Benjamin’in birbirine rakip dostları: Adorno ve Scholem

Gershom Scholem, Nisan 1940’ta, o sıralarda New York’ta bulunan Theodor W. Adorno’ya Paris’teki ortak arkadaşları hakkında Kudüs’ten şunları yazdı: “Aralık 1939’un başından beri haber alamadığım, sorularıma bile karşılık vermeyen Walter Benjamin için telaşlıyım. Bir şey biliyorsan, lütfen bana yaz.” Adorno, üç ay sonraki karşılığında son gelişmeleri aktardı. Fransa’nın düşüşü ve Paris’in işgalinden sonra Benjamin güneyde şimdi ele geçirilmemiş bir bölgeye kaçmıştı. Evvel Frankfurt’tan Cenevre’ye, Naziler başa geçtikten sonra da New York’a taşınan Adorno’nun Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü, Benjamin için ABD vizesi almaya çalışıyor, akademisyenlerden ve potansiyel finansal destekçilerden taahhütnameler topluyordu.

Umut ışığı vardı, fakat Adorno “Benjamin’in yazgısı senin kadar beni de endişelendiriyor,” itirafında bulunmuştu. Benjamin 1933’te Almanya’dan kaçan bir Yahudi olarak devletsiz kalmıştı, II. Dünya Savaşı başladığında düşman bir yabancı asıllı olarak Fransızlar tarafından aylardır gözaltında tutuluyordu. Fransa’dan çıkmamış olsaydı esir kampına düşebilirdi, daha berbatı, Nazilere teslim edilebilirdi.

Adorno ile Scholem 1940 baharında onu hakkında mektuplaşırken, Benjamin son denemesi Tarih Kavramı Üzerine Tezler’i (Tarih İdeolojisi Üzerine Tezler olarak da çevrilmiştir) yazıyordu. On sekiz kısa kısımdan oluşan bu deneme, niyetinin daima merkezini oluşturan “kefaret” fikrini, çağdaş tarihin en dehşetli ânını karşılayacak kadar inandırıcı ve acil bir formda formülleştirmeye kalkışıyordu. Benjamin, kefareti görünüşte birbiriyle uyumsuz iki yoldan kavrıyordu: Marksist tabirle emekçilerin ihtilali, Musevilerin tabiriyle de Mesih’in gelişi. Ona nazaran Musevilik “zamanın her bir saniyesi Mesih’in girebileceği dar bir geçitti”, kurtulma umudunun olmadığı anlarda bile.

Adorno’nun Scholem’e yazdığı bir sonraki mektup, “Walter Benjamin’in kendi canına kıydığını” haber vermek içindi. Benjamin ABD vizesini almıştı, lakin 1940’ta Eylül ayının sonlarında içinde bulunduğu mülteci kümesinin yürüyerek İspanya’ya geçme teşebbüsü, Fransa’dan çıkış vizelerinin eksik olması gerekçesiyle reddedilmişti. Benjamin de o tükenmişlik ve çaresizlikle çok dozda morfin almıştı. Sonraki gün İspanyol hudut polisi kararını değiştirdi, kümenin geri kalanının ülkeye girişine müsaade verdi. Geride sadece Portbou köyünde, artık tespit edilemeyen bir mezarda gömülü Benjamin kalmıştı. “Bana ivedilikle yazmanı rica ediyorum,” diyen Adorno, mektubunu şöyle bitirmişti: “Walter’in vefatından sonra hayatın nasıl devam edeceğini bilmiyorum, senin neler söyleyeceğin kıymetli.”

Adorno ile Scholem ortasındaki otuz yıllık arkadaşlık bu davetten filizlendi. Elbette 2015’te Almancası yayımlanan, yakın vakitte İngilizceye çevrilen mektupların hepsinde Benjamin’den bahsedilmiyordu. Yıllar boyunca yayımladıkları yapıtları tartışıp seyahat planları yapıyor, birbirlerine hal hatır soruyorlardı. Hatta bazen dedikodu yapıyor, çalıştıkları kurumlardaki (Frankfurt Üniversitesi ve Kudüs İbrani Üniversitesi) iş müracaatlarını değerlendiriyorlardı. Adorno, Scholem’i 1957’de Frankfurt’a konuşma yapması için davet etmişti (savaştan beri Alman kamuoyunun karşısına birinci çıkışı olacaktı); Adorno 1969’da öldüğünde de Scholem’in daveti üzerine Adorno’nun Kudüs’te yapacağı konuşmayı ayarlamaya çalışıyorlardı.

