Bayan cinayetleri neden politiktir?

Mirabal Kardeşler, nam-ı öteki “Kelebekler” Dominik Cumhuriyeti’nde faşist Rafael Trujillo idaresine karşı çaba veriyordu. Trujillo, “ülkenin en büyük iki sorunu kilise ile Mirabal Kardeşlerdir” diyerek Kelebekler’i gaye gösterdi. Daha sonra, 25 Kasım 1960’ta, Mirabal Kardeşler, tecavüz edilmiş ve bir uçurumdan atılmış halde bulundu. Katilleri bulunamadı, daha doğrusu bulunmadı. Bu yırtıcı cinayet kayıtlara “trafik kazası” olarak geçti. Kısa müddet sonra, Trujillo diktatörlüğü de devrildi.

25 Kasım, Mirabal Kardeşler anısına bütün dünyada “Kadına Yönelik Şiddete Karşı Memleketler arası Uğraş Günü” olarak anılıyor. Türkiye’de de bu manalı gün, şiddete karşı isyanımızı lisana getirdiğimiz bir gün olarak, çeşitli etkinliklerle, aksiyonlarla anılıyor.

Kelebeklerin ömrü kısadır, bilirsiniz. Lakin onlar o denli doğarlar aslında. Kısa yaşamak üzere dünyaya gelirler. Pekala, bayanlar? Onların ömrünün ne kadar olacağına erkekler nasıl karar verebiliyor? Hastalık mı? Hayır, katiyetle değil. Cinnet mi? Bu da değil. Fazla sevgiden mi? Bu hiç değil. Töre mi? Çoktan kapandı o dönem, hiç olmamalıydı. Haksız tahrik mi? Asla değil. Lakin hala indirimi yapılıyor. Nasıl pekala? Bir erkek bir bayanın ömrüne nasıl bedel biçebiliyor? Bu sorunun yanıtı yok. Olamaz. Zira cinayetin mazereti yok.

Kadın cinayetleri önlenebilir. Bunun türlü yolları var, maddeleri var, mukaveleleri var, yıllar uzunluğu uygulanan, uygulanması planlanan ve şimdi üretilmeyi bekleyen siyasetleri var. Bu yüzden ne diyoruz? Bayan cinayetleri politiktir. Aslında bayana yönelik şiddetin kendisi politiktir.

Benim de yıllardır birlikte çalıştığım, 2010’da kurulan Bayan Cinayetlerini Durduracağız Platformu, “kadın cinayetleri” kavramını öne çıkarmış, bayan cinayetlerini durdurmak üzere son derece ağır bir misyonu kendine düstur edinmiş, bu istikamette önemli bir farkındalık uyandırmış, sayısız aileye omuz vermiş ve şiddete maruz bırakılmış sayısız bayanın sesini duyurmuş değerli bir dernek. Bayan cinayetlerinin, son iki yıldır da kuşkulu ölümlerin datalarını tutuyor. Ayrıyeten bayanların kimler tarafından, ne formda, hangi araçlarla öldürüldüğü üzere dataları de kamunun bilgisine sunuyor. Bu dataları, basına yansımış haberler üzerinden toparlıyor. Olağanda bu görev devletindir; devlet, bilgi tutmakla ve kamuyu bilgilendirmekle yükümlüdür. Ama, ne yazık ki, ilgililer bayanların korunması ve şiddeti önlemek ismine ya bilgi tutmamayı tercih ediyor ya da tuttuğu bilgilerin basına yansıyan kadarıyla bile hakikatle uzaktan yakından ilgisi yok.

Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu’nun 2015’ten itibaren tutmuş olduğu bayan cinayetleri bilgilerine bir bakalım: 2015’te 303 bayan cinayeti, 2016’da 328 bayan cinayeti, 2017’de 409 bayan cinayeti, 2018’de 440 bayan cinayeti, 2019’da 474 bayan cinayeti, 2020’de 300 bayan cinayeti ve 171 kuşkulu mevt, 2021’de 280 bayan cinayeti ve 217 kuşkulu mevt, 2022’de 334 bayan cinayeti ve 245 kuşkulu mevt gerçekleşmiş.

Bu tablo ziyadesiyle iç karartıcı, kuşkulu vefatlar de hesaba katıldığında (ki kuşkulu vefatlar çok daha tehlikeli ve sinsi bir durum olarak başka bir inceleme konusudur) bayan cinayetlerinin günbegün arttığı görülüyor. Bayanların öldürülme biçimleri giderek yırtıcılaşıyor. Her gün birbirinden beter cinayet haberleriyle uyanıyoruz.

