklik oldu, fakat bu bir temel değişiklik değildir.
Öykülerinizde birçoklarınca birinci kişiyi konuşturuyorsunuz. Bizatihi mi oluyor bu? Yoksa sizce başka bir nedeni var mı?
Birkaç yıl evvel bu açıdan bakmıştım hikayelerime: Yarısından biraz birden fazla birinci kişi ağzından anlatılıyor. Ancak birinci kişi ağzından anlatılarak başlayan hikayelerin birçoklarının büyük bir kısmı üçüncü kişi ağzından anlatılarak sürer. Bu, hikayenin konusunun gerektirdiği bir anlatım biçimidir. Örneğin birinci şahsa anlattırdığım kimi öykülerim bir yerde tıkanır kalır. Boşuna uğraşırım, yazamam. Ancak bir mühlet sonra o hikâyeyi, üçüncü kişi ağzından anlattırınca çarçabuk müellifim. Bunun zıddı de olur. Bunun dışında, bahis gerektiriyorsa, gülmece hikayelerini, birinci kişinin anlatması daha tesirli, daha inandırıcı olur. Zira birinci kişinin anlatımında içtenlik vardır. Üçüncü kişinin anlatımı daha yapaydır.
Nasrettin Hoca’nın fıkralarından Hoca’nın kişiliğini çıkarmaya çalışanlar vardır. Bunların görüşüne nazaran içinde Hoca’nın yalancı, tertipçi, hırsız olarak fıkra kahramanı olduğu fıkralar Nasrettin Hoca’nın olamaz. Onun diye uydurulmuştur. Zira Hoca ahlaklı bir kişidir. Halbuki bu fıkralarda Nasrettin Hoca, budala ya da makus kişi yerine konularak fıkranın aktifliği artırılmıştır. Mark Twain’in de birçok hikayeleri birinci kişi ağzından anlattırılmıştır. Bir gülmece hikayesinin kahramanı alaya alınan kişi olduğuna nazaran, olayın alaya alınan kişinin ağzından anlatılması, kimi mevzular için, daha içten bir anlatım ve daha tesirli olur. Lakin örneğin Don Kişot, serüvenini kendisi anlatmış olamazdı. Zübük de başından geçenleri kendisi anlatamaz. Zira onların gülünçlüğü, bir gülmece kuralı olarak, gülünç olduklarını bilmemekten doğar. Lakin orta oyununda Kavuklu, gülünç olduğunu bilmekte ve seyircisiyle uyuşmuş olarak gülünç olmaya çalışmaktadır. Özetleyeyim, hikayenin birinci ya da üçüncü kişi ağzından anlatılmasını, hikayenin konusu, olayı, kahramanı belirler.
Kendinizi en yakın gördüğünüz müellif kim? Başlangıçta kimdi? Ustalarınız oldu mu? Kimlerdi?
Çağdaşlarım ortasında ustasını söyleyen muharrir görmedim. Gözlemlerime dayanarak söylüyorum: Bir muharrir, yerli ya da yabancı, hangi ustanın tesirinde kalmışsa, çoklukla ona sonradan saldırmış, onu katı yermiştir. Ustalarım şüphesiz oldu. Amatörlük periyodunda yazdıklarım yayımlanmadığı için hangi ustaların tesirinde kaldığım açığa çıkmadı. Çocukluğumda Hüseyin Rahmi’yi çok okumuştum. Daha on altı yaşımdayken Hüseyin Rahmi’yi beğenmemeye başlamıştım. Artık de benim kaygım budur; artık beğenenlerin gün gelip yazdıklarımı beğenmeyecekleri… Sonradan Falih Rıfkı’nın üslubu beni çok çekti. Lisedeyken, Reşat Nuri’nin tesirinde kaldım. Refik Halit’i de çok sevdim, herhalde tesirinde kalmış olmalıyım.