Mektuplarda kısaca dünyanın yeni sıkıntılarına (1956’daki Süveyş Krizi ve 1968’deki öğrenci olayları) değiniyorlar, lakin bu hususlar hakkında nadiren açık kelamlı ya da keskin bir fikir alışverişi oluyordu. Tahminen de Scholem ile Adorno’nun önemli entelektüel farklılıklarına karşın dostluklarını sürdürmelerini sağlayan şey, bu cins bir alışverişten kaçınabilme marifetleriydi (Scholem’in Hannah Arendt’le birbirlerine gönderdikleri mektuplar, Scholem’in Kötülüğün Sıradanlığı: Eichmann Kudüs’te yapıtını topa tutmasıyla 1963’te son bulmuş, 2017’de yayımlanmıştı). Onları temel bir ortaya getiren ve birlikte tutan şey ise kendilerini Benjamin’e adamaları, onun çalışmalarının unutulmaması için gösterdikleri kararlılıktı.

Savaş devrinde New York ile Kudüs ortasındaki mektupların ulaşması haftalar, hatta aylar sürüyordu, bu yüzden Scholem Benjamin’in vefatıyla ilgili mektup eline ulaşmadan evvel haberi Arendt’ten aslında öğrenmişti. Arendt de Fransa’da bir sığınmacı olarak Benjamin’e emsal şeyler yaşamıştı, lakin o daha şanslı yahut daha dirençli, ya da ikisi birden olduğu için Mayıs 1941’de New York’a ulaşmayı başarmıştı. Kırk dört yıl boyunca orada yaşamaya devam etti, en değerli yapıtlarını yazarak ünlü bir düşünür haline geldi. Buna rağmen Benjamin’in mirası, Scholem’in çabucak anladığı üzere dostlarının elindeydi.

“Mevcut şartlar neye müsaade ederse etsin, onun metinlerini kurtarmanın arkadaşlarının vazifesi olduğuna inanıyorum. Dünyada o denli olaylar meydana geldi ki bütün bu fecî gürültünün ortasında böylesine parlak bir insanın kaybı fark edilmeyecek halde. Buna karşın merhumun anısını yaşatacak gereğince insan da var.”

Scholem ve Adorno için bu vazife yıllar içinde büyüdü, 1938’deki tanışmalarından evvel pek kestirim edilmeyecek gerçek bir sevgiye dönüştü. Scholem, daha sonraları başyapıtı Major Trends in Jewish Mysticism’e (Yahudi Mistisizmi’nde Büyük Eğilimler, 1941) dönüşecek bir dizi konferans vermek üzere New York’a gelmiş, teolog Paul Tillich’in konutunda Adorno’yla tanışmıştı. Benjamin kendisi orada yokken en yakın iki arkadaşının nasıl geçineceğine dair telaşlıydı, lakin Scholem anılarını yazdığı Walter Benjamin: The Story of a Friendship’te (Walter Benjamin: Bir Dostluğun Hikayesi) bundan “beklenmedik biçimde yakın bir ilişki” olarak bahsediyordu. Benjamin de tıpkı ölçüde şaşırmıştı. Scholem’e şöyle yazdı: “Arkamı döner dönmez birçok şeyin düzgüne gittiğini görmekten mutluyum. Geçmişte senden ve Adorno’dan birbiriniz hakkında o denli şikayetler aldım ki! Artık ise görüyorum ki yanlış alarmmış.”

Her iki tarafın da şikayetleri olduğunu söylemek yetersiz kalırdı. Yıllarca Benjamin’in sağ ve sol omzunda ikamet eden Adorno ve Scholem’in ruhları, Benjamin’i farklı entelektüel ve ideolojik taraflara hakikat ayartmak için rekabet halindeydi, Scholem onu Siyonizm’e Adorno ise Marksizm’e çekmeye çalışıyordu. Bu üçlü ilgiyi daha da tehlikeli yapan, üç adamın çok fazla ortak noktasının olmasıydı. Asimile olmuş Alman Musevisi burjuva ailelere yüzyılın dönemecinde doğmuş, çağdaş edebiyat, I. Dünya Savaşı, faşizm ile komünizmin yükselişi tarafından radikalleştirilmişlerdi. İçinde bulundukları kriz çağına, bilhassa hayatlarının gidişatını belirleyen Yahudilik kelam konusu olduğunda, çok farklı yansılar verdiler.

