Bayanlar kentte nasıl yürür?

John Berger’in Görme Biçimleri kitabından bir alıntıyla başlayayım. “Kadın hiç durmadan kendini seyretmek zorundadır. Çabucak çabucak her vakit kendi imgesiyle bir arada dolaşır.’’ Bu yazı, bayanların kentlerde neden kaybolmayı göze alarak özgürce yürüyemediğini birlikte düşünmeye davet ediyor.

On dokuzuncu yüzyılda Paris’in cam ve çelik kaplı pasajlarında doğan, Baudelaire’in tanımladığı, artık neredeyse herkesin bildiği lakin günümüzde pek de karşılığı olmayan bir kentli tipi var: flaneur. Kentte “amaçsızca, aylak aylak dolanan” kişi manasına gelen Fransızca bir kavram. Kavramın işaret ettiği “aylaklık”, Türkçedeki olumsuz çağrışımlarına karşın, kentin ipuçlarını takip ederek kaybolmayı göze almayı, kentte ayak basılmamış yerleri keşfetmeyi tanımlıyor. Bu kentli tipi, bugün alışık olduğumuz üzere, gezintisini elinde haritalar yahut yapılacaklar listesiyle yapmıyor. Telaştan uzak bir halde dolanmakla yetiniyor. Kimin ona nasıl baktığını, izlendiğini, kimi sokakların tehlikeli olup olmadığını düşünmeden, özgürce dolanıyor.

Lauren Elkin ise Flanöz: Kentte Yürüyen Kadınlar kitabında “flanör” terimini erilden dişile çeviriyor, “flanöz” yapıyor. Bu hayali sözün temsil ettiklerinden yola çıkarak, Paris, New York, Tokyo, Venedik ve Londra sokaklarında George Sand, Virginia Woolf, Jean Rhys ve Agnès Varda üzere flanözlerin ayak izlerini takip ederek yürüyor. Hayat kıssasını, seyahat notlarını ve edebi eleştiriyi ilham verici bir üslupla birbirleriyle kaynaştırıyor. Bayanların edebiyat, sanat, tarih ve sinema aracılığıyla kentlerle kurdukları alakanın seyrini kayda geçiriyor.

Lauren Elkin, Baudelaire’in miras bıraktığı flaneur tipinin bayanlar için yarattığı handikaba işaret ediyor. Baudelaire’in şiirlerinde tasvir ettiği bayanlar, şair sokakta flaneur haliyle gezinirken gözlemlediği ve özensiz izlerini sürdüğü̈ bayanlardır. Şairin müşahede esnasındaki en büyük avantajı da kentte bayanlara kıyasla görünmeden ve kaygısızca dolaşabilmesidir. Paris’te bayanların sokağa yalnız başlarına çıkmasının olağanlaşması 19. yüzyılın sonlarını bulurken, sokağa çıkan bayanlar kendilerinden daha uzun müddettir kenti özgürce deneyimleyen erkeklerle karşılaştılar, bu nedenle başta kendilerini kamusal alanda konuk üzere hissettiler.

Bu geç kazanılan özgürlük, bayanların sokağa çıkmalarını normalleştirse bile kentte kalabalığın içinde kaybolarak gerçek bir “gezgin” olmalarına ne ölçüde müsaade ediyor? Lauren Elkin, izlenen, tenkitlerin maksadı olan ve kentin tehlikelerini ensesinde hisseden bayanların nasıl flanörlük yapabileceklerini sorguluyor. Berger’i yine hatırlayalım, bayanların kentte aslında değişmeyen birer gözlemcisi var: kendileri. Lauren Elkin, “Bir yerde sadece görünmeyip etrafa bakmak, bayanın kentteki özgür günlerinin başlangıcına delalettir,” diyor. Yani görünmek yegâne hareket değil, lakin bayanların kendilerini kentte var edebilmeleri için değerli bir adım.

Patriyarkal toplumlarda en bariz kurallardan biri pek lisana getirilmiyor: Kamusal mekânda görünmeyenin toplumsal hayata faal iştiraki sıkıntı. Kamusal alanda hudutlu vakti olanın varlığı, lakin dolaylı yoldan kendini gösterebiliyor. Varlığın temsili de oburlarının kararına bırakılıyor. Nihayetinde bir toplumun “kaderine dönüşmüş” tabular da lakin kamusal alanlarda yıkılabiliyor. Örneğin, LGBTİ+’ya ait tabular kapalı kapılar gerisinde gerçekleşen kuir partilerde yahut etkinliklerde değil, kentlerin kamusal alanlarında yıkılabiliyor. Sokaklarda yahut meydanlarda yapılan yürüyüşler yahut protestolar, sadece zulme karşı başkaldırı değil “ben de bu kentin bir sakiniyim” demenin bir yolu oluyor. Bu nedenle, yürümek de bayanlar için kentte ve toplumsal ömürde kendilerini var edebilmenin esas pratiklerinden birine dönüşüyor.