Münevver Karabulut, 2009’da İstanbul’da Cem Garipoğlu tarafından öldürüldü, cesedi kesimlere ayrıldı, bir gitar çantasına ve bavula konarak çöp konteynerine atıldı. 2015’te Mersin’de bindiği minibüste Suphi Altındöken tarafından kaçırılan, tecavüze direndiği için elleri kesilip yakılarak bir ormana gömülen Özgecan Arslan cinayeti ülkemiz için bir dönüm noktası oldu. Kırıkkale’de Emine Bulut’un (çocuğunun gözleri önünde) Fedai Varan tarafından boğazı kesildi. İstanbul’da Aylin Sözer, Kemal Ayyıldız tarafından yakılarak öldürüldü. Muğla’da Pınar Gültekin, Cemal Metin Avcı tarafından evvel yakıldı sonra bir varile konularak üzerine beton döküldü. Kocaeli’nde 9 aylık gebe Hatice Senem evli olduğu Mehmet Senem tarafından iki gün boyunca darp edilmek ve daha sonra başına sert bir cisimle vurulmak suretiyle öldürüldü. İzmir’de Olcay Altundağ tarafından fuhşa zorlanan Özler Yörük, üç gün boyunca azap edilerek kaynar suyla boğulmak ve üzerine akaryakıt dökülüp yakılmak suretiyle öldürüldü. Bu vahşet listesi uzayıp gidiyor.

Kadına yönelik şiddet ve bir şiddet biçimi olarak bayan cinayetleri politiktir, zira şiddeti önlemede ve şiddet mağdurunu müdafaada devletin yükümlülükleri vardır. Bu sorumluluk, anayasayla teminat altına alınmıştır. Anayasanın 10. unsurunun 2. fıkrası “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Bu niyetle alınacak önlemler eşitlik prensibine ters olarak yorumlanamaz,” der, ayrıyeten müspet ayrımcılığa vurgu yapar. Birebir biçimde 41. unsur “Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler ortasında eşitliğe dayanır. Devlet, ailenin huzur ve refahı ile bilhassa ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli önlemleri alır, teşkilatı kurar. Her çocuk, korunma ve bakımdan yararlanma, yüksek faydasına açıkça alışılmamış olmadıkça, ana ve babasıyla ferdî ve direkt bağlantı kurma ve sürdürme hakkına sahiptir. Devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları esirgeyici önlemleri alır” demek suretiyle ailenin, bayanın ve çocuğun korunması gerekliliğinden bahseder.

Bununla birlikte, imza atmış olduğumuz CEDAW (Kadına Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi), ne yazık ki hukuka farklı formda çekilme kararı almış olduğumuz İstanbul Mukavelesi ve öteki birçok memleketler arası metin de devletin şiddeti tedbire yükümlülüğünün altını çizer. Şiddet önlenebilirdir; devlet bu tarafta siyaset üretmek, maddelerini düzenlemek ve bunları en ihtimamlı formda uygulamakla yükümlüdür.

Devletin bu yükümlülüğünü vurgulayan, Türkiye’de bayana yönelik şiddet bakımından adeta dönüm noktası diyebileceğimiz bir Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararı var elimizde: Opuz Kararı (Nahide Opuz, evli olduğu erkek tarafından sistematik şiddete maruz bırakılmaktaydı).

Peki, gelelim asıl soruya: Bayan cinayetleri neden artıyor? Bayan cinayetleri artıyor, zira sorunun kökenine inmek yerine geçiştiriyoruz, “mış gibi” yapıyoruz. Sorunun kökeni, her bireyin zihniyetinde dallanıp budaklanmış durumda. İnsan hakları ve eşitlik şuurunun erken yaşlardan itibaren çocuklara aşılanması koşul. “Toplumsal cinsiyet eşitliği” dersinin, İstanbul Sözleşmesi’nde de karar altına alındığı üzere, zarurî müfredata girmesi gerekli. 7’den 70’e, çocuklardan ebeveynlere, polislerden imamlara, yargıçlardan eğitmenlere herkesin eril zihniyetten arındırılması ve toplumsal cinsiyet eşitliğini benimsemesi gerekiyor. Yani en hayati önleyici önlem “eğitim”. Meğer bu yapılmıyor. Yapılmadığı üzere, “toplumsal cinsiyet eşitliği” kavramı dahi “toplumsal cinsiyet adaletine” dönüştürülüyor. Meğer, eşitlik, bayanla erkeğin mutlak eşitliği, tıpkı formda davranması, 100 metreyi tıpkı süratte koşması yahut 40 kiloyu kaldırabilmesi değildir.

Eşitlik, eşit muamele görmektir. Adalet, yanında eşitlik ve özgürlük kavramları olmadan son derece eğilip bükülebilir, güvenilmez bir kavramdır. Çünkü, kimin adaleti? Hitler’in adaleti mi? Gandhi’nin adaleti mi? Platon’un adaleti mi, hak edene hak ettiği kadar muamele mi? Kim, neyi hak ediyor? Örneğin, bayanın mirastan eşit değil de dörtte bir hisse alması mı adil? Bayan dayağı hak ediyor mu? Kime nazaran ediyor, kime nazaran etmiyor?

