1990 yılında Observer‘da Paskalya hakkında yazan Michael Ignatieff, “seküler toplumların dini ritüellere alternatifler sunmayı hiçbir vakit başaramadığını” gözlemlemiş ve Fransız Devrimi’nin “tebaayı yurttaşa dönüştürmüş, her okulun girişine özgürlük, eşitlik ve kardeşlik prensiplerini yazmış ve manastırların pabucunu dama atmış olabileceğini, lakin On Dört Temmuz dışında eski Hıristiyan takviminde hiçbir değişiklik yapmadığını” belirtmiştir. Benim pozisyon ise tahminen de seküler bir hareketin Hıristiyan takviminde ya da rastgele bir resmi takvimde açtığı tartışmasız tek gediktir; bir ya da iki ülkede değil, 1990 yılında 107 eyalette resmi olarak ilan edilmiş bir bayramdır. Dahası, hükümetlerin ya da fatihlerin gücüyle değil, fakir bayan ve erkeklerin büsbütün gayriresmi bir hareketiyle kurulmuş bir bayramdır. Burada 1 Mayıs’tan, daha doğrusu personel sınıfı hareketinin memleketler arası bayramı olan 1 Mayıs’tan kelam ediyorum. 1890’da kutlanmaya başlandığı için 1990’da yüzüncü yıldönümünün kutlanması gereken bayramdan.
“Kutlanması gereken” gerçek bir sözdür, zira tarihçiler dışında, 1889’da İkinci Enternasyonal’in açılış kongresinde, 1 Mayıs 1890’da işgününün sekiz saatle sonlandırılmasını öngören bir yasa lehine eşzamanlı bir memleketler arası emekçi mitingi düzenlenmesi davetinde bulunanların mirasçıları olan sosyalist partiler de dahil olmak üzere, çok az kişi bu olaya ilgi göstermiştir. Bu, 1889 kongrelerinde fiilen temsil edilen ve hâlâ varlığını sürdüren partiler için bile geçerlidir. İkinci Enternasyonal’in bu partileri ya da onların mirasçıları, bugün Avrupa’da, yakın vakte kadar “gerçekten var olan sosyalizm” olarak tanımlanan bölgenin batısındaki çabucak her yerde hükümetleri ya da ana muhalefetleri yahut alternatif hükümetleri oluşturmaktadır. Geçmişleriyle daha fazla gurur duymaları, hatta yalnızca daha fazla ilgi göstermeleri beklenebilirdi.
Britanya’da 1 Mayıs’ın yüzüncü yıldönümüne yönelik en güçlü siyasi reaksiyon, eski bir general ve üzülerek söylüyorum ki Londra Üniversitesi’ne bağlı bir kolejin eski başkanı olan Sir John Hackett’ten geldi ve Hackett, bir tıp Sovyet icadı olarak gördüğü 1 Mayıs’ın kaldırılması davetinde bulundu. Ona nazaran memleketler arası komünizmin çöküşünden sonra bu kutlama hayatta kalmamalıydı. Fakat Avrupa Topluluğu’nun ilkbahar 1 Mayıs bayramının kökeni, Bolşevik ya da hatta toplumsal demokrat olmanın tam karşıtıdır. Bu kökler, 1 Mayıs’ın köklerinin batı emekçi sınıfının topraklarına ne kadar derinden ulaştığını fark ederek, emekçi ve sosyalist hareketlerin çekiciliğine, onların bayramını diğer bir şeye dönüştürerek karşı koymak isteyen anti-sosyalist siyasetçilere kadar uzanmaktadır. Nisan 1920’de Fransız parlamentosunda, sosyalist olmamak dışında hiçbir ortak noktaları bulunmayan kırk bir milletvekili tarafından desteklenen bir tekliften alıntı yapalım:
Bu bayram hiçbir kıskançlık ve nefret ögesi [sınıf uğraşının şifresi] içermemelidir. Tüm sınıflar, şayet sınıflar hâlâ var denilebilirse ve ulusun tüm üretken güçleri birebir fikir ve birebir ülküden ilham alarak kardeşleşmelidir.
Avrupa Topluluğu’ndan evvel 1 Mayıs’ı benimseme konusunda en ileri gidenler sol değil, çok sağcılardı. SSCB’den sonra 1 Mayıs’ı resmi bir Ulusal Emek Günü haline getiren birinci hükümet Hitler’in hükümetiydi. Mareşal Petain’in Vichy hükümeti, 1 Mayıs’ı Emek ve Uzlaşma Bayramı ilan etti ve bunu yaparken Mareşal büyük elçiliği sırasında hayranlık duyduğu Franco’nun İspanya’sındaki Falanjist 1 Mayıs’tan ilham aldı. Nitekim de 1 Mayıs’ı resmi bayram haline getiren Avrupa Ekonomik Topluluğu, Thatcher’ın bu mevzudaki görüşlerine karşın, sosyalist değil, yüklü olarak anti-sosyalist hükümetlerden oluşan bir organdı. Batılı resmi Mayıs Günleri, resmi olmayan Mayıs Günleri geleneğiyle hesaplaşma ve onu emekçi hareketlerinden, sınıf şuurundan ve sınıf uğraşından koparma muhtaçlığının tanınmasıydı. Pekala, ancak nasıl oldu da bu gelenek o kadar güçlüydü ki Hitler, Franco ve Petain üzere düşmanları bile sosyalist personel hareketini yok ettiklerinde onu ele geçirmeleri gerektiğini düşündüler?
Bu geleneğin evrimi ile ilgili harikulâde olan şey, bunun kasıtsız ve plansız olmasıdır. Bu bakımdan “icat edilmiş bir gelenek” olmaktan çok apansız patlak vermiş bir gelenektir. 1 Mayıs’ın birinci ortaya çıkışı tartışmalı değildir. Fransız Devrimi’nin yüzüncü yılı olan Temmuz 1889’da Paris’te Enternasyonal’in iki rakip kurucu kongresinden biri – Marksist olanı – tarafından kabul edilen bir karardır. Bu karar, çalışanların tıpkı gün, sekiz saatlik işgünü talebini kendi kamu ve öbür yetkililerine iletecekleri milletlerarası bir şov davetinde bulunmuştur. Amerikan Emek Federasyonu bu türlü bir gösteriyi 1 Mayıs 1890’da yapmaya karar verdiğinden, memleketler arası şov için bu gün seçilmiştir. İronik bir formda, ABD’de 1 Mayıs hiçbir vakit öteki yerlerde olduğu üzere kendini kabul ettiremeyecekti, zira Eylül ayının birinci Pazartesi günü kutlanan Personel Bayramı üzere resmi bir bayram esasen mevcuttu.