Scholem ile Adorno’nun zıt yaklaşımları isimlerinde bile görülebilir. Scholem 1897’de Berlin’de doğmuş, genç yaşta Siyonist olmuştu. 1923’te Filistin’e taşındı ve Yahudi ismi Gershom’u benimsedi. Scholem’in Adorno’ya mektupları çoğunlukla “Gerhard” imzasını taşıyordu (Almanca yazarken doğal gelmiş olmalı), fakat Adorno onu Frankfurt’a yapacağı konuşma için davet ettiğinde Scholem şunu söylemişti: “Dostane bir hatırlatma: Bütün resmi yazışma ve duyurularımda yasal adım Gershom Scholem kullanılacak, Almanca olan Gerhard değil. Bu benim için değerli.” Bu isim onun Almanlığı reddedişini ilan ediyordu, Scholem savaştan çıkmış Alman halkının bunun farkına varmasını istiyordu.

Adorno ise Yahudiliğini mümkün mertebe azaltmak için ismini değiştirdi. 1903’te Frankfurt’ta, Protestanlığa dönen Alman Musevisi bir babanın oğlu olarak doğduğunda ismi Theodor Wiesengrund’du, Scholem’e yazdığı birinci mektubu “Teddie Wiesengrund” diye imzalamıştı. Lakin yetişkinliğinde, annesinin İtalyan Katolik ailesinin ismini kullanmaya başladı ve mektuplardaki imzası kısa müddet içinde “Theodor W. Adorno”ya döndü. Sürgün edilmiş Museviler ortasından savaştan sonra Almanya’ya dönen birkaç bireyden biriydi, son yirmi yılını Frankfurt Üniversitesi’ndeki Frankfurt Okulu eleştirel kuramının etkili lideri olarak geçirdi.

Bu fark, Scholem ve Adorno’nun entelektüel seyahatlerine da yansımıştı. Siyonizmi politik olmaktan çok manevi ve kültürel olarak yorumlayan Scholem, İbranice öğrendi ve Yahudi mistik geleneği Kabala’yla ilgili akademik çalışmalara öncülük etti. 17. yüzyıl heretiklerinden Sabetay Sevi, ahlak kurallarına karşı gelen mistikler ve geçersiz mesihler üzerine yazılarında Yahudilik tarihinin klasik haritasını yine çizdi, Scholem’in de şahsen yaşadığına misal felaket ve yenilenme anlarında öne çıkan irrasyonel, kabahat teşkil eden güçleri vurguladı.

Adorno da mesiyanik bir modernist olarak tanımlanabilirdi. 1944-1947 ortasında yazılmış aforizmalarını bir ortaya getiren Minima Moralia’nın sonunda kendi entelektüel misyonunu yarı dini tabirlerle tanımlıyordu: “Perspektifler oluşturulmalı, o denli perspektifler ki dünyayı yerinden uğratsın, yadırgı kılsın, onu bütün çatlakları, kırışıklıkları, yara izleriyle birlikte bir gün mesihin ışığında görüneceği üzere sefalet ve çarpıklığıyla göstersin.”[i] Lakin Adorno için bu perspektif, Kabala’nın bilakis Marx’tan geliyordu. Eleştirel kuram, kapitalist egemenliğin yapılarının sırf ekonomik değil felsefi ve kültürel de olduğu fikri üzerine kurulmuştu. Çağdaş aklın aydınlanmadan faşizme uzanan yörüngesini tahlil ederek, onun felaketlere yol açan idaresinin telafi edilmesine yardımcı olabilirdi.

Scholem ve Adorno kefaret ve kıyamet mevzularına ilgi duyarken Benjamin’den ilham almamışlardı, bu türlü fikirlerin tabiatıyla doğduğu bir yerde ve vakitte yaşıyorlardı. Fakat Benjamin katiyen onların yürüdüğü entelektüel yolun açılmasına yardım etti. Scholem’den beş, Adorno’dan on yıl evvel doğan Benjamin, onların zati etkilenebilecekleri yaşta olsa da kendisinden genç bir jenerasyonun tecrübelerini ve sıkıntılarını paylaşmıştı. Gerçekten Benjamin, I. Dünya Savaşı öncesinde Almanya’nın gençlik hareketinin önderiydi, hareketin eşsiz ahlaki sorumlulukları hakkında hem yazılar yazıyor hem de dersler veriyordu.