Hem hikaye hem oyun yazarlığında ustaların ustası Çehov’dur benim için. Bence Çehov’un büyüklüğü, büyüklüğünü hiç aşikâr etmemesidir. Örneğin bir de Bernard Shaw’a bakın, bütün dünyaya, dünyanın en zeki adamı olduğunu ispat etmeye çalışmış ve ispat da etmiştir. E, ne olmuş yani? Mark Twain’de de zekasını ispat uğraşı vardır. Bir de Şçedrin var, çok büyük usta… Hepsinin tesirinde kalmış olmalıyım, hatta kimisine karşı gelerek bile olsa…
Kara gülmece diyorlar. Sizce kara gülmece nedir?
Tanımlamalardan kaçınmak gerekir, bu türlü kavramlarda. Ancak kara gülmecenin ne olduğunu betimleyebiliriz. Kara gülmece, düşündürücülüğü güldürücülüğünden ağır basan buruk gülmecelerdir. Acı acı gülümsetir. Ağlamayla gülme, dramla güldürü, bir bıçağın iki yüzü derece birbirine uzak ve birbirine yakındır; kara gülmece bu bıçağın keskin sırtıdır. Kara gülmecenin beşerde acı bir tortusu kalır. Kahkahayla güldürmez, gülümsetir. Gülmekle ağlamanın ikircikleştiği yerdir; kimisi için gülme olur, kimisi için acıma.
Çalışırken bir plan uygular mısınız?
Elbette… Hem de ne planlar! Son biçimini alana dek planımı çok değiştiririm. Planı birden oluşan hikayeler de yazmışımdır. Ancak roman ve hele oyunlarım için çok planlar yaparım. Yalnız yazarlığımda değil, hayatımda da planlı olmaya çalışırım.
“Nasrettin Hoca üzere ağlayan adam” diyorlar size. Bu kelamın sizce bir manası var mıdır?
İnsanın her anı, geçmişindeki anlar birikiminin özüdür. Son bir saniyemiz içinde, o saniyeye gelene dek geçen ömür dolusu saniyelerimizin birikimi vardır. Bu bakımdan o kelamın bir gerçek manası var. Nazım, Türk halkı için söylemiş, Nasrettin Hoca üzere ağlayan, diye… En büyük övüncüm, herkesten biri, halktan biri olmamdır.
Eleştirilerin üstünüzde bir tesiri oldu mu?
Çok! Aptalca övgülerle, alçakça yergilerin bile bende tesiri oldu. Birçok arka niyetli, ne kadar haksız olursa olsun, her tenkitte tekrar bir oranda doğruluk vardır. Tenkitlerden yararlanırım. Eleştirmen, tıpkı vakitte kendi bilgisini, psikolojisini, karakterini de eleştirmeye açmış demektir. Şimdiye dek hiçbir eleştirmen bana karşı kendim kadar acımasız, kıyıcı, sert olmamıştır, olamaz da…
Öykülerinizle oyunlarınız ortasında bir aralık, hatta bir tavır ayrılığı olduğunu söyleyenler var.