Akademisyenler doğal olarak bu kararın kökenlerini ve ABD’de ve öbür yerlerde Sekiz Saatlik İşgünü için verilen çabanın daha evvelki tarihiyle nasıl bir alakası olduğunu araştırmışlardır, fakat bu bahisler bizi burada ilgilendirmemektedir. Mevcut tartışmayla ilgili olan, kararın öngördüğü şeyin gerçekte ortaya çıkan şeyden nasıl farklılaştığıdır. Orjinal teklifle ilgili üç konuya dikkat çekelim. Birincisi, davet yalnızca tek seferlik, milletlerarası bir şov içindi. Bırakın yıllık tertipli bir aktiflik haline gelmesini, tekrarlanması gerektiğine dair bile bir teklif yoktu. İkincisi, tüm ülkelerin personel hareketlerine “bu gösteriyi ülkelerindeki durumun gerekli kıldığı biçimlerde gerçekleştirme” yetkisi verilmesine karşın, bunun bilhassa şenlikli yahut ritüel bir aktiflik olması gerektiğine dair de bir teklif yoktu. Elbette bu, o sırada Bismarck’ın anti-sosyalist yasası uyarınca hala yasadışı olan Alman Sosyal Demokrat Partisi’nin düzgünlüğü için bırakılmış acil bir çıkıştı. Üçüncü olarak, bu kararın o periyotta bilhassa kıymetli görüldüğüne dair hiçbir işaret yoktur. Tersine, periyodun gazetelerinde çıkan haberlerde bu karardan neredeyse hiç bahsedilmemekte ve bir istisna dışında (ilginçtir ki bir burjuva gazetesi) önerilen tarih belirtilmemektedir. Alman Sosyal Demokrat Partisi tarafından yayınlanan resmi Kongre Raporu bile, rastgele bir yorum yapmadan ya da bunun kıymetli bir sıkıntı olduğuna dair açık bir his uyandırmadan, sadece kararı önerenlerden bahsetmekte ve metnini basmaktadır. Velhasıl, Kongre’nin seçkin ve siyasi açıdan hassas delegelerinden Edouard Vaillant’ın birkaç yıl sonra hatırladığı üzere: 1 Mayıs’ın süratli yükselişini … kim kestirim edebilirdi ki?
Hızlı yükselişi ve kurumsallaşması muhakkak 1890’daki birinci 1 Mayıs şovlarının, en azından Rus İmparatorluğu’nun batısındaki Avrupa’da ve Balkanlar’daki inanılmaz muvaffakiyetinden kaynaklanıyordu. Sosyalistler bir Enternasyonal kurmak ya da yine oluşturmak için gerçek vakti seçmişlerdi. Birinci 1 Mayıs, birçok ülkede emeğin gücünün ve özgüveninin zaferle ilerlediği bir periyoda denk geldi. Yalnızca iki tanıdık örnek vermek gerekirse: 1889 Liman Grevi’nin akabinde Britanya’da Yeni Sendikacılığın patlaması ve Ocak 1890’da Reichstag’ın Bismarck’ın anti-sosyalist yasasını sürdürmeyi reddettiği ve bunun sonucunda bir ay sonra Toplumsal Demokrat Parti’nin genel seçimlerde oylarını iki katına çıkararak toplam oyların yüzde 20’sinden biraz daha azını aldığı Almanya’daki sosyalist zafer. Bu türlü bir periyotta kitlesel şovların muvaffakiyete ulaşması sıkıntı olmadı; zira hem aktivistler hem de militanlar yüreklerini ortaya koyarken, sıradan personel kitleleri de zafer, güç, tanınma ve umut hislerini kutlamak için şovlara katıldı.
Yine de emekçilerin bu mitinglere iştiraki, onları buna çağıranları, bilhassa de Londra’daki Hyde Park’ı dolduran 300 bin kişiyi şaşırttı, böylelikle birinci ve son kere günün en büyük gösterisine sahne oldu. Tüm sosyalist parti ve örgütler doğal olarak mitingler düzenlemiş olsalar da yalnızca kimileri bu aktifliğin tüm potansiyelinin farkına varmış ve en başından itibaren tüm güçlerini ortaya koymuşlardı. Avusturya Sosyal Demokrat Partisi, kitlesel ruh halini çabucak hissetmesi açısından istisnai bir durumdu ve bunun sonucunda, Friedrich Engels’in birkaç hafta sonra gözlemlediği üzere, “kıtada bu şenliği en görkemli ve uygun formda kutlayan Avusturya ve Avusturya’da Viyana oldu”.
Gerçekten de birçok ülkede, lokal partiler ve hareketler, 1 Mayıs hazırlıklarına gönülden katılmak bir yana, sol siyasette her vakit olduğu üzere, bu cins şovların legal biçimi ya da biçimleri hakkındaki ideolojik tartışmalar ve bölünmelerle ya da büsbütün ihtiyatla engellendiler. Polis baskısı ve mağduriyet tehdidinde bulunan hükümetlerin, orta sınıfların ve patronların günün muhtemelliğine karşı son derece gergin, hatta vakit zaman histerik reaksiyonları karşısında, sorumlu sosyalist başkanlar çoklukla aşırı provokatif çatışma biçimlerinden kaçınmayı tercih ettiler. Bu durum, parti üzerindeki yasağın on bir yıllık yasadışılıktan sonra daha yeni kaldırıldığı Almanya’da özellikle geçerliydi. Parti başkanı August Bebel Engels’e şöyle yazıyordu: “1 Mayıs gösterisinde kitleleri denetim altında tutmak için her türlü nedenimiz var. Çatışmalardan kaçınmalıyız.” Engels de birebir fikirdeydi.