Bu noktada bayanın toplumsal hayattaki pozisyonuna yönelik iki farklı yaklaşım var üzere görünüyor. Birincisi, bayanı kamusal mekânda görünmez kılmak. Toplumsal ömürde sonlu vakit geçirmeye yönlendirmek, dehşet ve ölçülü bir ömür hissiyle yalnızca belirli saatlerde ve yerlerde varolmasını sağlamak. Bir sokakta özgürce yürümek, birazdan bağlanacağınız başka sokağın durumunu düşünmemeyi gerektirir. Ancak yürüyüş sırasında bayanların zihni, bilhassa gece vaktiyse, yürümenin hafifliği bir yana telaşın yüküyle doluyorsa, yürümek hararetle yapılan bir aksiyona, sokaklar da bir an evvel içinden çıkılması gereken kentsel tuzaklara dönüşüyor: Bu sokağa girersem kimlerle karşılaşırım? Bu sokakta beni gören beşerler hakkımda ne düşünür? Bu aynalama, yürümenin özgür bir düşünme hareketi olma özelliğini elinden alıyor.

Şehirlerdeki tekinsiz sokaklar, semtler bilhassa dönüştürülmüyor, güvenli hale getirilmiyor olabilir mi? Nihayetinde bu sokaklar en çok kendilerini politik bağlamda güvensiz ve dezavantajlı hisseden kümesi etkiliyor. Pekala, kentler gidemediğimiz yahut çabucak geçip gitmek zorunda kaldığımız bölgeleri olduğu üzere muhafazaya devam ederse zihnimiz kenti nasıl bütüncül biçimde algılayabilir? Kenti eksik ve sürekli bir savunma halinde deneyimlersek kente ait fikirlerimiz de eksik kalmaz mı? Sağlıklı bir planlama için dünyada “feminist şehir’” pratiklerinin en çok tartışıldığı yerlerden Barcelona’da birkaç kentsel uygulama var. Örneğin, yeni yapılan binaların hepsinin giriş berbat sokak düzeyinde olmalı, saklanma alanı oluşturmaktan kaçınmalı. Sokaklardaki aydınlatmaların ışığı asla sekteye uğramamalı, bu yüzden hem etrafındaki ağaçların hem de aygıtların bakımı düzenli olarak yapılmalı. İki bina ortasındaki bir bina yıkılmış, atıl bir boşluk oluşmuşsa güvenliği sağlanmalı ve dışarıdan içeriye erişim olmamalı. İspanya’daki birden fazla belediye bu kuralları onayladı.

Kent bağlamında, bayanın toplumsal hayattaki pozisyonuna ait ikinci yaklaşım ise, bayanı kamusal mekânda ‘”fazlaca” görünür kılmak. Lauren Elkin’in hatırlattığı üzere, kentte sadece “ölçülü bir misafir” üzere değil de mesken sahibi üzere hissetmeye cüretiniz varsa, görünmenin bedeli düşündüğümüzden çok daha fazla görünmek oluyor. John Berger, “Bir bayanın nasıl göründüğü, ona nasıl davranılacağını belirler,” diyor. Bayanın görünüşü, onun sözünden ve davranışlarından evvel geliyor. Bu durum, bayanlara çocuk yaştan itibaren benimsetiliyor. Meskene gelen konuğa nasıl görüneceğimizden kamusal alandaki duruşumuza kadar uzanan nasihatler ve ikazlar, en çok kentteki varoluşumuza yahut varolmaktan vazgeçişimize sirayet ediyor. Patriyarkal gücün uzattığı aynayı bir süre sonra farkında olmadan içimizde taşımaya başlıyoruz, normalimiz haline getiriyoruz. ‘”Ben göründüğüm gibiyim” kelamı güçlü bir söz üzere dursa da, sakıncalı tarafı kime denk geldiğini bilmediğin bir gözlemcinin yorumuna kalmış olmak manasına geliyor.

Her iki yaklaşım da bayanı ve öbür dezavantajlı kümeleri, eril bakışa karşı bir “seyir nesnesi” kılarak kentteki varlıklarını kısıtlamaya hizmet ediyor. Tarihte, kentin bu güç dinamikleri ortasında inatla kendi özgün tecrübesini arayan bayanlar da var. Örneğin, 19. yüzyılda George Sand kent hakkından vazgeçmek istememiş ve kenti çok merak ettiği için bir erkek üzere yürümeyi öğrenmiş, kendine erkek kıyafetleri diktirmişti. Otobiyografisinde de “Paris’in bir köşesinden başkasına adeta uçuyordum. Bu halde dünyayı dolaşabilirmişim üzere geliyordu bana,’’ diyor. 20. yüzyılda ise Agnes Varda kendi cüretini ortaya koyuyor. Birinci feminist aksiyonun bakmak olduğunu söylüyor. “Tamam, bana bakılıyor lakin ben de bakabilirim. Bakmaya karar vermek, dünyayı, oburlarının beni nasıl gördüğüyle değil benim onları nasıl gördüğümle tanımlamaya karar vermek demek,” diyor.

Üstelik yürümenin toplumsal gücü bir yana, yürümek tıpkı dans etmek üzere kişinin kendi vücuduyla olan ilgisini de belirler. Dans etmek, vücudumuza ezberlettiğimiz gündelik hareketleri bir kenara bırakıp farklı olana fırsat açmak demekse, hesapsızca ve özgürce dolaşmak da zihnimizi sıradışı ve resen düşüncelere açmak manasına geliyor. Yürüyüşlerimiz özgür olduğu sürece, varlığımızın şık tabiatına ulaşmak için yaptığımız seyahatlere dönüşebilir.Emma Goldman’ın “Dans edemeyeceksem bu benim ihtilalim değildir,” demesi üzere, yürüyemeyeceksem de yaşadığım kent benim kentim değildir.