Bir emekçi vefatının “dayanılmaz hafifliği”

Zincirlerle çekiyor işçiler
Güneşi yatağımın başına
Ben nasıl çıkarım bu kirli yüzle
Güneşin karşısına?
Celal Sılay

Milan Kundera’nın Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği romanındaki “dayanılmaz hafiflik” tabirinin, birçok yazıya başlık olmasının artık hudut bozucu hale geldiğini kabul ediyorum. İnsan dünyada ve hayatta bu kadar çok “dayanılmaz hafiflik” olmasına şaşırıyor sahiden. Hal bu türlü olunca da başlıkta bu ifadeyi gören deneyimli okurun iç sorunuyla yazıyı görmezden gelmesi beklenen. Lakin Kundera’nın sözünün dehşetli yalınlığı ve hoşluğu o kadar ayartıcı ki insanın aklına birinci gelen şeyin doğal olarak özgün olduğunu vehmeden muharrir kısmına hak veresi geliyor. Kısacası, yazıya bu başlığı atarken bu türlü kuruntulara kapılmadığımı ve yazının bu başlığı hak ettiğini söylemek istiyorum: Bir personelin mevti hakikaten dayanılmaz halde hafiftir.

Ölmek ne hafif şey, anne

Artık globalleşmiş kültürün çabucak her tezahüründe vefat anını bir hafifleme olarak hayal ediyoruz. Her ne kadar analitik zihin ideolojisinin kutupları “Ölüm ömür olaylarından biri değildir,” dese de mevtle, ruhun vücut kafesinden kurtulup sonuncu kutsiyete kavuşacağını varsayıyoruz. Mevtten çabucak sonra gerçekleşen 21 gramlık yük kaybından tutun da “ölüm tecrübesini” yaşayanların önlerinde açılan ulu bir ışık tarafından çağrılıp, ona hakikat yürümelerine kadar mevt “hafifleten’’ bir ömür olayı, bir kurtuluş.

Halbuki bizi kuşatan mevti bu formda hafifletmeye çalışmamıza karşın, varoluş filozofları vefatı ömrün içinde bir var olma hali olarak düşünüyor. Ölüme-doğru-olmak insan varlığının hayat şartı ve hatta vefat, imkanların imkanı. Vefatı epey ağırlaştıran ve hayatın her anına teşmil eden bu niyet dizgesinin güzelimize gitmediği aşikar. Bu fikri sağlıklı bir üretimi tehlikeye sokabilecek kadar ağır ve karanlık buluyor, onu soyut olarak yaftalayıp bir kenara atıyoruz.

Somut olan şu: Hiçbir işveren gelecek vefatının ayırdında, hele de ölmekte olan bir personel istemez. Personel ölmeyeceğini sanmalı, hiç ölmeyecekmiş üzere çalışmalı ve -hadisin aksine- yarın ölebileceğini düşünmemelidir. Zira vefat niyeti, emekçiyi verimlilikten alıkoyabilecek dervişane bir atalete sebep olabilir ya da çalışanda ömrünü önemseme yanılsaması yaratabilir ki bu büyük bir tehlike demektir.

Ölüm ömrün daima içinde, her an gelebilecek, gelmesi kaçınılmaz bir hakikat olsaydı, çalışmanın hepimizi özgürleştirdiği yanılsaması gölgede kalırdı. Halbuki, ölmekte olmak fikri üretimi düşürür. Asıl korkulması gereken şeyse, üretimin zincirlerinden kurtulan personelin, mevt yüzünden diğer bir ömür istemesi olur. Mevt hafif kalmak zorundadır.

Yine de bir emekçi, gelecekte içinde yaşamayı hayal bile edemeyeceği bir inşaatta çalışırken düşüp öldüğünde, bir oburu maden ararken toprak altında kaldığında, birileri düzgün çalışmayan bir asansörde can verdiğinde, vefat kısa bir müddetliğine ağırmış üzere davranılır. Ölümlerin en ağırı ise savaş emekçilerinin vefatıdır ki bu, vefatı kabullenemeyecek yakınlara peşinen, mümkün bir şehadet olarak sunulur.

Kendilerine mikrofon uzatıldığında, meyyit asker ailelerinin her kelamdan evvel gururlu olduklarını, üzgün olmadıklarını ve öteki çocuklarını da savaş için verebileceklerini söylemeleri vefatı hafifletmeye çalışmaktan öbür nedir? Vatan toprağının ağır kutsiyeti karşısında, asker vefatı hafif kalmalıdır. Nihayet, personelin hayatı kıymetsiz olduğu üzere mevti de kıymetsizdir. O denli değersiz ki emekçi de hayat da mevt de yok üzeredir. Mevt yokmuş üzere çalışmak, çalışmak için ölmek, çalışırken ölmek beklenir.

Kanser olmak üretimi düşürür

Yaramazlığını tertipli olarak açığa vurmaktan pek bir haz alan Slavoj Zizek, Marx’ın şu meşhur kelamıyla uğraşmaktan kendini alamamıştı: Marx “Bilmiyorlar fakat yapıyorlar,” demiş, sonraki nüshalarda ise “Farkında olmayız ancak yeniden de yaparız,” diye tashih etmişti bu cümlesini. Buna karşı Zizek ise “Biliyorlar lakin yeniden de yapıyorlar’’ başlığında bir kitap yazmıştı. O halde, biz çalışanlar vefatı bilmeyerek, fark etmeyerek mi ölüyoruz, yoksa mevtin farkında olduğumuz halde mi ölüyoruz?

Bir çalışanın mevti kelam konusu olduğunda bilmek ve bilmemek iç içe bir akış içinde tahminen de. Sigarasını yakmadan evvel, ekmek ortası tahin helvası yiyen bir personel yokluk içinde öleceğinin ayırdına varabilir bir an. Sonra da bu fikir kırıntısı onu çalışmaktan alıkoyabileceği için bilmemeyi tercih eder, fikri gömer. Lakin, tersine, bir diğer personel vefata hakikat yürüdüğünü bile bile kot taşlamaya başlar ya da silikozis olduğunda dahi “çalışmaya devam etmek, işini sürdürmek zorunda olduğunu’’ bilir. Gerçekten, silikozisin iş ve ondan ayrılması mümkün olmayan tıp literatüründeki ismi meslek hastalığıdır. Bu, kot taşlamak mesleğinizse bu hastalığı kabul edeceksiniz, demektir.

Ofisteki koltuğunda ölmekte olduğundan bihaber, e-postalara gülücük koyan, nitelikli bir personel olsak da durum değişmeyebilir. İster mevte adım adım giden isterse de koşar adım ilerleyen bir emekçi olalım, yalnızca ömür siyasetleri değil, vefat siyasetleri da yakamızı bırakmaz. Bütün işverenler, tahminen bizi yalnızca, bahşettikleri ömür siyasetleriyle değil, ömrün içine sızan, zalim mevt siyasetleriyle da kandırmaktadır.

Üretimin amansız zincirleri öldüğünüzde bile ayağınızdadır. Personeli hasta olup gelecek vefatını duyurduğunda, makûs hastalığa yakalandığında ya da öldüğünde, ona ya da evlatlarına sahip çıkan işverenler, personelin ve ailesinin sahipleri olduğunu mevtten sonra bile mukayyet kılmak isterler. Personel yaşarsa karşılığında ömür uzunluğu sürecek bir borçluluk hissi, ölürse ömürlerinin aziz anısını satın alırlar.

Yaşamımız üzere vefatımız de üç kuruşluktur. Çalışanların hayatının geçiciliği, ölümlerinin dayanılmaz hafifliği. Ne diyelim: Memento mori.