Söz konusu olan en değerli problem, 1890 yılında 1 Mayıs Perşembe gününe denk geldiği için, emekçilerden çalışma saatleri içinde şov yapmalarının, yani greve gitmelerinin istenip istenmeyeceğiydi. Temel olarak, temkinli partiler ve güçlü sendikalar -Amerikan Emekçi Federasyonu’nun planladığı üzere kasıtlı olarak endüstriyel harekette bulunmak istemedikleri ya da bulunmadıkları sürece- sembolik bir jest uğruna kendilerinin ve üyelerinin boyunlarını neden uzatmaları gerektiğini anlamadılar. Bu nedenle ayın birinci günü değil, Mayıs ayının birinci Pazar günü şov yapmayı tercih ettiler. Bu İngilizlerin tercihiydi, o denli de kaldı; bu nedenle birinci büyük 1 Mayıs 4 Mayıs’ta gerçekleşti. Bununla birlikte, Alman partisinin tercihi de bu istikametteydi, lakin İngiltere’den farklı olarak orada pratikte Mayıs’ın birinci günü geçerli oldu. Aslında bu sorun 1891 Brüksel Memleketler arası Sosyalist Kongresi’nde resmen tartışılacak, İngilizler ve Almanlar bu mevzuda Fransızlar ve Avusturyalılara karşı çıkacak ve oylamada geride kalacaklardı. Bir sefer daha bu sıkıntı, 1 Mayıs’ın öteki pek çok istikameti üzere, memleketler arası tarih seçiminin rastlantısal bir yan eseriydi. Orjinal kararda işin durdurulmasına hiç atıfta bulunulmamıştı. Sorun, gösteriyi planlayan herkesin çabucak ve zarurî olarak keşfettiği üzere, birinci 1 Mayıs’ın hafta içi bir güne denk gelmesi nedeniyle ortaya çıktı.
Tedbirli olmak aksini gerektiriyordu. Lakin aslında 1 Mayıs’ı 1 Mayıs yapan şey, tam da sembolün pratik nedenlere tercih edilmesiydi. Bu sembolik iş bırakma hareketi, 1 Mayıs’ı bir öteki şovdan, hatta bir öbür anma etkinliğinden daha fazlasına dönüştürdü. Partilerin, tereddütlü sendikalara karşı bile olsa, sembolik grevde ısrar ettiği ülke ve kentlerde 1 Mayıs nitekim personel sınıfı hayatının ve personel kimliğinin merkezi bir kesimi haline geldi; parlak başlangıcına karşın Britanya’da hiçbir vakit nitekim olmadığı üzere. Zira bir iş gününde çalışmaktan kaçınmak, hem emekçi sınıfı gücünün bir teziydi – aslında bu gücün en özlü savıydı – hem de özgürlüğün özüydü, yani kişinin alın teriyle çalışmaya zorlanmaması, ailesinin ve arkadaşlarının yanında ne yapacağını seçmesiydi. Bu nedenle hem bir sınıf savı ve sınıf çabası jesti hem de bir bayramdı: emeğin özgürleşmesinden sonra gelecek güzel ömür için bir tıp fragman. Ve elbette, 1890 şartlarında, birebir vakitte bir zafer kutlaması, stadyumun etrafında kazananın onur çeşidi atmasıydı. Bu açıdan bakıldığında 1 Mayıs, varlıklı bir his ve umut yükü taşıyordu.
Victor Adler, Alman Sosyal Demokrat Partisi’nin tavsiyelerine karşın, Avusturya partisinin tam da Bebel’in kaçınmak istediği çatışmayı kışkırtması gerektiğinde ısrar ettiğinde bunu fark etmişti. Bebel üzere o da bu periyotta emekçi sınıfını saran coşku, kitlesel dönüşüm, neredeyse mesihçi beklenti havasını fark etti. Seçimler, siyasi olarak daha az eğitimli [geschult] kitlelerin başını döndürdü. Bebel’in tabiriyle, yalnızca bir şey istemeleri gerektiğine ve her şeyin elde edilebileceğine inanıyorlar. Bebel’in tersine Adler’in, aktivistler ve yükselen kitlesel sempatinin birleşiminden bir kitle partisi inşa etmek için bu hisleri harekete geçirmesi gerekiyordu. Üstelik Almanların tersine Avusturyalı emekçiler şimdi oy hakkına sahip değildi. Bu nedenle hareketin gücü şimdi seçimlerde gösterilememişti. Tekrar İskandinavlar, birinci 1 Mayıs’tan sonra, 1891’deki şovun tekrarlanması lehinde oy kullandıklarında, direkt aksiyonun harekete geçirici potansiyelini anlamışlardı; ‘özellikle de yalnızca kolay görüş açıklamaları değil, iş bırakma ile birleştirildiğinde’. Enternasyonal’in kendisi de 1891’de (gördüğümüz üzere İngiliz ve Alman delegelerin aleyhine) 1 Mayıs’ta şov yapılması ve “bunu yapmanın imkansız olmadığı her yerde iş bırakılması” istikametinde oy kullandığında birebir görüşü benimsemişti.
Bu, milletlerarası hareketin genel grev daveti yaptığı manasına gelmiyordu, zira örgütlü personeller, o anın tüm sınırsız beklentileriyle birlikte, pratikte hem güçlerinin hem de zayıflıklarının farkındaydılar. Senato tarafından bu kitlesel “kızıl” kentteki emekçilerin konuşmalarını dinlemek üzere gönderilen sivil polislere nazaran, insanların 1 Mayıs’ta greve gidip gitmemesi ya da şov için bir günlük fiyatlarından vazgeçmelerinin beklenip beklenemeyeceği, proleter Hamburg’un barlarında yaygın olarak tartışılan sorulardı. Birçok emekçinin isteseler bile dışarı çıkamayacakları anlaşılmıştı. Bu nedenle demiryolcuların Kopenhag’daki birinci 1 Mayıs’a gönderdikleri telgraf okundu ve alkışlandı: “İktidardakilerin baskısı nedeniyle toplantıda bulunamadığımız için, sekiz saatlik işgünü talebini tam olarak desteklemeyi ihmal etmeyeceğiz.” Fakat patronlar, çalışanların güçlü ve kararlı olduğunu bildikleri durumlarda, birden fazla vakit iş gününün kaldırılabileceğini zımnen kabul ediyorlardı. Avusturya’da durum ekseriyetle böyleydi. Bu nedenle, İçişleri Bakanlığı’nın yürüyüşlerin yasaklandığı ve müsaade alınamayacağı istikametindeki açık talimatına ve patronların 1 Mayıs’ı bayram olarak kabul etmeme ve hatta bazen 1 Mayıs’tan önceki günü bayram olarak değiştirme istikametindeki resmi kararına karşın, Üst Avusturya’nın Steyr kentindeki Devlet Silah Fabrikası 1890 yılının 1 Mayıs’ında ve ondan sonraki her yıl iş bıraktı. Her halükarda, iş bırakma hareketini makul kılmak için kâfi sayıda ülkede kâfi sayıda personel ortaya çıktı. Ne de olsa Kopenhag’da 1890’daki şova kentteki çalışanların yaklaşık yüzde 40’ı katılmıştı.