Şu kanıdayım: Edebiyat kapsamı içine giren cinsler birebir şeyler değildir. Bunların hepsi de anlatı sanatı olduğundan, yazı ve kelamla anlatıldığından, tıpkı şeylermiş sanılıyor. Müzikle fotoğraf ortasındaki ayrıma palavra bir ayrım vardır şiirle roman, romanla oyun ortasında. Oyun, çoğunlukla yapıldığı üzere -arada benim de yaptığım gibi- sahneye çıkarılmış hikaye değildir. Uzaklık ayrılığı dediğiniz, oyunlarımla öykülerim ortasında seviye ayrımı olduğunu söylemekse kimi öykülerim göz önünde tutularak bu yargı gerçek olabilir. İki binden çok hikaye yazdım, bunların yedi yüzü kitaplarıma girdi. Bu nedenle kimi hikayelerimle oyunlarım ortasında seviye ayrımı olabilir. Fakat genel çizgide, dünya görüşümde, görüş açımda, oyunlarımla öykülerim ortasında bir ayrım olabileceğini hiç sanmıyorum. Tıpkı ölçülere vurursanız, Çehov’un hikayeleriyle oyunları ortasında da başkalık görebilirsiniz. Fakat bence, derinde, özde bir ayrım yoktur. Görülen ayrım, hikayeyle oyun ortasında bizatihi olması gereken ayrımdır. Ne yazık ki bu söylentiyi birincinin bir yakın arkadaşım çıkardı: “Gülmeceyi küçümsüyor da, oyun yazmaya özeniyor. Ben romandan öbür bir şey yazıyor muyum hiç!” kaygısı. Rahmetlinin neden bu türlü söylediğini biliyordum. Karşılık bile vermezdim. Sonradan, onun çıkardığı bu söylentiyi, bir eleştirmen, yazısında kullandı. Böylelikle yayıldı gitti. Kendimi savunmak istemem, hele arkadaşlarıma karşı…
Edebiyatın toplumu değiştirebileceğine inanıyor musunuz?
Edebiyat, toplumu direkt değiştiremez. Zira, bütün sanatlar üzere bir üstyapı kurumudur. Meğer toplumun değişmesi, toplumsal yapının, maddi temelin, üretim alakalarının değişmesi demektir. Edebiyat, toplumu direkt değiştirmez lakin, tesir reaksiyon yoluyla toplumun değişmesinde katkıda bulunur, değişmeyi hızlandırabilir. Seslendiği insanlara, toplumu değiştirme şuuru aktarabilir, onları toplum değişimine çabalandırabilir. Bu, edebiyatçının sınıfsal şuuruna bağlı bir iştir.
Bir gün, “Bir periyodun romanını yazmak için ortadan belirli bir müddet geçmesi gerek” demiştiniz. Artık de birebir kanıda mısınız?
Evet. Bilhassa roman ve oyun için böyledir bence. Romanını yazmak için, bahsin, olayın, olay bireylerinin durmuş oturmuş olması gerekir. Roman ve oyun yazmak, bence, coşkudan çok ussal bir iştir. Coşkusuzluktur demek istemiyorum, ancak us önde olmalıdır. Dahası, yaşanmış ferdi bir olay romanlaştırma bile, yeniden de üstünden vakit geçmeli, ömür durulup tortulanmalıdır. Müellif, yazacağı romana, yazacağı bahse, olaya, bireylere, soğukkanlılıkla bakabilmelidir. Yazdığı şeyin hem içinde, ortasında bulunmak, hem onu dıştan ve üstten görebilmelidir.
Kitaplarınızın yeni baskılarında metinler üstünde değişiklik yapma isteği duyar mısınız?
Kitaplarımın çabucak her yeni basımında değişiklikler yaparım. Kimi hikayelerimi atarım kitaplarımdan. Bazılarını değiştirir, bazılarını de tekrar müellifim. Örneğin “Güvercin Kakaları” isimli hikayemi yeni baştan yazıp ismini da “Tebelleş” koydum. Son yıllarda çok kitap yayımlayamayışımın nedeni budur. Yeni basımları için kitaplarımı düzeltmek, çok vaktimi alıyor. Düzeltmeye vakit bulamadığım için on on beş yıldır yeni basımlarını yapmadığım kitaplarım var. Örneğin Saçkıran, Erkek Sabahat, Kadın Olan Erkek vb. gibi… Sonra, hikaye kitaplarımın yeni basımlarına, en yeni yazdığım hikayelerimi eklediğim oluyor. Bu yüzden beni yeni hikaye yazmıyor sanıyorlar. Kolay değil 62 kitabı ayakta tutmak, onları daima olarak okurla konuşturmak.
Kaynak: Taha Toros Arşivi
