İnönü Vakfı, Lozan Antlaşması’nın 100. yılı vesilesiyle arşivindeki tüm dokümanları internet ortamında erişime açtı.
Arşiv sistemi üç kısımdan oluşuyor: Kütüphane, Doküman Arşivi ve Fotoğraf Arşivi. Kütüphane kısmı İsmet İnönü’ye ilişkin kitap, müddetli yayın, atlas üzere basılı yapıtların yanı sıra daha sonra İnönü Vakfı’na gelmiş kitapları içeriyor. Evrak Arşivi’nde tamamına yakını orjinal ve tek nüsha olan mektuplar, telgraflar, faturalar ve raporlar üzere evraklar bulunuyor. Arap harfi olanlar Latin harfine, Almanca, Fransızca, İngilizce ve öbür lisanlarda olanların ise kıymetli bir kısmı Türkçe’ye çevrildi. Fotoğraf Arşivi ise albümleri ve fotoğrafları bir ortaya getiriyor.
Türkiye, Eylül 1922’de Yunan ordusunun işgalinden kurtulduğunda, artık takati kalmamış bir ülkeydi. Savaşın değirmenini Bolşevik yardımlarıyla döndüren ülkenin ivedilikle barışa muhtaçlığı vardı. Anadolu Savaşı’nın galibi olarak Lozan’a gitse de orada kendisine I. Dünya Savaşı’nın mağlubu gözüyle bakan Büyük Britanya, Fransa ve İtalya’yı kapitülasyonları kaldırmaya ikna etmek üzere güç bir misyon yüklenmişti.
“Türkiye Cumhuriyeti’nin tapusu” olarak nitelendirilen Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923’te İsviçre’nin Lozan kentinde imzalandı. Antlaşmaya Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) temsilcileriyle Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Bulgaristan, Portekiz, Belçika ve Yugoslavya temsilcileri katıldı. TBMM hükümetini, İsmet İnönü başkanlığında Sıhhat Bakanı Dr. Rıza Nur Bey ve İktisat Bakanı Hasan Saka’dan oluşan heyet temsil etti.
Antlaşma sonucunda Misak-ı Ulusal kararları büyük oranda gerçekleştirildi, tam bağımsızlık sağlandı. Kurtuluş Savaşı’nda kazanılan askeri zaferler siyasi bir zaferle taçlandırıldı. Atatürk’ü lider seçen TBMM’nin tanımadığı Sevr Antlaşması’nın dayattığı kurallar ortadan kaldırıldı. Kurulan yeni Türk devleti, İtilaf Devletleri tarafından tanındı.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu muahedesi olarak kabul edilen antlaşma, birçok devlet tarafında onaylandı ve bugün hâlâ geçerliliğini sürdüren en uzun mutabakatlardan biri olarak tarihe geçti. Antlaşmanın tam metnine buradan erişebilirsiniz.