İlk 1 Mayıs’ın bu inanılmaz ve birçok vakit beklenmedik başarısı göz önüne alındığında, tekrarının talep edilmesi doğaldı. Daha evvel de gördüğümüz üzere, birleşik İskandinav hareketleri, İspanyollar üzere 1890 yazında bunu talep etti. Yıl sonunda Avrupa’daki partilerin büyük çoğunluğu da tıpkı şeyi yapmıştı. Bu kutlamanın her yıl sistemli olarak yapılması tahminen birinci sefer 1890’da bu istikamette bir karar alan Toulouse militanları tarafından önerilmedi lakin Enternasyonal’in 1891’deki Brüksel kongresi, hiç kimseyi şaşırtmayacak biçimde, hareketi her yıl sistemli olarak yapılacak bir 1 Mayıs’a bağladı. Bununla birlikte, gördüğümüz üzere, 1 Mayıs’ın ‘sekiz saatlik işgünü için ekonomik bir talep ve sınıf gayretinin bir tezi olarak gerçek karakterini’ vurgulamak için ayın birinci günü, o gün ne olursa olsun, tek bir şovla kutlanması gerektiğinde ısrar ederken, iki şey daha yaptı. 8 saatlik işgününün yanına en az iki talep daha ekledi: çalışma yasası ve savaşa karşı uğraş. Bundan bu türlü 1 Mayıs’ın resmi bir modülü olmasına karşın, barış sloganı, aktifliğin memleketler arası karakterini pekiştiren bir şey olması dışında, kendi başına tanınan 1 Mayıs geleneğine hakikaten entegre edilmedi. Fakat karar, şovun programatik içeriğini genişletmenin yanı sıra bir öteki yenilik daha içeriyordu. Kararda 1 Mayıs’ın ‘kutlanmasından’ bahsediliyordu. Hareket resmi olarak 1 Mayıs’ı yalnızca siyasi bir faaliyet olarak değil, bir bayram olarak da tanımaya başlamıştı.
Bir sefer daha bu, orjinal planın bir kesimi değildi. Tersine, hareketin militan kanadı ve eklemeye gerek yok ancak anarşistler ideolojik münasebetlerle kutlama fikrine şiddetle karşı çıktılar. 1 Mayıs bir gayret günüydü. Anarşistler, kapitalistlerden gasp edilen bir günlük boş vaktin, tüm sistemi alaşağı edecek büyük bir genel greve dönüşmesini tercih ederlerdi. Birden fazla vakit olduğu üzere, en militan devrimciler sınıf çabasına kasvetli bir bakış açısıyla yaklaştılar; siyah ve gri kitlelerin ikonografisi, orta sıra görülen kızıl bayraktan öbür bir şeyle aydınlanmıyordu. Anarşistler 1 Mayıs’ı şehitleri anma günü olarak görmeyi tercih ettiler – 1886 Chicago şehitleri, ‘bir kutlama gününden fazla bir üzüntü günü’ ve İspanya, Güney Amerika ve İtalya’da olduğu üzere tesirli oldukları yerlerde, 1 Mayıs’ın şehitlik istikameti aslında aktifliğin bir kesimi haline geldi. Kek ve bira devrimci oyun planının bir modülü değildi. Aslında, Barselona’daki anarşist 1 Mayıs üzerine yakın vakitte yapılan bir çalışmanın da ortaya koyduğu üzere, onu bir emekçi bayramı olarak görmeyi ve hatta ‘Festa del Traball’ olarak isimlendirmeyi reddetmek, Cumhuriyet’ten evvelki en önemli özelliklerinden biriydi. ‘Sembolik aksiyonların canı cehenneme: ya dünya ihtilali ya da hiçbir şey’. Hatta birtakım anarşistler, ihtilali fiilen başlatmayan her şeyin reformist bir oyalamadan diğer bir şey olamayacağı gerekçesiyle 1 Mayıs grevini teşvik etmeyi bile reddettiler. Devrimci sendikalist Fransız Genel Personel Konfederasyonu (CGT), Birinci Dünya Savaşı sonrasına kadar 1 Mayıs şenliklerinden vazgeçmedi.
İkinci Enternasyonal önderleri, anarşist çatışma taktiklerinden mutlaka kaçınmak istedikleri ve doğal olarak şovlar için mümkün olan en geniş tabanı destekledikleri için, 1 Mayıs’ın bir şenliğe dönüştürülmesini teşvik etmiş olabilirler. Lakin hem uğraş hem de yeterli vakit geçirmek için bir sınıf bayramı fikri muhakkak başlangıçta akıllarında yoktu. Bu fikir nereden çıkmıştı?
Başlangıçta tarih seçimi neredeyse yaşamsal bir rol oynamıştır. Bahar bayramları, ılıman kuzey yarımkürede yılın ritüel döngüsünde derin köklere sahiptir ve aslında Mayıs ayının kendisi de tabiatın yenilenmesini sembolize eder. Örneğin İsveç’te 1 Mayıs esasen uzun bir gelenek olarak neredeyse resmi bayramdı. Bu, tesadüfen, militan olan Avustralya’da kışın Mayıs Günlerini kutlamakla ilgili sıkıntılardan biriydi. Son yıllarda elimize geçen bol ölçüde ikonografik ve edebi gereçten, tabiatın, bitkilerin ve her şeyden evvel çiçeklerin otomatik olarak ve üniversal olarak bu olayı sembolize ettiği epey açıktır. Bir Steiermark köyündeki 1890 toplantısı üzere en kolay kırsal toplantılarda bile pankartlar değil, sloganların yazılı olduğu çelenkli panolar ve müzisyenler görülür. Yeniden Avusturya’da, daha sonraki bir taşra 1 Mayıs’ına ilişkin büyüleyici bir fotoğrafta, tekerlekleri ve gidonları çiçeklerle süslenmiş bayanlı erkekli toplumsal demokrat bisikletli personeller ve iki bisikletin ortasına asılmış bir çeşit bebek koltuğunda çiçeklerle süslenmiş küçük bir Mayıs çocuğu görülmektedir.
