Bir meşalenin izini takip etmek: “Michael Kohlhaas”

Heinrich von Kleist’ın Michael Kohlhaas adlı novellası, yazıldığı 1810’dan bugüne adalet talebinin müesses nizam ve kanunları karşısındaki sarsılmaz haklılığının ve yakıcı kudretinin en radikal tabirlerinden biri olmayı sürdürüyor. Reformist Martin Luther’le tıpkı periyotta yaşamış ve kararlılığından taviz vermeyen asi Kohlhaas’ın öyküsü, 16. yüzyılın karanlığını gerçeklikten hiç uzaklaşmadan yansıtıyor. Michael Kohlhaas‘ın yeni bir çevirisi Telemak Kitap tarafından geçen ay yayımlandı, bu vesileyle kıssayı 2013’te sinemaya uyarlayan ve birebir yıl sinemasıyla Cannes Sinema Festivali’nde Altın Palmiye’ye aday olan Arnaud des Pallières’in uyarlama hakkındaki notunu paylaşıyoruz.

Michael Kohlhaas, Heinrich von Kleist’ın, bir lordun adaletsizliğinin kurbanı olan ve tazminat almak için bir Alman eyaletini ateşe veren bir tüccarın gerçek kıssasına dayanan kısa bir öyküdür. Toplumun tamamına karşı duran yalnız bir adamı anlatan bu öykü, çağdaş edebiyatın kıymetli bir tipinin öncüsüdür. Alman edebiyatında en sevdiği kitap Michael Kohlhaas olan Franz Kafka, kitabı okumanın kendisine yazmak konusunda ilham verdiğini söylemiştir.

Michael Kohlhaas‘ı yirmi beş yaşındayken okudum. Çabucak bir sinema yapmayı düşündüm ancak kendimi buna hazır hissetmiyordum. Gençtim, bu türlü bir sinema yapmak hem kıymetli hem de karmaşık olma riski taşıyordu ve o vakitler üç ezici modelim vardı: Werner Herzog’un Aguirre, İlahın Gazabı, Akira Kurosawa’nın Yedi Samuray ve Andrei Tarkovsky’nin Andrey Rublev’i. Bilgeliği ve ustalığı beklemem gerektiğini düşündüm… ki bunlar hiç gelmedi. Yirmi beş yıl sonra, sonunda kendime dedim ki, şayet cennetten bir armağan için daha fazla beklersem, bu sineması asla yapamayabilirim. Böylelikle yola çıktım.

Kohlhaas’ın karakterinden, asaletinden ve dayanıklılığından çok etkilendim. Michael Kohlhaas‘ı okumak bir meşalenin izini takip etmek üzere. Birinci okuduğumda, bilhassa Kohlhaas’ın ülkeyi devirmenin eşiğindeyken ordusunu dağıttığı ve meskenine döndüğü inanılmaz andan etkilendiğimi hatırlıyorum. Tekrar sıradan bir adam olmayı kabul ediyordu, zira başından beri istediği şeyi birdenbire elde etmişti: şikayetinin bir mahkeme tarafından incelenmesi hakkı. Kohlhaas’ın alametifarikası olan bu titizlik beni şok etmişti, hâlâ da ediyor. Benim için bu, bir adamın cüret ve kararlılıkla iktidarı ele geçirme talihini kazanması lakin ahlaki dürüstlükle bundan vazgeçmesi, anlatılabilecek en hoş siyasi hikayelerden biri.