Scholem ve Benjamin 1915’te Berlin’de tanıştıklarında birbirlerine benzediklerini anlamışlardı. Benjamin, 1917’de Scholem’e yazdığı mektupta bunu şöyle ayrıntılandırmıştı: “Belli bir açıdan, varoluşumuzun şartlarında, ana rengi hiç elbet minnettarlık olan, son derece verimli ve görkemli bir işbirliği vaat eden bir eşitliğe ulaştığımıza inanıyorum.” Sonraki sene Scholem, bir yandan Bern Üniversitesi’nde okurken, Benjamin ve eşi Dora’nın yakınında yaşamak için İsviçre’ye taşındı. Scholem oraya göç ettikten sonra iki arkadaş birbirini yalnızca 1927 ve 1938’de gördü, buna karşın yakınlıkları ve coşkulu mektuplaşmaları devam etti.

Benjamin, Adorno’yla bu kadar yakın değildi, lakin bu arkadaşlık da onun hayatı ve çalışmaları için eşit derecede değerliydi. 1923’te tanıştıklarında Adorno Frankfurt Üniversitesi’nde öğrenciydi, Benjamin ise Almanya’daki bir üniversitede profesörlük için gereken, ikinci doktora derecesi sayılabilecek habilitasyonu üzerine çalışmaktaydı. Alman Tragedyasının Kökeni reddedilmiş (söylentilere bakılırsa, heyet üyeleri metni anlayamamıştı), fakat Adorno üzerinde derin bir tesir bırakmıştı (Birkaç yıl sonra Adorno’nun, kitabı reddeden üniversitede kitapla ilgili bir konuşma yapması Benjamin’i çok memnun etmişti). Ortalarındaki bağ, Adorno’nun uzun periyodik nişanlısı ve nihayetinde eşi, ayrıyeten Benjamin’in hısmı olan Gretel Karplus ile Benjamin’in kurduğu arkadaşlıkla hem güçlendi hem de karmaşıklaştı. Onlarla farklı ayrı yazışıyor, “Felizitas” diye hitap ettiği Gretel’e daha sıcakkanlı ve şahsî mektuplar gönderiyordu.

Bu arkadaşlıklar Benjamin’i farklı istikametlere yönlendirdi. Scholem, Benjamin’in dehasının sırf Yahudilikle potansiyeline ulaşabileceğine inanıyordu. Anılarında “Ona latife yollu daima şunu söylerdim: Aslında sen yeni Rashi olmalısın,” diye yazmıştı, Yahudiliğin bütün tefsircileri ortasından en tesirlisi olan Fransız Ortaçağ âliminden bahsediyordu. Hatta Benjamin’in bir manada tam da bunu yaptığını, “düşüncesinin billurlaşabildiği değerli metinlerin tefsircisi” haline geldiğini söylüyordu. Scholem’e nazaran Rashi’nin Tevrat ve Talmud’u, Benjamin’in ise Kafka ve Baudelaire’i yorumlaması, arkadaşının temelde Yahudi bir düşünür olmasını engellemiyordu.

Adorno ise Benjamin’i, yorumlama yeteneklerini kültür ve tarihin Marksist tahlilinde kullanmaya teşvik etti. Benjamin’in çalışmaları 1920’lerin sonunda bu istikamete kaymaya başladı, birinci çalışmalarındaki ezoterik ve mistik kavramların yerini materyalist kategoriler aldı. Scholem bu dönüşün ihanet manasına geldiğine, Benjamin’in gerçek içgörülerini ânın siyasi jargonunun arkasına gizlediğine inanıyordu. 1931’de ona şöyle yazdı: “Kendini bu derece bile bile kandırman olacak iş değil.” Yeniden de Benjamin’in en değerli yazılarından kimileri bu politik dönüşüm sayesinde ortaya çıkmıştı, kendi çalışmalarını Marx’ınkilerin bir uzantısı olarak sunan “Mekanik Tekrar Üretim Çağında Sanat Eseri” (1935) makalesi de buna dahildi: “Marx, kapitalist üretim biçiminin çözümlemesine giriştiğinde, bu üretim biçimi şimdi başlangıçlarındaydı… Bunun ne yoldan olduğu lakin günümüzde açıklanabilmektedir.”[ii]