Çiçekler, birinci Viyana 1 Mayıs’ı için dağıtılan 1889 Milletlerarası Kongresi’nin yedi Avusturyalı delegesinin sert portrelerinin etrafında bilinçsizce belirir. Çiçekler militan mitlere bile sızar. Fransa’da 1891’de on kişinin vefatıyla sonuçlanan fusillade de Fourmies, yeni gelenekte, nişanlısının verdiği çiçekli bir alıç kolunu sallayarak her iki cinsten 200 gencin başında dans eden on sekiz yaşındaki Maria Blondeau’nun askerler tarafından vurularak öldürülmesiyle sembolize edilir. Bu imajda iki Mayıs geleneği açıkça birleşmektedir. Hangi çiçekler? Başlangıçta, alıç kolunun da işaret ettiği üzere, siyasetten çok baharı çağrıştıran renkler, her ne kadar hareket kısa mühlet sonra kendi rengindeki çiçeklerde karar kılsa da: güller, gelincikler ve hepsinden değerlisi kırmızı karanfiller. Lakin ulusal tarzlar farklılık göstermektedir. Tekrar de çiçekler ve büyümenin, gençliğin, yenilenmenin ve umudun başka sembolleri, yani genç bayanlar merkezdedir. Bu vesileyle kullanılan ve farklı lisanlarda tekraren yine üretilen en üniversal simgelerin Walter Crane’den gelmesi tesadüf değildir – bilhassa de çelenklerle çevrili Frigya başlıklı ünlü genç bayan. İngiliz sosyalist hareketi küçük ve kıymetsizdi ve birinci birkaç yıldan sonra Mayıs Günleri marjinal kaldı. Fakat, William Morris, Crane ve devrin en tesirli ‘yeni sanat’ ya da arka nouveau’sunun ilham kaynağı olan sanat ve zanaat hareketi aracılığıyla, vaktin ruhu için tam bir tabir buldu. İngiliz ikonografik tesiri, 1 Mayıs’ın enternasyonalizminin en son ispatı değildir.
Aslında, halka açık bir şenlik ya da personel bayramı fikri bir defa daha zaten ve neredeyse çabucak ortaya çıktı – kuşkusuz Almancada feiern sözünün hem “çalışmamak” hem de “resmi olarak kutlamak” manasına gelebilmesi de buna yardımcı oldu (Yüzyılın birinci yarısında İngiltere’de yaygın olan “grev yapmak” ile eşanlamlı olarak “oynamak” kullanımı, yüzyılın sonunda artık yaygın görünmemektedir). Her halükarda, insanların işten uzak kaldığı bir günde, sabahki siyasi toplantıları ve yürüyüşleri daha sonra toplumsallık ve cümbüş ile tamamlamak mantıklı görünüyordu; hareket için buluşma yerleri olarak hanların ve restoranların rolü çok daha değerliydi. Birahaneciler ve cabaretieri birden fazla ülkede sosyalist aktivistlerin değerli bir kısmını oluşturuyordu.
Bunun değerli bir sonucundan çabucak bahsetmek gerekir. O günlerde “erkek işi” olan siyasetin bilakis, bayramlar bayanları ve çocukları da kapsıyordu. Hem görsel hem de edebi kaynaklar, bayanların 1 Mayıs’taki varlığını ve iştirakini en başından beri göstermektedir. Onu gerçek bir sınıf gösterisi haline getiren ve bu ortada, İspanya’da olduğu üzere, siyasi olarak sosyalistlerle birlikte olmayan personelleri giderek daha fazla çeken şey, tam olarak erkeklerle hudutlu olmayıp ailelere ilişkin olmasıydı. Buna karşılık, 1 Mayıs aracılığıyla, fiyatlı emekçi olarak direkt emek piyasasında yer almayan bayanlar, yani birtakım ülkelerdeki evli personel sınıfı bayanlarının büyük bir kısmı, hareket ve sınıfla alenen özdeşleştirildi. Fiyatlı çalışma hayatı temel olarak erkeklere aitse, bir gün boyunca çalışmayı reddetmek emekçi sınıfında yaş ve cinsiyeti birleştirdi.
Bu tarihten evvel, Avrupa Topluluğu’nun 1 Mayıs’ını resmi bayram olarak kabul ettiği İngiltere dışında, Avrupa’da neredeyse tüm sistemli bayramlar dini bayramlardı. 1 Mayıs, Hıristiyan bayramlarıyla evrensellik ya da emekçi sınıfının tabirleriyle enternasyonalizm dileğini paylaşıyordu. Bu evrensellik iştirakçileri derinden etkiledi ve günün cazibesine katkıda bulundu. Bu günün ikonografisi ve kültürel tarihi için çok bedelli bir kaynak olan ve birçok lokal olarak üretilen sayısız 1 Mayıs broşürü -sadece faşizm öncesi İtalya için bu çeşitten 308 farklı sayıda örnek korunmuştur- daima olarak bunun üzerinde durmaktadır. Bologna’da 1891 yılında yayınlanan ilk 1 Mayıs dergisi, bilhassa günün üniversalliği üzerine en az dört yazı içermektedir. Ve elbette, Paskalya ya da Whitsun ile yapılan benzetme, halk geleneklerinin bahar kutlamalarıyla yapılan benzetme kadar açık görünüyordu.
Yeni festa del lavoro‘nun (işçi şenliği) büyük ölçüde Katolik ve okuma yazma bilmeyen bir nüfusa zaten hitap ettiğinin farkında olan İtalyan sosyalistler, en geç 1892’den itibaren ‘işçilerin Paskalyası’ terimini kullandılar ve bu çeşit benzetmeler 1890’ların ikinci yarısında milletlerarası seviyede geçerli hale geldi. Bunun nedeni basitçe anlaşılabilir. Yeni sosyalist hareketin dini bir harekete, hatta 1 Mayıs’ın birinci parlak yıllarında mesihçi beklentileri olan dini bir canlanma hareketine benzerliği aşikardı. Birinci önderler, aktivistler ve propagandacılar topluluğunun bir rahipler topluluğuna ya da en azından meslekten olmayan vaizler topluluğuna benzerliği de kimi açılardan öyleydi. Elimizde 1898’de Belçika’nın Charleroi kentinden gelen ve yalnızca 1 Mayıs vaazı olarak tanımlanabilecek fevkalâde bir broşür var: diğer hiçbir söz kâfi olmayacaktır. ‘Bütün ülkelerin personelleri birleşin (Karl Marx)’ ve ‘Birbirinizi sevin (İsa)’ ortak epigrafları altında, Parti Ouvrier Belge’nin elbet ateist olan on milletvekili ve senatörü tarafından ya da onlar ismine hazırlanmıştır. Birkaç örnek ruh halini ortaya koyacaktır:
Bu, tabiatın ebedi Evriminin görkemiyle parladığı bahar ve şenlik saatidir. Tabiat üzere siz de kendinizi umutla doldurun ve Yeni Hayat için hazırlanın.