Yardımcı müellifim Christelle Berthevas ile birlikte kısa hikayenin metninde kimi değişiklikler yaptık. Bunlardan en besbelli olanı lisan. Alman edebiyatını severim ve hayranlık duyarım lakin Almancadan hiç anlamam. Fransızca çekmek istedim. Bu yüzden hikayeyi Fransızlaştırmaktan diğer dermanımız yoktu. Karakterlerin emekleme devrindeki Protestanlıkla alakasını korumak için Cévennes bariz bir seçimdi: 16. yüzyılın başında Katolikler ve Protestanlar bu sert ve süper bölgede barış içinde yaşıyorlardı. Ayrıyeten Kleist’ın kısa hikayesinde, sinemamın kararlı materyalizmiyle bağdaşmayan ve büsbütün dışarıda bıraktığım fantastik bir alt kıssa vardı. Kohlhaas’ı çok fazla “kahramanca yalnızlıktan” kurtarmak için çok ikincil olan birtakım karakterleri geliştirmeye karar verdik. Kendi kızı, vaiz, genç uşak Jérémie ve tek kollu adam neredeyse sıfırdan yaratıldı. Son olarak, diyaloglar kasıtlı olarak çağdaş bir lisanla büsbütün tekrar yazıldı. Christelle Berthevas ve ben, Kleist’ın ne Alman ne de Fransız lakin kozmik olduğunu düşündüğümüz fikrine daha güzel hizmet etmek için özgün metinde tüm bu özgürlükleri kullandık.

Edebi senaryo olarak bilinen, betimlemelerin baskın bir rol oynadığı ve yazının kendisinin gelecekteki sinema notalarını simüle ettiği bir senaryo yazdık. Uzak bir yüzyılda geçmesi gereken bir öykünün maddi gerçekliğini yazdıklarımla doğrulamam gerektiğinden, en ince detayına kadar betimlemekte ısrar ettim, zira senaryonun anlattığı her şeyi “görmek” istiyordum. Görmek için yazmak. Burada icat edilecek koca bir dünya vardı. 16. yüzyıl Fransası’nda bir yerlerde yaşamış insanların öyküsünü anlatmak, tarihçilerin bile hakkında çok az şey bildiklerini itiraf ettikleri bir lisan, hisler, mahrem ritüeller ve günlük ömür hareketleri icat edebileceğinizi tez etmek manasına gelir. Bir direktör için bu, her durum, her jest, her söz hakkında seçim yapmak zorunda olmak demektir.

Michael Kohlhaas, iki çağın kesiştiği noktada, kendi vaktinde, Rönesans’ta geçen bir hikaye. Kırsal kesimde, küçük ve fakir bir aristokrasi hala ortaçağdan miras feodal ayrıcalıklara sahipti. Kentlerde ise, eğitimli burjuvazinin hala gerçek bir siyasi nüfuza sahip olmadığı yeni bir dünya yükseliyordu. Sinemada üç figür karşı karşıya gelir: genç baronun feodal figürü, şimdiden hayalet bir figür, adaletsizliğin nedeni; tüccar Kohlhaas, hukukun üstünlüğü altında geleceğin vatandaşı, adaletsizliğin kurbanı ve sonu bireycilik olacak bir isyana muktedir; ve son olarak, devrimcinin habercisi, genç uşak Jérémie, 1520’lerde ve 1530’larda Fransa ve Almanya’yı sarsan köylü isyanlarının özgürlük ve memnunluk ütopyalarının taşıyıcısı.

Ama bence Michael Kohlhaas birebir vakitte günümüz dünyasına dair harikulade bir kavrayış sunuyor: Saygın bir tüccar, sevgi dolu bir koca ve ihtimamlı bir baba nasıl gerçek bir fanatiğe, sabit bir fikri taşıyan saf bir vücuda dönüşür? Beş asır öncesinin bu barışçıl tüccarında mevtin hangi gücü ansızın iş başındadır? Bu sorular bugünün dünyasına dair siyasi dertlerimizin özünü barındırıyor. Kohlhaas bir devrimci midir? Vaktinden evvel bir çeşit terörist midir?

Adaletsizliğin kurbanı olarak Kohlhaas haklarını talep eder, lakin toplum ona karşı vazifesini yerine getirmez. Bu yüzden kendini zalimce düşman ilan eder ve şiddeti seçer, tek ahlaki rehberi keskin bir adalet duygusudur. Rastgele bir siyasi strateji olmaksızın birliklerini acımasız aksiyonlara yönlendirir. Onun davası kişiseldir, kolektif değil. Onun için tazminat elde etmek, ömrün kendisinden ya da oburlarının hayatından daha değerlidir. Kendisinin ya da diğerlerinin hayatından.