Scholem ve Adorno, Benjamin’in yalnızca arkadaşı değil tıpkı vakitte hamileri olunca işler karıştı. Bağımsız gazetecilik yapan Benjamin’in 1933’ten evvel bile sefalet dolu devirler yaşamışlığı vardı, Nazilerin iktidara gelmesiyle Almanya’da yayın yapması çabucak hemen imkansız hale gelmiş, bu da onu yokluk içinde bırakmıştı. Farklı anlarda Scholem ve Adorno onu kurtarmaya çalıştılar, lakin bu ikramlara bağlı entelektüel kaideler vardı. Scholem 1928’de, yeni kurulmuş İbrani Üniversitesi Rektörü Judah Magnes’e Almanca ve Fransızca edebiyatı hocası olarak Benjamin’i önermişti. Bu ihtimalin gerçekleşmesi için İbranice öğrenmesi gerekecekti, Magnes de Benjamin’in alacağı derslerin fiyatını karşılamayı kabul etti. Bu planı memnuniyetle kabul eden Benjamin, Scholem’e şöyle yazdı: “Filistin seyahatim, Kutsal Kudüs’teki ekselansları tarafından bana uygun görülen eğitim sürecine sıkı sıkıya uyma niyetim üzere kararlaştırılmış bir husustur.”

Magnes’ten parayı aldıktan sonra İbraniceye ilgisi süratle azalan Benjamin, seyahati tekrar tekrar erteleyip sonunda asla yapmayacağını itiraf etti. Scholem, Benjamin’in kendisi üzere Yahudiliği entelektüel hayatının merkezi haline getirmeye kararlı olduğuna inanmıştı, lakin Benjamin 1930’da “Senin dışında Yahudilikle yolum hiç kesişmedi,” dedi. Yahudilik, onu gerçek tutkusu olan Almancadan ve Alman edebiyatından vazgeçirmeye yetmemişti.

Birkaç yıl sonra, Benjamin çulsuz bir sürgünken, Adorno hayata tutunması için Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü’nün ona burs verebileceğini söyledi. Onun denemelerini enstitünün mecmuasında yayımlamanın yanı sıra Benjamin’in uzun vakittir planladığı başyapıtını, on dokuzuncu yüzyıl Paris’i üzerine bir çalışma olan Pasajlar Projesi’ni (Das Passagen-Werk) bitirmesini mümkün kılmayı umuyordu. Benjamin bir kere daha tahlilinin Marksist, materyalist boyutunu vurgulayarak hamisine istediğini vermeye çalıştı. Fakat Pasajlar’dan faydalanarak ortaya çıkardığı iki uzun yazı, “diyalektik” incelikten mahrum olmalarından şikayet eden Adorno tarafından reddedildi. Ona nazaran Benjamin, bazen bir Marksist üzere görünmek için fazla uğraşıyor, bazen de Marksist kategorilerden külliyen vazgeçiyordu. Kasım 1938’de Benjamin’e şöyle demişti: “Kültürel özelliklerin materyalist belirlenimi, fakat bütünsel toplumsal süreç dolayımıyla mümkündür.”[iii]

Benjamin’in ikna edici bir Marksist olmadığına işaret ederken Adorno, Scholem’in yargısını zıt bir ideolojik perspektiften yankılıyordu. İkisi de haklıydı. Benjamin rastgele bir ideolojik etikete boyun eğmeyecek kadar kişisel ve ezoterik bir düşünürdü, hakikaten klasik Marksistlerin kitapları tozlanmaya devam ederken Benjamin’in çalışmaları vakitle itibar kazandı. Tekrar de bir vakitler kendisine hayran olan genç adamdan böylesine azar işitmek ve kıtı kıtına geçinmek için Adorno’nun beğenisine kalmak, Benjamin’in saygınlığına vurulan vahim bir darbeydi.

Benjamin ile ilgili hayal kırıklıklarına karşın Scholem ve Adorno, onun dehasına inanmaktan asla vazgeçmedi. Benjamin’in Arendt, Bertolt Brecht ve Hugo von Hofmannsthal üzere emsal kalibrede öbür hayranları da vardı. Buna karşın en güzel çalışmalarının birden fazla yayımlanmadığı ya da eski mecmualarda kaybolup gittiği için kamuoyu nezdinde neredeyse hiç bilinmiyordu. Scholem, bağlarının başından beri Benjamin’in gayriresmi arşivcisi fonksiyonu görüyor, tertipli olarak onun elyazmalarını ve kupürlerini teslim almaktan geri durmuyordu. Nitekim de Sovyet müelliflerin “çekmeceye” yazmaları, geleceği amaçlamak için şimdinin okur kitlesinden vazgeçmeleri üzere Benjamin’in mektupları da çoğunlukla Scholem’in arşivi için yazılmış hissi veriyordu. 1932’de ekonomik çaresizlik içindeyken intihar etmeyi düşünen Benjamin, Scholem’i vasisi olarak atayan bir vasiyetname hazırladı ve “yazılarından bir seçkinin öldükten sonra yayımlanması” talimatını verdi.