Ahlaki öğütler içeren birtakım kısımlardan sonra (“Kendinize hürmet gösterin: Sizi sarhoş eden sıvılardan ve alçaltan tutkulardan sakının” ve benzeri) ve sosyalist teşviklerden sonra, bin yıllık bir umut pasajıyla sona ermektedir:
Yakında sonlar ortadan kalkacak! Yakında savaşlar ve ordular sona erecek! Dayanışma ve Sevgi üzere sosyalist faziletleri her uyguladığınızda, bu geleceği daha da yakınlaştıracaksınız. Ve sonra, barış ve sevinç içinde, herkesin toplumsal misyonunun her birinin çok taraflı gelişimini sağlamak olduğu hakikat bir halde anlaşıldığında, Sosyalizmin zafer kazanacağı bir dünya ortaya çıkacaktır.
Ancak yeni personel hareketiyle ilgili sıkıntı, bunun bir inanç olması ve sıklıkla dini telaffuzun tonunu ve üslubunu yansıtması değil, kitlelerin son derece dindar olduğu ve kilise teknikleriyle yoğrulduğu ülkelerde bile dini modelden çok az etkilenmiş olmasıdır. Dahası, Protestanlığın İngiltere’de olduğu üzere kiliselerden fazla gayri resmi ve dolaylı olarak muhalif mezhepler biçimini aldığı durumlar dışında (her vakit olmasa da) eski ve yeni inanç ortasında çok az yakınlaşma vardı. Sosyalist emek, dindar ya da evvelce dindar olan nüfusları kitlesel olarak dönüştüren, militan bir biçimde laik, din zıddı bir hareketti.
Bunun neden bu türlü olduğunu da anlayabiliriz. Sosyalizm ve personel hareketi, kendisinin şuurunda olan yeni bir sınıf olarak, başta Katolik Kilisesi olmak üzere yerleşik Kiliselerin klâsik tabiri olduğu toplulukta kendilerine uygun bir yer bulamayan erkek ve bayanlara hitap ediyordu. Sahiden de madencilik ya da proto-endüstriyel ya da fabrika köylerinde olduğu üzere mesleklerine nazaran, Sicilya’daki Piana dei Greci’nin (şimdiki Piana degli Albanesi) özünde ‘kızıl’ köyü haline gelen yerdeki Arnavutlar üzere kökenlerine nazaran ya da kendilerini toplumun genelinden ayıran öbür bir kritere nazaran bir ortaya gelmiş ‘dışarıdan gelenlerin’ yerleşim yerleri vardı. Orada ‘hareket’ topluluk olarak fonksiyon görebilir ve bunu yaparken o vakte kadar dinin monopolünde olan eski köy uygulamalarının birçoklarını devralabilirdi. Lakin bu alışılmadık bir durumdu. Aslında 1 Mayıs’ın muazzam muvaffakiyetinin en kıymetli nedenlerinden biri, sadece personel sınıfıyla ilişkilendirilen, öteki hiç kimseyle paylaşılmayan ve dahası personellerin kendi aksiyonlarıyla elde edilen tek bayram olarak görülmesiydi. Bunun da ötesinde, çoklukla görünmez olanların kamusal alana çıktığı ve en azından bir günlüğüne yöneticilerin ve toplumun resmi alanını ele geçirdiği bir gündü. Bu açıdan, Durham madencilerinin geçit merasimlerinin en uzun mühlet hayatta kalan merasim olduğu İngiliz madencilerinin geçit merasimleri, 1 Mayıs’ı öngörüyordu, lakin bir bütün olarak personel sınıfı değil, tek bir sanayi temelinde. Bu manada 1 Mayıs ile klasik din ortasındaki tek münasebet eşit haklar talebiydi. Po vadisindeki Voghera’nın 1891 tarihli 1 Mayıs gazetesi ‘Rahiplerin bayramları var’ diye duyuruyordu, ‘Ilımlıların da bayramları var. Demokratların da o denli. Mayıs’ın birinci günü tüm dünya emekçilerinin bayramıdır.
Ancak hareketi dinden uzaklaştıran diğer bir şey daha vardı. Kautsky’nin Marksist teorik derlemesinin başlığı olan Die Neue Zeit’ta (Yeni Zamanlar) ve hâlâ 1 Mayıs’la ilişkilendirilen ve nakaratı şu biçimde olan Avusturya emekçi müziğinde olduğu üzere anahtar söz “yeni” idi: “Mit uns zieht die neue Zeit” (Yeni vakitler bizimle ilerliyor). Hem İskandinav hem de Avusturya tecrübesinin gösterdiği üzere, sosyalizm kırsal bölgelere ve taşra kasabalarına çoklukla demiryollarıyla, onları inşa eden ve işletenlerle ve getirdikleri yeni fikirler ve yeni vakitlerle geldi. O vakte kadar personel hareketinin ritüel günlerinin birden fazla da dahil olmak üzere başka resmi bayramların tersine, 1 Mayıs hiçbir şeyi anmıyordu -onu 1886’nın Chicago anarşistleriyle ilişkilendirmeyi seven anarşist tesir alanının dışında. Proletaryaya makûs anılardan (‘Du passe faisons table rase,’ Inter-nationale tesadüfen söylememişti) diğer verecek bir şeyi olmayan bir geçmişin bilakis, kurtuluş sunan gelecekten öteki bir şeyle ilgili değildi. Klasik dinin tersine, ‘hareket’ vefattan sonra ödül değil, bu dünyadaki yeni Kudüs’ü sunuyordu.