Kleist’ın romanındaki hareket enteresandır, zira Kohlhaas’ın uğradığı adaletsizlik başlangıçta karakteri bize sevdirir. Lakin onunla birlikte intikamını almanın derinliklerine indikçe, topluma karşı tepkisindeki aşırılık bizi dehşete düşürür ve ilkesel olarak kurbanına duyduğumuz dostluğa karşın sonunda dönüşmekte olduğu celladın başarısız olmasını dileriz. Kohlhaas bir devrimci değildir. O, adaletsizlik ismine, bir bütün olarak toplumun mutlak düşmanı haline gelen sıradan bir bireydir. İnatçı nakaratı –”Atlarımı olduğu üzere istiyorum”– uzlaşma konusundaki yetersizliğini ortaya koyar. Tahminen de Kohlhaas bir tıp teröristtir, lakin Kohlhaas’ın hukuk uğraşında bir öncü, ayrıcalığa karşı bir tıp ihtilal öncesi gayret verdiği Alman hukuk filozofu Rudolf von Jhering’in bakış açısını da unutmuyorum. Jhering’e nazaran Kohlhaas’ı bireycilikle suçlamak haksızlıktır, zira kendi hakları için gayret etmek her vakit oburlarının hakları için çaba etmek demektir. Ona nazaran Kohlhaas, bir fikir uğruna hayatını veren bir hukuk kahramanıdır. Kohlhaas’ı yargılamak karmaşık bir sıkıntıdır.

Kleist’ın romantizmi, karakterlerin ve durumların şiddetine duyduğu hayranlıkla söz edilir. Katliamlar, yağmalar ve infazlar romanda, şiddetin her vakit ateşli olduğu, muhakkak bir lirizmin baş döndürücülüğüne kapıldığı günümüzün görkemli sinemasında yaygın olarak tasvir edildiği halde yer alır: Yangın ve patlama, bence bu idealleştirmenin, şiddetin bu ruhsallaştırılmasının en harika belirtisidir. Sinemada şiddetin soğuk bir formda ele alınmasını tercih ettim. Korktuğumuzu, acı çektiğimizi, acı çekmekten korktuğumuzu, saldıranların da en az hücuma uğrayanlar kadar korktuğunu göstermek için. Şiddetin tedavisinin sıkıntı, telafisinin imkansız olduğu bir yüzyılda, şiddeti gerçek berbatlığına kavuşturmak gerekir.

Tarihi sinemalar ekseriyetle bir cins akademik katılıktan muzdariptir. Zira çağdaş bir sinemadan daha değerliye mal olur, fakat birebir vakitte “kostümlü film” olarak da bilinen tarihî bir sinemanın, daha plastik olduğu için çağdaş bir sinemadan daha hoş olduğuna dair yaygın bir fantezi vardır. Set ve kostüm çalışmalarının dikkat çekmemesini, neredeyse görünmez olmasını istedim. Aslına sadık bir rekonstrüksiyondan çok bir çağrışım. Avrupa’nın bir köşesinin 16. yüzyıldaki tasvirinin gerçek ve canlı olması, bize içinde yaşadıkları kostümlerin ve ortamların hoşluğundan çok insanların vasıfları ve hisleriyle dokunması için, sinemanın manzara ve sesinin sofistike olmamasını istedim. Sinemanın şimdiki vakitte nefes almasını istedim. Tıpkı 16. yüzyılda geçen bir belgesel üzere.

Ekonominin kanun olması nedeniyle, tarihi olarak daha hakikat olan ve izleyici üzere oyuncuyu da tanıdık, çağdaş bir ortama yerleştiren dış yeri tercih ettim: tabiat. İç yerde durum asla bu türlü değildir, mümkün olduğunca az tekrar yaratılsa bile. İç yerde çekim yapmak, set dizaynının ve ışıklandırmanın evvelce yapılması gerektiği manasına geliyor. Elimden geldiğince, iç yerde çekilecek sahneleri dış yere taşıdım. Çok erken bir evrede, bu dış yerlerin dağ görüntüleri olmasını istedim. Başlangıçta kendimi rastgele bir ‘çağdaş kirlilikten’ korumak için, lakin tıpkı vakitte karakter sebebiyle. Şayet Kohlhaas bir görünüm olsaydı, dağlar olurdu. Sade. Süper. Mads Mikkelsen’in yüzü üzere. Cévennes ve Vercors’u seçtik. Vercors, Direniş’in tarihine gönderme yapıyor. Cévennes ise Kleist’ın romanı için temel olan öbür bir direniş biçimine: Reformasyon’a. Kohlhaas bir Protestandır. Bunun manası şudur: İncil’i kendi lisanında okuyan, aracı bir din adamı olmadan, Yasa’yı o kadar düzgün özümsemiş bir adam ki bir gün tüm topluma karşı haklı olduğunu sav edecektir.

