50 yılı aşkındır emekçi sınıfının hayatını ve sıkıntılarını beyaz perdeye taşıyan İngiliz direktör Ken Loach, 2023’ün sonlarında gösterime giren sineması The Old Oak’un mesleğinin son sineması olduğunu, yaşlandığı için artık sinema çekemeyeceğini duyurmuştu. Uzun hayatı ve mesleği boyunca yoksulluk, gelir adaletsizliği, toplumsal güvencesizlik, kapitalizmin ve neoliberal iktisat siyasetlerinin yarattığı tahribat, sendikal haklar ve sınıf çatışması üzere toplumsal mevzuları kendine has bir hassasiyetle anlatarak “işçi sınıfının yönetmeni” olarak zihinlere kazınan 87 yaşındaki Loach, son sinemasında de bildiği yoldan şaşmıyor. Üstelik bu kere kamerasını son periyodun en netameli mevzularından birine doğrultuyor. Ken Loach’un senarist arkadaşı Paul Laverty ile çalıştığı 15. sinema olan The Old Oak, 2016 yılında savaştan kaçarak Kuzeydoğu İngiltere’nin eski bir maden kasabasına gelen Suriyeli mültecilerle lokal halk ortasındaki tansiyonu, çatışmayı ve dayanışmayı anlatıyor.
1979’da iktidara gelen Margaret Thatcher hükümetinin yöneldiği neoliberal iktisat düzeninin sonucunda İngiliz emekçi sınıfının kanını emen kemer sıkma siyasetlerini ve törpülenen sendikal hakları sinemalarında sık sık işleyen ve tesirini hâlâ hissettiren Thatcher siyasetlerini öfkeli bir lisanla eleştiren Loach-Laverty ikilisi; son sinemaları Sorry, We Missed You (Üzgünüz Size Ulaşamadık) ile hür çalışma (gig) iktisadını bir kargo dağıtım şirketinde kesim başı iş sistemiyle çalışan bir emekçiyle ailesinin çektiği zorluklar üzerinden eleştiriyordu. The Old Oak’ta ise 1984-1985 madenci grevlerinin devlet güçleri tarafından zalimce bastırılmasıyla ve madenlerin kapatılmasıyla yoksulluğa terk edilen kasaba halkı ile en az onlar kadar fakir ve çaresiz olan Suriyeli mülteciler ortasındaki alaka kıssanın ana dinamiğini oluşturuyor. Mahallî halk boş vakitlerini madenlerin kapatılmasından ötürü terk edilen bölgenin tek barı olan The Old Oak (Eski Meşe) isimli barda geçiriyor. Barların her türden insanın buluşup toplumsallaştığı kapsayıcı bir yapısının olduğunu düşündüğümüzde sinemanın mekansal tercihinin anlatmak istediği kıssa için epeyce fonksiyonel ve isabetli olduğunu söyleyebiliriz. Hakikaten barın ardındaki metruk oda, Barın sahibi TJ Ballantyne ve Suriyeli mülteci genç bayan Yara’nın fitilini ateşlediği bir dayanışma ruhuyla hem mültecilerin hem de muhtaçlığı olan lokal halkın tıpkı sofra etrafında ücretsiz yemek yiyip sosyalleşebileceği kozmopolit bir buluşma noktasına dönüşüyor. Barın gerisindeki odada asılı 1984-1985 madenci grevinden kalma siyah-beyaz fotoğraflardan ilhamla 2016’da birebir yerde İngiliz ve mülteci göçmenler ortasında dayanışma kültürü filizleniyor. Hayırseverliğin üstü çizilip dayanışma yükseltiliyor.
Loach-Laverty ikilisi, mültecileri dışlayan ve sefaletlerinden mültecileri sorumlu tutan mahallî halkın davranışının ne derece saçma ve yanlış olduğunu açıkça vurgulasa da kıssayı “bu halktan adam olmaz” küstahlığıyla aktarmaktan itinayla kaçınıyor. Mültecilerle kurduğu empatiyi, kendinden güçsüz gördüğünü suçlamanın dayanılmaz hafifliğine kendini kaptırmış lümpen lokal halktan esirgemiyor. Bunu daha birinci sahnelerden açgözlü bir emlak şirketinin boş mülkleri ucuza alarak mesken fiyatlarını düşürmesinden yakınan Charlie karakterinin yaşadığı mağduriyetle hissediyoruz. Sonraları mültecilere düşmanca davranacak olan Charlie’nin de aslında öfkelendiği mültecilerle emsal mağduriyetleri paylaştığını görüyoruz. Sinemanın sonuna yaklaşırken her ikisinin babası da 1984-1985 madencilerinden olan iki eski dosttan TJ’in Charlie’ye söyledikleri durumu özetliyor: “Yıllardır başımıza gelen saçmalıklara bak. Senin, benim, ikimizin ve babalarımızın başına gelenler. Burası Suriyeliler buraya gelmeden çok evvel de yıllardır bok üzereydi.”