Kendi imgelerini ve sembolizmini çok süratli bir halde geliştiren 1 Mayıs’ın ikonografisi büsbütün gelecek odaklıdır. Geleceğin ne getireceği hiç aşikâr değildi, yalnızca düzgün olacağı ve kaçınılmaz olarak geleceği belirliydi. Neyse ki 1 Mayıs’ın başarısı için, geleceğe yönelik en azından bir yol, bu olayı bir şov ve şenlikten daha fazlasına dönüştürdü. 1890 yılında Avrupa’da seçim demokrasisi hala son derece enderdi ve genel oy hakkı talebi, sekiz saatlik işgünü ve öteki 1 Mayıs sloganlarına kolay kolay eklendi. Enteresandır ki, oy hakkı talebi, Avusturya, Belçika, İskandinavya, İtalya ve başka yerlerde elde edilene kadar 1 Mayıs’ın ayrılmaz bir modülü haline gelmesine karşın, hiçbir vakit sekiz saatlik işgünü ve daha sonra barış üzere siyasi içeriğinin resmen memleketler arası bir modülünü oluşturmadı. Bununla birlikte, uygulanabildiği yerlerde, aktifliğin ayrılmaz bir kesimi haline geldi ve ehemmiyetine büyük ölçüde katkıda bulundu.
Aslında, Belçika, İsveç ve Avusturya’da aşikâr bir başarıyla gelişen ve parti ile sendikaları bir ortada tutmaya yardımcı olan genel oy hakkı için genel grev düzenleme ya da genel grev tehdidinde bulunma pratiği, 1 Mayıs’ın sembolik iş bırakma hareketlerinden doğmuştur. Bu çeşitten birinci grev 1 Mayıs 1891’de Belçikalı madenciler tarafından başlatıldı. Öte yandan sendikalar İsveç’in 1 Mayıs sloganı olan ‘daha kısa çalışma saatleri ve daha yüksek ücretler’ ile büyük günün başka taraflarından çok daha fazla ilgilendiler. İtalya’da olduğu üzere, buna odaklandıkları ve demokrasiyi bile diğerlerine bıraktıkları vakitler oldu. Demokrasinin tesirli bir halde savunulması da dahil olmak üzere hareketin büyük ilerlemeleri dar ekonomik çıkarlara dayanmıyordu.
Demokrasi elbette sosyalist emekçi hareketlerinin merkezinde yer alıyordu. Yalnızca ilerlemesi için gerekli değil, birebir vakitte ondan ayrılamazdı. Almanya’daki birinci 1 Mayıs, bir tarafında Karl Marx’ın öteki tarafında Özgürlük Heykeli’nin yer aldığı bir plaketle anıldı. Avusturya’da 1891’de basılan bir 1 Mayıs baskısında Marx, elinde Das Kapital‘i tutarken, çağdaşlarının Akdeniz fotoğraflarından aşina olduğu, gerisinde geleceğin en kalıcı ve güçlü sembolü olacak 1 Mayıs güneşinin doğduğu romantik adalardan birini işaret ediyordu. Güneş ışınları Fransız Devrimi’nin sloganlarını taşıyordu. Marx’ın etrafı, muhtemelen adaya yelken açacak olan gemi filosunda yer almaya hazır çalışanlarla çevrilidir. Yelkenlerin üzerinde şöyle muharrir: Kozmik ve Direkt Oy Hakkı. Sekiz Saatlik Gün ve Çalışanlar İçin Müdafaa. Bu 1 Mayıs’ın asıl geleneğiydi.
Bu gelenek harikulâde bir süratle – iki ya da üç yıl içinde – sosyalist önderlerin sloganları ile bunların militanlar ve tabandaki çalışanlar tarafından çoklukla resen yorumlanması ortasındaki değişik bir ortak hayat yoluyla ortaya çıktı. Kitlesel emekçi hareketlerinin ve partilerinin birdenbire çiçek açtığı, her günün gözle görülür bir büyüme getirdiği, bu tıp hareketlerin varlığının, sınıf argümanının gelecekteki zaferin garantisi üzere göründüğü o birinci birkaç mükemmel yılda şekillendi. Bundan daha fazlası: yeni dünyanın kapıları personel sınıfının önünde açılırken, yakın bir zaferin işareti üzere görünüyordu.
Ancak milenyum gelmedi ve 1 Mayıs, emekçi hareketindeki pek çok şey üzere, daha sonraki yıllarda büyük gayretler ve zaferlerden sonra eski umut ve zafer çiçeklerinden bir şeyler geri dönmüş olsa da nizamlı ve kurumsal hale getirilmek zorunda kaldı. Bunu erken Rus Devrimi’nin çılgın fütürist Mayıs Günleri’nde ve 1919-20’de Avrupa’nın çabucak her yerinde, özgün 1 Mayıs talebi olan Sekiz Saat’in pek çok ülkede fiilen gerçekleştirilmesinde görebiliriz. Bunu 1935 ve 1936’da Fransa’daki birinci Halk Cephesi’nin Mayıs Günleri’nde ve faşizmin mağlubiyetinden sonra kıtanın işgalden kurtulan ülkelerinde görebiliriz. Tekrar de kitlesel sosyalist emekçi hareketlerinin olduğu birden fazla ülkede, 1 Mayıs 1914’ten bir müddet evvel rutinleşmişti.
İlginç bir formda, bu rutinleşme periyodunda ritüelistik istikametini kazanmıştır. Bir İtalyan tarihçinin tabiriyle, büyük dönüşümün çabucak ön odası olarak görülmeyi bıraktığında, ‘kendi ayinlerini ve ilahlarını gerektiren kolektif bir ayin’ haline geldi; bu ilahlar ekseriyetle, giderek belirsizleşen kalabalıklara ya da erkek ve bayan alaylarına doğan güneşe gerçek yolu gösteren, saçları uçuşan ve bol kostümlü genç bayanlar olarak tanımlanabilirdi. Özgürlük mü, Bahar mı, Gençlik mi, Umut mu, pembe parmaklı Şafak mı, yoksa bunların hepsinden biraz mı? Bunu kim söyleyebilir? İkonografik olarak gençlik dışında kozmik bir özelliği yoktur, zira son derece yaygın olan Frig başlığı ya da Özgürlük’ün klâsik nitelikleri bile her vakit bulunmaz. Günün bu ritüelleşmesini, gördüğümüz üzere başlangıçtan beri var olan, lakin yüzyılın sonuna yanlışsız resmileşen çiçekler aracılığıyla izleyebiliriz. Böylelikle kırmızı karanfil, Habsburg topraklarında ve İtalya’da, sembolizminin Floransa’da yayınlanan ve kendi ismini taşıyan canlı ve yetenekli bir gazetede özel olarak açıklandığı yaklaşık 1900 yılından itibaren resmi bir statü kazanmıştır (II Garofano Rosso, Birinci Dünya Savaşı’na kadar Mayıs Günleri’nde yer aldı). Kırmızı gül 1911-12 yıllarında resmiyet kazandı. Ve dürüst devrimcileri üzecek halde, büsbütün politik olmayan vadi zambağı 1900’lerin başında emekçilerin 1 Mayıs’ına sızmaya başladı, ta ki günün sistemli sembollerinden biri haline gelene kadar.