Paradan tasarruf etmek için karakter başına yalnızca bir kostümümüz vardı. Yalnızca Kohlhaas savaşa gittiğinde ceketini değiştiriyor. O vakit bile pantolonunu değiştirmiyor. Kostüm dizayncısı Anina Diener ile tanıştığımda ona Dürer, Cranach, Urs Graf ya da Holbein’de görülen Alman modasından ilham almak istediğimi söyledim, zira bu daha çağdaştı. Stilize edildiğinde Batı’yı çağrıştıracaktı: Kohlhaas’ın karısı Judith’e verilen ve Holbein’in Madonna’sına dayanan elbise ya da Kohlhaas’ın savaş ceketi, 16. yüzyıldan esinlenilmiş olsa da Amerikan İç Savaşı’ndan bir subay ceketi üzere görünüyor. Yol gösterici bir prensibimiz vardı: Katolikler için eski moda renkler ve haller, Protestanlar için siyah ve çağdaş kesitler. Ayrıyeten kostümlerin setlerde göze çarpmamasını istedim, bu yüzden Anina Diener onları çekim yaptığımız görüntülerin renklerine boyamaya çalıştı. Ayrıyeten hiç ses çıkarmayan kostümler konusunda da ısrar ettim. İzleyicinin devri unutmasını istedim. Sinemanın bütçe iktisadı nihayetinde direktörlük iktisadına hizmet etti.

Sanırım temelde bir tıp Western yapmak istedim. Öykünün, karakterlerin, onların hislerinin, tabiattaki yerlerinin ve hayvanların varlığının değerli olduğu bir sinema. Kleist sayesinde elimde güçlü bir karakter vardı. Bir efsane kadar geniş kapsamlı bir kıssa. Tek yapmam gereken kameranın önüne canlı bir şey koymak ve kıssayı efektsiz anlatmaktı. Sahneleme ya da zekice kamera hareketleri hakkında çok fazla ön kabul yok, büyük ses prensipleri yok… Karakterlerin ve öykünün yaşaması için gerekli olanlardan diğer bir şey yok. Bu türlü söyleyince kulağa kolay geliyor ancak bunun en küçük detayına kadar gerektirdikleri aslında hiç kimse için kolay değildi.

Görüntü yönetmeni Jeanne Lapoirie ile birlikte, neredeyse her vakit bütçe iktisadı tarafından dikte edilen, lakin bizi gerçek bir direktör iktisadına götüreceğini bildiğim bir dizi seçim yaptık. Hafiftik: neredeyse sıfır makine, az sayıda projektör. Yedi Samuray‘ı izlerken, Kurosawa’nın kuru, dinamik kaydırma kullanımından etkilenmiştik. Bunu sinemamızın ana özelliği haline getirdik. Geri kalanı için günün en düzgün vakitlerinde çekim yapmaya çalıştık: şafak, alacakaranlık, köpek ve kurt ortasında. Doğal ışıkta çalıştığınızda en değerli şey hava şartlarıyla uyumlu çalışmaktır. “Kontrol etmek” için çok fazla uğraşmamak da kıymetli. Bir gölge, bir yansıma, yanlış bir renk tonu ekseriyetle mucizevi kazalardır. Jeanne ve ben işleri talihe bırakmayı seviyoruz. Güneş, bulutlar, rüzgar ve sis, yapımda gerçek aktörler olarak ele alınmaktan yarar sağlar.