Benjamin o vakit uçurumun kenarından döndü, fakat sekiz yıl sonra öldüğünde Scholem’in sorumluluğu aciliyet kazandı. Scholem, Benjamin’in erken devir yazılarının birçoklarının tek nüshasına sahipti, buna kendisinin lisan ve matematik hakkındaki sorularına cevap veren bir mektup olarak başlayan “Kendi Başına Lisan ve İnsan Lisanı Üzerine” (1916) isimli kıymetli deneme de dahildi. Bu sırada Adorno da Fransız filozof Georges Bataille’e 1940’ta Paris’ten kaçmadan evvel Bibliothèque Nationale’e gizlemesini söylediği Benjamin’in son elyazmalarını savaştan sonra ele geçirdi. Bunlar ortasında Adorno’nun büyük ölçüde notlardan oluştuğunu görünce hayal kırıklığına uğradığı Pasajlar Projesi de vardı. 1949’da Scholem’e yazdığı mektupta “ürkütücü alıntı yığınına kıyasla teorik fikirlerin inanılmaz sessizliğinden” yakınıyordu.

Adorno, 1949’da Almanya’ya döndükten sonra yeni kurulan Suhrkamp yayıneviyle birlikte çalışarak Benjamin’in vefatının akabinde yayımlanan Bin Dokuz Yüzlerin Başında Berlin’de Çocukluk isimli anı kitabını çıkardı. Kitap, ticari açıdan başarısızlıkla sonuçlandı. Adorno 1951’de Scholem’e şöyle yazmıştı: “Bugüne kadar çıkan tenkitler (…) İngilizcede büyüleyici olarak isimlendirilen tipten, o denli ki bu kitabın yayılmasına yardımcı olmaktan çok mani oluyor.” Ayrıyeten başlıktaki “Berlin”in, sözcüğü “travma” ile ilişkilendiren Alman okurlar için itici bir öge olduğunu düşünüyordu.

Yine de Suhrkamp, birtakım tereddütlerden sonra Benjamin’in denemelerinin iki ciltlik bir derlemesini çıkarmayı kabul etti ve bu projeyle ikilini yazışmaları sıklaştı. Scholem’in kuşkuları vardı (ona uyan bir huysuzlukla “Hayal gücümü zorlasam bile Benjamin’in yazılarının 1955 Almanyası’nda nasıl bir okuyucu kitlesine hitap edeceğini tasavvur edemiyorum,” diye yazmıştı), lakin iki adam evrak toplamak, Benjamin’in hayatının kronolojisini oluşturmak ve başka farklı giriş yazıları hazırlamak için birlikte çalıştı. Çalışmaların birden fazla uzaktan yapılıyordu, lakin Scholem’in birden fazla yaz katıldığı, İsviçre’de teologlar ve hümanistleri bir ortaya getiren Eranos konferansı sayesinde yıllık toplantı ritimlerini oturttular. Ciltler yayınlandığında Scholem, Adorno’ya “Hepsini bir ortada okumak çok heyecan vericiydi,” diye yazmış ve eklemişti: “Hızlı baskı nedeniyle metinde çok fazla yazım yanlışı bulunması utanç verici.”

Suhrkamp 1959’da Benjamin’in yazışmalarından oluşan bir seçkiyi yayımlamayı kabul ettiyse de bu cildi hazırlamak daha külfetli oldu. Adorno ve Scholem, Benjamin’in eski karısı Dora ve sonradan koptuğu kimi arkadaşlarıyla hassas müzakereler yürüttüler. En kıymetli katkı, Adorno’ya “Elimde, birçok harika olan üç yüz kadar mektup var,” diyen Scholem’den gelmişti: “Doğal olarak Yahudilikle ilgili kısımlar bana nazaran mektuplarda harika değerli bir rol oynuyor.” Scholem, Benjamin’e kendi yazdığı mektupların yok edildiğine inanıyordu. Aslında 1940’ta Paris’te Gestapolar tarafından ele geçirilmiş, Moskova üzerinden Doğu Berlin’deki Doğu Alman devlet arşivlerine ulaşmıştı. Kopyaları nihayet 1977’de Scholem’e gönderildi.