Anlaşılacağı üzere, öncelikle toplumsal cinsiyet eşitliği kavramını “benimsememiz”, daha sonra bu tarafta “eğitilmemiz” gerekiyor. Bunu yapmıyor oluşumuz şiddetin artış sebeplerinin başında geliyor.

İkinci sorun, yasalar ve yasa yapıcılar-yasa uygulayıcılar etrafında dönen yasal problemler. Kanunların şiddeti tedbire istikametinde daha sağlam hale getirilmesi bir yana, kazanılmış haklarımıza yönelik olumsuz birtakım teşebbüsler. Kürtaj hakkının sonlandırılması, nafakanın sonlandırılması, aile arabuluculuğunun konuşuluyor olması, cinsel istismar mağduru ile failin evlenmesi halinde failin cezasının affedileceğine yahut erteleneceğine ait teklif, “kadının beyanı esastır” unsurunun dahi tartışmaya açılması vb. teşebbüsler bizi geriye götürüyor.

Her ne kadar maddelerin şiddeti önlemede kıymetli bir rolü varsa da devlet şayet şiddeti tedbire konusunda sırf Anayasa’nın 10. hususuyla de bu vazifesi yerine getirebilir. Lakin bu hususta kararlılık yoksa yasalar da sırf kağıt üzerinde kalan yazılı metinlerden ibaret olacaktır. Hasebiyle, mevcut kanunların da bayana yönelik şiddeti tedbire doğrultusunda faal biçimde uygulanması temeldir. Örneğin, hepimizin artık aşina olduğu haksız tahrik ve güzel hal indirimlerinin dezavantajlı kümelere yönelik şiddet kelam konusu ise uygulanmaması gerekir. İstanbul Mukavelesi de aktif cezalandırmadan bunu kasteder. Bayana yönelik şiddet varsa failin en üst huduttan ceza alması gerekir. Hakim ve savcıların bu tarafta kanaat kullanması -eğer şiddeti önlemek istiyorsak- mecburidir. Şiddetin mazereti yoktur.

Tam da bu noktada, şiddeti legalleştiren her türlü kelam ve davranışın da bayana yönelik şiddeti ve bayan cinayetlerini artırdığını söyleyebiliriz. Yeniden, hepimize maalesef çok tanıdık gelen “O da dekolte giymeseydi, o da gece dışarı çıkmasaydı, o da alkol almasaydı, o da o erkeğin meskenine girmeseydi” üzere kelamlar artık hiçbirimizin duymaya dahi tahammülünün kalmadığı şiddeti olağanlaştıran sözlerdir. Bunları, kitlelere hitap eden şahıslar söylediğinde katlanan bir tesirle, mağdurun şiddeti hak ettiğine ait bir ileti verilmiş olur.

“Erkek yargı” derken, bayanı suçlayan eril bir bakış açısıyla yargılama yapan yargıyı kastediyoruz. Yargının, dikkatini bayanın mağduriyeti üzerine değil, “ama onun da kaşındığı, arandığı, tahrik ettiği, isteğinin olduğu, iftira attığı” üzerine ağırlaştırmasına karşı haklı bir öfke duyuyoruz. Siyasi iklimden ve siyasi iktidarın bayan siyasetinden -veya politikasızlığından- etkilenen bir yargı istemiyoruz. Bizler, bayanlar ve dezavantajlı tüm kümeler olarak, adil ve ihtimamlı bir yargılama için toplumsal medyada adalet aramak yahut mahkeme salonlarını zapt etmek zorunda kalmak da istemiyoruz. Bunları yaptığımız için kimse bizi suçlayamaz. Suçlanacak birileri varsa, o da bu ortama mahal verenlerdir.

Ceza hukuku bir sonuçtur. Kıymetli olan, olay vuku bulmadan evvel müdahale edebilmek, önleyici ve hami önlemleri hayata geçirebilmektir. Yaptırımların caydırıcı olması kesinlikle ki çok kıymetli; ancak her “çözüm” denildiğinde de cezaların ağırlaştırılmasının gündeme getirilmesi, son derece yüzeysel bir tavırla isyan edenlerin ağzına bir parmak bal çalmaktan öbür bir şey tabir etmez. Temel tahlil, şiddeti önleyebilecek siyasetler üretmek ve bu siyasetleri hayata geçirmektir. Tüm bunların bilakis davranmak, şiddet faillerini ve kabahat potansiyeli taşıyan bireyleri cesaretlendirmek manasına gelir.

Kadına yönelik şiddetin artışı tesadüf değildir, politiktir.