The Old Oak, iki tarafa da sağduyuyla yaklaşarak birbirinin sınıfdaşı olan iki halkın yalnızca birbirine yabancı olduğu için düşman kesilmesinin ve temel düşman gün üzere ortadayken birbirlerini günah keçisi ilan etmesinin çarpıklığını işleyerek sınıf odaklı bir anlatı yaratıyor. Yalın ve gerçekçi bir kıssayla mültecilerin de iltica ettikleri ülkenin personel sınıfının bir kesimi olduğunu ve emekçilerin etnik fark gözetmeksizin sermayeye karşı birlik olması gerektiğinin altını çiziyor. The Old Oak’un verdiği bildiri İspanya’da bir duvar yazısı olarak fotoğraflandıktan sonra yayılan şu sloganı hatırlatıyor: “Bizi soyanlar fakir ve göçmen değil, buralı ve varlıklı.”
Soluksuz biçimde egemenlerin çıkarlarını gözetmesine rağmen ezilenden yana istek üreterek ve faili muğlaklaştırıp ezilenleri birbirine düşürerek maksat şaşırtan neoliberalizmi ve sermaye sınıfını parmakla işaret eden sinema, sonlara yanlışsız güzelden düzgüne didaktik bir hal alıyor. “Bir kıssa anlatacaksan güzel diye değil, anlatılması gerektiği için anlatmalısın” diyen Ken Loach’un son sineması The Old Oak’un I, Daniel Blake ve Sorry We Missed You kadar başarılı bir temsil olmadığı ve direktörün filmografisindeki en parlak sinemalardan biri olarak anılmayacağını görmek güç değil. Ancak sinemanın solun mülteciler konusundaki tavrını netleştirmekteki gösterişsiz azmini takdir ederek estetik zafiyetlerini ve fazla didaktik bulunabilecek üslubunu görmezden gelsek bile ideolojik açıdan taşıdığı önemli bir noksanlıkla karşılaşıyoruz.
Doğrudan kapitalizmin içine doğan bir sanat olan sinema, bağlamındaki üretim, tüketim ve dağıtım ilgilerinden bağımsız düşünülemez. Münasebetiyle sermayeyle bağı bakımından o denli ya da bu türlü sermayeden yana konumlanan sinemanın bir sol propaganda aracı olarak çuvallamaya ve hedefiyle çelişmeye son derece yatkın olduğu söylenebilir. Her şeyden evvel, yabanî bir emperyalist güç olarak mülteciler konusunda da sicili epey kirli olan İngiltere imali bir sinemanın, Ken Loach üzere antiemperyalist bir direktörün elinden çıkmış olsa dahi eleştirel bir gözle didiklenmesi gerekir. Bu gözle bakıldığında, sinemanın Suriye’deki savaşı tarihî bağlamından azade bir iç savaş olarak sunma gafletine düştüğünü söylemek güç olmayacaktır. Bütün faturayı Esat rejimine kesip savaşı Suriye’nin iç problemlerine indirgeyen bir tavır takınan sinema, başta ABD ve İngiltere olmak üzere çıkarları doğrultusunda Suriye’deki iç savaşı kışkırtan, ekmek su üzere silah satan, kendi kışkırttığı savaşın mağduru olan mültecileri ya boğularak ölmeye terk eden ya da ucuz işgücü olarak sermayeye yem eden ikiyüzlü “Batı medeniyeti” ile önemli bir hesaplaşmaya girmiyor. Sinemanın sponsorlarından birinin Britanya Kraliyeti’nin finanse ettiği “BBC Film” olduğu göz önünde bulundurulursa sinemanın neden ekonomik ve politik ilişkilenmelerden bağımsız değerlendirilemeyeceği daha net anlaşılıyor.
Filmlerin seyirciyle buluşma boyutu da tıpkı bağlar ve bağlam içerisinde değerlendirilmeyi gerektiren önemli çelişkiler barındırabiliyor. Sözgelimi 2016’da herkesin sinemalarına ulaşabilmesi için tüm sinemalarını ücretsiz olarak YouTube’da yayımlayan Ken Loach üzere bir direktörün filmi The Old Oak, Türkiye’de Filmekimi kapsamında gösterime girdiğinde binlerce liralık Lale Kart’a sahip olmayanlar sinemaya bilet bulamayıp durumdan yakınmıştı. Bütün ömrünü ve sanatını sermayenin karşısında konumlandıran ve sinemalarını personel sınıfı için çektiğini söyleyen Loach’un sinemasına ayrıcalıklı bir kesitin çok daha kolay ulaşabilmiş olması bile sinemanın üretim-dağıtımındaki devasa çelişkiler silsilesini gözler önüne sermeye muktedir.
Tüm bunların ötesinde belirtmek gerekir ki 2017 yılında açlık grevi yapan Nuriye Gülmen ve Semih Özakça’ya dayanak bildirisi yayımlayan, 2009 yılında Melbourne Sinema Festivali’nde yarışan Looking for Eric isimli sinemasını şenliğin İsrail ile sponsorluk muahedesi yapması gerekçesiyle yarıştan çeken, 2012’de Torino Sinema Şenliği tarafından kendisine layık görülen hayat uzunluğu onur ödülünü şenlik idaresinin çalışanları mağdur ettiğini belirterek reddeden Ken Loach, fikirlerini hareketleriyle dengelemeye ve yalnızca kamerasını değil bütün mevcudiyetini gerçek yerde pozisyonlandırmaya uğraş eden bir sinemacı.
Türkçeye “Umudunu Kaybetme” diye çevrilen The Old Oak’u, hatta KenLoach’un filmografisini hayalperest ve naif bulanlar olabilir, ancak Loach’un Socialist Worker gazetesindeki söyleşisinde dediği üzere: Umut sırf temenni değildir, umut mücadelesi politiktir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