Benjamin’in mektuplarından oluşan bu kitap 1966’da yayımlandığında, daha evvelki kitaplarında olmayan bir tesir yarattı. Bunun nedeni kısmen mektupların karmaşık ve anlaşılması sıkıntı makalelere kıyasla daha anlaşılabilir olması, kısmen de yeni kuşağın Alman Yahudi entelijansiyasının kaybolan dünyasını öğrenmeye istekli oluşuydu. Mektuplar ve 1968’de Benjamin’in denemelerinin birinci İngilizce derlemesi olan Parıltılar (derleyen Arendt’ti), Benjamin’e 20. yüzyıl kanonunda süratle sağlam bir yer kazandıran ilgi patlamasının oluşmasını sağladı. Scholem’in 1940’ta yazdığı üzere dostları, vefatının üzerinden otuz yıldan az bir mühlet geçtikten sonra “merhumun anısının yaşamasını” sağlamıştı.

İronik bir formda genç kuşağın Benjamin’e sahip çıkmasının yollarından biri de onun yapıtlarını koruma edenlere saldırmaktı. Almanya’da küçük bir radikal mecmua Adorno’nun, Benjamin’in siyasetini gizlemek ya da kıymetsizleştirmek için mektupları yine düzenlediğini argüman eden bir makale yayımladı. Adorno’nun Benjamin’i gereğince Marksist olmadığı için suçlamasından otuz yıl sonra, yeni kuşak Adorno’ya gereğince Marksist olmadığı için saldırırken Benjamin’i kullanıyordu.

Adorno 1968’de Scholem’e “Akla hayale gelmeyecek hakaretlere uğruyorum,” diye yakınarak ondan takviye istedi. Scholem bunun taktiksel bir yanılgı olacağını söyledi, bunun yerine sıkıntıyı büyütmemesini önerdi: “Ben bu mevzuyu senin kadar ciddiye almadım.” Scholem’in de gördüğü üzere asıl problem mektupların yine düzenlenmesi değildi, taarruzlar Adorno’yu kısa mühlet sonra baş maksat haline getirecek olan öğrenci isyanının birinci adımlarıydı.

Adorno sonraki yıl, 65 yaşında öldü, lakin ikili ortasındaki yazışmalar son bir ironi daha barındırıyordu. Kasım 1968’de Adorno, Scholem’e kısa bir not yazarak Benjamin’in tüm yapıtlarını yayımlamak için 120.000 Mark üzere büyük bir bağış aldığı muştusunu verdi. Paranın kaynağı Hitler’in Alman halkına ucuz araba sağlamak için kurduğu, üretimlerini toplama kamplarındaki mahkumları köle olarak kullanarak gerçekleştiren otomotiv devi Volkswagen’di. Adorno böbürleniyordu: “Bazen biz hocalar, bu dünyadaki çocukların istediği kadar tinsel olmayabiliyoruz.” Meğer, Benjamin’in “Tarih Kavramı Üzerine” yapıtından alıntı yapmak daha yerinde olurdu.

“Hiçbir kültür eseri yoktur ki, tıpkı vakitte bir barbarlık evrakı olmasın. Ve kültür eserinin kendisi üzere, elden ele aktarılma süreci de nasibini alır bu barbarlıktan. Bu yüzden tarihi maddeci, kendini bundan olabildiğince uzak fiyat. Kendine biçtiği vazife, tarihin havını aksine taramaktır.”[iv]

*Bu yazı, Bartu Ulu tarafından Adam Kirsch’in The New York Review’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.

[i] Theodor W. Adorno, Minima Moralia, çev. Orhan Koçak ve Ahmet Doğukan, Metis Yayınları, 2005, s. 257.
[ii] Walter Benjamin, Pasajlar, çev. Ahmet Cemal, Yapı Kredi Yayınları.
[iii] Giorgio Agamben, Çocukluk ve Tarih, çev. Betül Parlak, Alfa Yayınları, 2020, s.163.
[iv] Walter Benjamin, Son Bakışta Aşk, çev. Nurdan Gürbilek, Metis Yayınları, 2012, s. 42-43.