Maurice Pialat ve Dardenne kardeşlerle çalışmış bir ses mühendisi olan Jean-Pierre Duret, Michael Kohlhaas için büsbütün tabiat ve hayvan seslerinden oluşan, sette çekilmiş bir sinema hayal etti. Sinemaya bu ses derinliğini kazandırmak için çalışma günlerini neredeyse iki katına çıkararak en evvel kalkıp en son yatmak zorunda kaldı. Elbette Martin Wheeler’ın organik müziği ve ses kurgucularının ağır çalışması da var lakin Jean-Pierre Duret’nin maksadına ulaştığını söylemek mümkün: tabiat sesleri sinemanın kalp atışları.

Kohlhaas’ı canlandıracak bir Fransız aktör bulamadım. Clint Eastwood’un muadilini arıyordum, yalnızca otuz yaş daha genç. Fransa’da bu türlü bir oyuncu olduğunu sanmıyorum. Cast yöneticisi Sarah Teper bir gün Mads Mikkelsen’den bahsetti. İnternetten adamın yüzünü keşfettim… Nasıl desem? Evvel hayır dedim, Kohlhaas’ın bu türlü bir yüzü olması âlâ bir fikir üzere görünmüyordu… Sonra bakmaya devam ettik: İngiliz, Polonyalı, İtalyan aktörler derken Danimarkalı aktör öne çıktı. Pusher üçlemesini (Torbacı, Nicolas Winding Refn, 1996, 2004, 2006) keşfettim, aktörün becerikliliği karşısında şaşkına döndüm, lakin dindar bir adam ve güzel bir aile babası olan Kohlhaas olabileceğinden kuşku etmeye devam ettim. Sıradan bir adamı canlandırdığı After the Wedding‘i (Düğünden Sonra, Suzanne Bier, 2006) izleyene kadar ikna olmadım.

Senaryoyu çevirttik ve menajerine gönderdik. Senaryoyu beğendi ve benimle görüşmek istedi. Üretimci Serge Lalou ve ben Mads Mikkelsen ile öğlen yemeği için Kopenhag’a uçtuk. Mads’in karakterle ilgili kendi fikri vardı. Benim de kendi fikrim. Yüksek sesle konuştuk. Dönüş uçağında yapımcıma Mads’le birinci çalışma seansımızı gerçekleştirdiğimizi söyledim. Valhalla Rising (Cennetin Kapısında, Nicolas Winding Refn, 2009) iki hafta sonra Paris’te gösterime girdi.

Bir oyuncuyu yönetirken lisan çoklukla bir meseledir. Zira bir direktör her vakit çok fazla konuşma eğilimindedir. Setteki birinci günümüzü hatırlıyorum. Mads ve ben birbirimizi zati âlâ tanıyorduk; cet binmeyi, senaryo üzerinde çalışmayı ve toplumsallaşmayı içeren uzun ve ağır bir hazırlık sürecinden geçmiştik. Fakat çekimlerin birinci gününde ansızın hiçbir şey anlamadı. Büsbütün kaybolmuştu. Zira çok fazla konuşmaya, sebepler sunmaya ve açıklamalar yapmaya başlamıştım. Aslında yüksek sesle düşünüyordum. Artık hiçbir şey anlamaması olağandı. Neler olduğunu anlamam uzun vakit aldı. Korkmuştu. Ben de korkmuştum. O birinci gündü. Önümüzde sekiz haftalık bir çekim süreci vardı. Ben de oyuncularla her vakit yapmanız gereken şeyi yapmaya başladım: Ondan somut şeyler, jestler, hareketler, yüksek sesle, alçak sesle, süratli, yavaş vs. konuşmasını istedim. Açıklama yok. Dinledi, düşündü ve sonra istediğimi yaptı. Anlamadığında bile her vakit denemeye istekliydi. Ve son güne kadar bu formda çalıştık.

*Yönetmen Arnaud des Pallières’in Michael Kohlhaas romanının sinema uyarlamasına ait notunu Selim Kartlıtekin Türkçeye çevirdi. Heinrich von Kleist’ın 1810’da kaleme aldığı Michael Kohlhaas: Eski Bir Kronikten, Cumhuriyet’in birinci dilbilimcilerinden Heidelberg mezunu Necip Üçok’un çevirisi, Ankara Üniversitesi’nden Selbin Yılmaz’ın sunuşuyla Telemak Kitap tarafından yayımlandı.