Ancak 1 Mayısların büyük çağı, hem yasal – yani büyük kitleleri sokağa dökebilen – hem de gayriresmi olarak kaldıkları sürece sona ermedi. Bir defa bayram ilan edildiklerinde ya da daha da berbatı üstten dayatıldıklarında, karakterleri mecburî olarak farklılaştı. Her ne kadar Piana del Albanesi’nin sosyalistleri (daha sonra komünistler) faşizmin kara günlerinde bile her 1 Mayıs’ta birkaç yoldaşlarını, hala Dr. Barbato’nun kayası olarak bilinen ve sosyalizmin lokal havarisinin 1893’te kendilerine seslendiği dağ geçidine göndermekten gurur duysalar da halkın kitlesel seferberliği temel olduğundan, gayrimeşruluğa direnemediler. Haydut Giuliano, 1947’de faşizmin sona ermesinden sonra yine canlanan topluluk gösterisini ve aile pikniğini de tıpkı yerde katletmişti. 1914’ten ve bilhassa de 1945’ten bu yana 1 Mayıs giderek ya yasadışı ya da daha büyük olasılıkla resmi hale geldi. Yalnızca kitlesel ve gayri resmi sosyalist emekçi hareketlerinin 1 Mayıs’ın gelişmesine müsaade veren şartlarda geliştiği üçüncü dünyanın nispeten az bölgelerinde gerçek bir süreklilik eski gelenek vardır.
Elbette 1 Mayıs her yerde eski özelliklerini kaybetmiş değildir. Bununla birlikte, SSCB ve Doğu Avrupa’da olduğu üzere bir vakitler yeni olan eski rejimlerin çöküşüyle ilişkilendirilmediği yerlerde bile, personel hareketlerinde bile birden fazla insan için 1 Mayıs sözünün bugünden çok geçmişi çağrıştırdığını argüman etmek çok fazla değildir. Zira 1 Mayıs’ı doğuran toplum değişmiştir. Eski İtalyanların hatırladığı o küçük proleter köy toplulukları bugün ne kadar değerli? “Köyün etrafında yürürdük. Sonra halka açık bir yemek vardı. Tüm parti üyeleri ve gelmek isteyen herkes oradaydı”. Endüstrileşmiş dünyada, 1890’larda kendilerini hala Enternasyonal’in “Uyan ey yıldızlar uykunuzdan” müziğinde tanıyabilenlere ne oldu? Yaşlı bir İtalyan bayanın 1980’de 1920 1 Mayıs’ını hatırlayarak söylediği üzere, “On iki yaşında bir dokumacılık personeli olarak bayrağı taşıdım, fabrikaya yeni başlamıştım. Bugünlerde işe gidenlerin hepsi hanımefendi ve beyefendi, istedikleri her şeyi alıyorlar.” 1 Mayıs vaazlarındaki geleceğe itimat, aklın ve ilerlemenin yürüyüşüne inanç ruhuna ne oldu? “Kendinizi eğitin! Okullar ve kurslar, kitaplar ve gazeteler özgürlüğün araçlarıdır! Bilim ve sanatın çeşmesinden için: o vakit adaleti sağlayacak kadar güçlü olacaksınız.” Yeşil ve güzel topraklarımızda Kudüs’ü inşa etme kolektif tahayyüle ne oldu?
Yine de şayet 1 Mayıs sıradan bir bayramdan, -bir Fransız reklamından alıntı yapıyorum- çalışmak zorunda olunmadığı için sakinleştirici alınmasına gerek olmayan bir günden öteye geçmediyse, özel bir bayram olarak kalmaya devam edecektir. Artık, gururlu bir sözle, “tüm takvimlerin dışında bir bayram” olmayabilir, zira Avrupa’da tüm takvimlere girmiştir. Aslında, 25 Aralık ve 1 Ocak hariç öteki tüm günlerden daha fazla kozmik olarak çalışılmamaktadır ve öteki dini rakiplerini çoktan geride bırakmıştır. Lakin aşağıdan geldi. İsimsiz çalışan insanların kendileri tarafından şekillendirildi ve bu sayede meslek, lisan ve hatta milliyet sonlarını aşarak yılda bir kere taammüden çalışmamaya karar vererek kendilerini tek bir sınıf olarak kabul ettiler: Ahlaki, siyasi ve ekonomik çalışma zorunluluğunu reddetmek. Victor Adler’in 1893’te tabir ettiği üzere: “Düşmanlarımızın korktuğu Mayıs bayramının, işten arınmanın manası budur. Devrimci olduğunu düşündükleri şey budur.”
Tarihçi bu yüzüncü yılla birkaç nedenden ötürü ilgilenmektedir. Bir açıdan kıymetlidir, zira Marx’ın daha evvel ismini duymamış, lakin bir sınıf olarak kendilerinin şuuruna varma ve bu biçimde örgütlenme davetini fark etmiş bayan ve erkeklerden oluşan personel hareketlerinde neden bu kadar tesirli olduğunu açıklamaya yardımcı olur. Bir diğer açıdan ise, tabandan gelen fikir ve hislerin tarihî gücünü göstermesi ve birey olarak anlaşılmaz, güçsüz ve hiçbir şey söz etmeyen bayan ve erkeklerin tekrar de tarihe damgalarını nasıl vurabileceklerine ışık tutması açısından kıymetlidir. Lakin her şeyden evvel bu, tarihçi olsun ya da olmasın, birçoğumuz için son derece dokunaklı bir yüzüncü yıl, zira Alman filozof Ernst Bloch’un Umut İlkesi olarak isimlendirdiği (ve iki büyük ciltte uzun uzun ele aldığı) şeyi temsil eder: Daha âlâ bir dünyada daha güzel bir gelecek umudu. Şayet 1990’da bunu öteki kimse hatırlamadıysa, bunu yapmak tarihçilerin misyonudur.
*Bu yazı, Yener Çıracı tarafından Eric Hobsbawm’ın libcom.org’da yayımlanan yazısından çevrilmiştir, birinci kere Bir Dünya Çeviri isimli blog’da yayımlanmıştır.
